౫. పాచిత్తియకణ్డం

౧. ముసావాదవగ్గో

౧. ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧. ముసావాదవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే ఖుద్దకానన్తి ఏత్థ ‘‘ఖుద్దక-సద్దో బహు-సద్దపరియాయో. బహుభావతో ఇమాని ఖుద్దకాని నామ జాతానీ’’తి వదన్తి. తత్థాతి తేసు నవసు వగ్గేసు, తేసు వా ఖుద్దకేసు. కారణేన కారణన్తరపటిచ్ఛాదనమేవ విభావేతుం ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తిఆదిమాహ. రూపం అనిచ్చన్తి పటిజానిత్వా తత్థ కారణం వదన్తో ‘‘జానితబ్బతో’’తి ఆహ. ‘‘యది ఏవం నిబ్బానస్సపి అనిచ్చతా ఆపజ్జతీ’’తి పరేన వుత్తో తం కారణం పటిచ్ఛాదేతుం పున ‘‘జాతిధమ్మతో’’తి అఞ్ఞం కారణం వదతి.

‘‘సమ్పజానం ముసా భాసతీ’’తి వత్తబ్బే సమ్పజాన ముసా భాసతీతి అనునాసికలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘జానన్తో ముసా భాసతీ’’తి.

౨. జానిత్వా జానన్తస్స చ ముసా భణనేతి పుబ్బభాగేపి జానిత్వా వచనక్ఖణేపి జానన్తస్స ముసా భణనే. భణనఞ్చ నామ ఇధ అభూతస్స వా భూతతం భూతస్స వా అభూతతం కత్వా కాయేన వా వాచాయ వా విఞ్ఞాపనపయోగో. సమ్పజానముసావాదేతి చ నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం, తస్మా యో సమ్పజాన ముసా వదతి, తస్స తంనిమిత్తం తంహేతు తప్పచ్చయా పాచిత్తియం హోతీతి ఏవమేత్థ అఞ్ఞేసు చ ఈదిసేసు అత్థో వేదితబ్బో.

౩. విసంవాదేన్తి ఏతేనాతి విసంవాదనం, వఞ్చనాధిప్పాయవసప్పవత్తం చిత్తం. తేనాహ ‘‘విసంవాదనచిత్తం పురతో కత్వా వదన్తస్సా’’తి. వదతి ఏతాయాతి వాచా, వచనసముట్ఠాపికా చేతనా. తేనాహ ‘‘మిచ్ఛావాచా…పే… చేతనా’’తి. పభేదగతా వాచాతి అనేకభేదభిన్నా. ఏవం పఠమపదేన సుద్ధచేతనా…పే… కథితాతి వేదితబ్బాతి ఇమినా ఇమం దీపేతి – సుద్ధచేతనా వా సుద్ధసద్దో వా సుద్ధవిఞ్ఞత్తి వా ముసావాదో నామ న హోతి, విఞ్ఞత్తియా సద్దేన చ సహితా తంసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదోతి. చక్ఖువసేన అగ్గహితారమ్మణన్తి చక్ఖుసన్నిస్సితేన విఞ్ఞాణేన అగ్గహితమారమ్మణం. ఘానాదీనం తిణ్ణం ఇన్ద్రియానం సమ్పత్తవిసయగ్గాహకత్తా వుత్తం ‘‘తీహి ఇన్ద్రియేహి ఏకాబద్ధం వియ కత్వా’’తి. ‘‘ధనునా విజ్ఝతీ’’తిఆదీసు వియ ‘‘చక్ఖునా దిట్ఠ’’న్తి అయం వోహారో లోకే పాకటోతి ఆహ ‘‘ఓళారికేనేవ నయేనా’’తి.

౧౧. అవీమంసిత్వాతి అనుపపరిక్ఖిత్వా. అనుపధారేత్వాతి అవినిచ్ఛినిత్వా. జళత్తాతి అఞ్ఞాణతాయ. దారుసకటం యోజేత్వా గతోతి దారుసకటం యోజేత్వా తత్థ నిసీదిత్వా గతోతి అధిప్పాయో. గతో భవిస్సతీతి తథేవ సన్నిట్ఠానం కత్వా వుత్తత్తా ముసావాదో జాతో. కేచి పన ‘‘కేళిం కురుమానోతి వుత్తత్తా ఏవం వదన్తో దుబ్భాసితం ఆపజ్జతీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. జాతిఆదీహియేవ హి దసహి అక్కోసవత్థూహి దవకమ్యతాయ వదన్తస్స దుబ్భాసితం వుత్తం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘హీనుక్కట్ఠేహి ఉక్కట్ఠం, హీనం వా జాతిఆదిహి;

ఉజుం వాఞ్ఞాపదేసేన, వదే దుబ్భాసితం దవా’’తి.

చిత్తేన థోకతరభావంయేవ అగ్గహేత్వా బహుభావంయేవ గహేత్వా వుత్తత్తా ‘‘గామో ఏకతేలో’’తిఆదినాపి ముసావాదో జాతో. చారేసున్తి ఉపనేసుం. విసంవాదనపురేక్ఖారతా, విసంవాదనచిత్తేన యమత్థం వత్తుకామో, తస్స పుగ్గలస్స విఞ్ఞాపనపయోగో చాతి ఇమానేత్థ ద్వే అఙ్గాని. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనత్థం ముసా భణన్తస్స పారాజికం, అమూలకేన పారాజికేన అనుద్ధంసనత్థం సఙ్ఘాదిసేసో, సఙ్ఘాదిసేసేన అనుద్ధంసనత్థం పాచిత్తియం, ఆచారవిపత్తియా దుక్కటం, ‘‘యో తే విహారే వసతీ’’తిఆదిపరియాయేన ఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనత్థం పటివిజానన్తస్స ముసా భణితే థుల్లచ్చయం, అప్పటివిజానన్తస్స దుక్కటం, కేవలం ముసా భణన్తస్స ఇధ పాచిత్తియం వుత్తం.

ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨. దుతియే కణ్ణకటుకతాయ అమనాపం వదన్తా కణ్ణేసు విజ్ఝన్తా వియ హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఓమసన్తీతి ఓవిజ్ఝన్తీ’’తి. పధంసేన్తీతి అభిభవన్తి.

౧౩. బోధిసత్తో తేన సమయేన హోతీతి తేన సమయేన బోధిసత్తో నన్దివిసాలో నామ అహోసీతి అత్థో. అతీతత్థే వత్తమానవచనం, కిరియాకాలవచనిచ్ఛాయ వా వత్తమానప్పయోగో సద్దన్తరసన్నిధానేన భూతతావగమో సియాతి. పచ్చేసీతి ‘‘అమనాపం ఇద’’న్తి అఞ్ఞాసి. హేట్ఠారుక్ఖే దత్వాతి ఉపత్థమ్భకే దత్వా. పుబ్బే పతిట్ఠితారప్పదేసం పున అరే పత్తేతి పుబ్బే ఉజుకం హేట్ఠాముఖం పతిట్ఠితఅరస్స భూమిప్పదేసం పున తస్మింయేవ అరే పరివత్తేత్వా హేట్ఠాముఖభావేన సమ్పత్తే, పఠమం భూమియం పతిట్ఠితనేమిప్పదేసే పరివత్తేత్వా పున భూమియం పతిట్ఠితేతి వుత్తం హోతి. సిథిలకరణన్తి సిథిలకిరియా.

౧౫. పుబ్బేతి అట్ఠుప్పత్తియం. తచ్ఛకకమ్మన్తి వడ్ఢకీకమ్మం. కోట్టకకమ్మన్తి వా పాసాణకోట్టకకమ్మం. హత్థముద్దాగణనాతి అఙ్గులిసఙ్కోచేనేవ గణనా. పాదసికమిలక్ఖకాదయో వియ నవన్తవసేన గణనా అచ్ఛిద్దకగణనా. ఆది-సద్దేన సఙ్కలనపటుప్పాదనవోక్లనభాగహారాదివసేన పవత్తా పిణ్డగణనా గహితా. యస్స సా పగుణా హోతి, సో రుక్ఖమ్పి దిస్వా ‘‘ఏత్తకాని ఏత్థ పణ్ణానీ’’తి జానాతి. యభ మేథునేతి వచనతో య-కార భ-కారే ఏకతో యోజితే అసద్ధమ్మవచనం హోతి.

౧౬-౨౬. ఆపత్తియా కారేతబ్బోతి పాచిత్తియేన కారేతబ్బో ఉపసగ్గాదిమత్తవిసిట్ఠానం అతిచణ్డాలాదిపదానం పాళియం ఆగతేసుయేవ సఙ్గహితత్తా. చోరోసీతిఆదీనం పన కేనచి పరియాయేన పాళియం అనాగతత్తా దుక్కటం వుత్తం. హసాధిప్పాయతాతి పురిమపదస్స అత్థవివరణం. పాళియం అవుత్తేపి ‘‘జాతిఆదీహి అక్కోసవత్థూహి పరమ్ముఖా అక్కోసన్తస్స వత్థూనం అనఞ్ఞభావతో యథా దుక్కటం, తథా దవకమ్యతాయ పరమ్ముఖా వదన్తస్సపి దుబ్భాసితమేవా’’తి ఆచరియా వదన్తి. సబ్బసత్తాతి ఏత్థ వచనత్థవిజాననపకతికా తిరచ్ఛానగతాపి గహేతబ్బా.

౩౫. అనుసాసనిపురేక్ఖారతాయ ఠత్వా వదన్తస్స చిత్తస్స లహుపరివత్తిభావతో అన్తరా కోపే ఉప్పన్నేపి అనాపత్తి. యం అక్కోసతి, తస్స ఉపసమ్పన్నతా, అనఞ్ఞాపదేసేన జాతిఆదీహి అక్కోసనం, ‘‘మం అక్కోసతీ’’తి జాననా, అత్థపురేక్ఖారతాదీనం అభావతాతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౬. తతియే భణ్డనం జాతం ఏతేసన్తి భణ్డనజాతా. సమ్మన్తనన్తి రహో సంసన్దనం. హత్థపరామాసాదివసేన మత్థకం పత్తో కలహో జాతో ఏతేసన్తి కలహజాతా. అనాపత్తిగామికం విరుద్ధవాదభూతం వివాదం ఆపన్నాతి వివాదాపన్నా. విగ్గహసంవత్తనికా కథా విగ్గాహికకథా. పిసతీతి పిసుణా, వాచా, సమగ్గే సత్తే అవయవభూతే వగ్గే భిన్నే కరోతీతి అత్థో. పిసుణా ఏవ పేసుఞ్ఞం. తాయ వాచాయ వా సమన్నాగతో పిసుణో, తస్స కమ్మం పేసుఞ్ఞం. పియభావస్స సుఞ్ఞకరణవాచన్తి ఇమినా పన ‘‘పియసుఞ్ఞకరణతో పిసుణా’’తి నిరుత్తినయేన అత్థం వదతి.

ఇధాపి ‘‘దసహాకారేహి పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతీ’’తి వచనతో దసవిధఅక్కోసవత్థువసేనేవ పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరన్తస్స పాచిత్తియం. పాళిముత్తకానం చోరోతిఆదీనం వసేన పన దుక్కటమేవాతి వేదితబ్బం. ‘‘అనక్కోసవత్థుభూతం పన పేసుఞ్ఞకరం తస్స కిరియం వచనం వా పియకమ్యతాయ ఉపసంహరన్తస్స కిఞ్చాపి ఇమినా సిక్ఖాపదేన ఆపత్తి న దిస్సతి, తథాపి దుక్కటేనేత్థ భవితబ్బ’’న్తి వదన్తి. జాతిఆదీహి అనఞ్ఞాపదేసేన అక్కోసన్తస్స భిక్ఖునో సుత్వా భిక్ఖుస్స ఉపసంహరణం, పియకమ్యతాభేదాధిప్పాయేసు అఞ్ఞతరతా, తస్స విజాననాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫. చతుత్థే ఏకతోతి అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం. పురిమబ్యఞ్జనేన సదిసం పచ్ఛాబ్యఞ్జనన్తి ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తి ఏత్థ అనిచ్చ-సద్దేన సదిసం ‘‘వేదనా అనిచ్చా’’తి ఏత్థ అనిచ్చ-సద్దం వదతి. అక్ఖరసమూహోతి అవిభత్తికో అక్ఖరసమూహో. అక్ఖరానుబ్యఞ్జనసమూహో పదన్తి విభత్తిఅన్తం పదమాహ. విభత్తిఅన్తమేవ పదం గహేత్వా ‘‘పఠమపదం పదమేవ, దుతియం అనుపద’’న్తి వుత్తం.

ఏకం పదన్తి గాథాపదం సన్ధాయ వదతి. పదగణనాయాతి గాథాపదగణనాయ. అపాపుణిత్వాతి సద్ధిం అకథేత్వా. రున్తి ఓపాతేతీతి ఏత్థ అనునాసికో ఆగమవసేన వుత్తో, సంయోగపుబ్బస్స రస్సత్తం కతన్తి వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘రూ-కారమత్తమేవా’’తి. ఏత్థ చ ‘‘రూపం అనిచ్చన్తి భణ సామణేరా’’తి వుచ్చమానో సచే రూ-కారం అవత్వా రు-ఇతి రస్సం కత్వా వదతి, అఞ్ఞం భణితం నామ హోతి, తస్మా అనాపత్తి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘వేదనా అనిచ్చా’’తి ఏత్థాపి అనిచ్చ-సద్దమత్తేనేవ ఆపత్తి హోతీతి వేదితబ్బం. ఏస నయోతి ఏకమేవక్ఖరం వత్వా ఠానం. ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి వుచ్చమానో హి మ-కారమత్తమేవ వత్వా తిట్ఠతి. ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదిసుత్తం భణాపియమానో ఏ-కారం వత్వా తిట్ఠతి చే, అన్వక్ఖరేన పాచిత్తియం, అపరిపుణ్ణపదం వత్వా ఠితే అనుబ్యఞ్జనేన. పదేసు ఏకం పఠమపదం విరజ్ఝతి, దుతియేన అనుపదేన పాచిత్తియం.

అనఙ్గణసుత్తం (మ. ని. ౧.౫౭ ఆదయో) సమ్మాదిట్ఠిసుత్తం (మ. ని. ౧.౮౯ ఆదయో) మహావేదల్లఞ్చ (మ. ని. ౧.౪౪౯ ఆదయో) ధమ్మసేనాపతినా భాసితం, అనుమానసుత్తం (మ. ని. ౧.౧౮౧ ఆదయో) మహామోగ్గల్లానత్థేరేన, చూళవేదల్లసుత్తం (మ. ని. ౧.౪౬౦ ఆదయో) ధమ్మదిన్నాయ థేరియా భాసితం. పచ్చేకబుద్ధభాసితమ్పి బుద్ధభాసితేయేవ సఙ్గహం గచ్ఛతి. అట్ఠకథానిస్సితోతి పుబ్బే మగధభాసాయ వుత్తం ధమ్మసఙ్గహారుళ్హం అట్ఠకథం సన్ధాయ వదతి. ఇదానిపి ‘‘యథాపి దీపికో నామ, నిలీయిత్వా గణ్హతే మిగే’’తి (మి. ప. ౬.౧.౫) ఏవమాదికం సఙ్గహారుళ్హం అట్ఠకథావచనం గహేతబ్బన్తి వదన్తి. పాళినిస్సితోతి ‘‘మక్కటీ వజ్జిపుత్తా చా’’తిఏవమాదినా (పారా. ౬౬) పాళియంయేవ ఆగతో. వివట్టూపనిస్సితన్తి నిబ్బానుపనిస్సితం. వివట్టనిస్సితం పన సామఞ్ఞతో గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. థేరస్సాతి నాగసేనత్థేరస్స. మగ్గకథాదీని పకరణాని. ‘‘అక్ఖరేన వాచేతి, అక్ఖరక్ఖరే ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి వత్తబ్బే ‘‘అక్ఖరాయ వాచేతి, అక్ఖరక్ఖరాయ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి పాళియం వుత్తం.

౪౮. అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం గణ్హన్తస్స అనాపత్తీతి అనుపసమ్పన్నేన సహ నిసీదిత్వా ఉద్దేసం గణ్హన్తస్స అనాపత్తి వుత్తా. దహరభిక్ఖు నిసిన్నో…పే… భణతో అనాపత్తీతి ఏత్థ ద్వీసుపి ఠితేసు నిసిన్నేసు వా ఉపసమ్పన్నస్స భణామీతి భణన్తస్స అనాపత్తియేవ. ఉపచారం ముఞ్చిత్వాతి పరిసపరియన్తతో ద్వాదసహత్థం ముఞ్చిత్వా. ‘‘నిసిన్నే వాచేమీ’’తి భణన్తస్సపి ఉపచారం ముఞ్చిత్వా నిసిన్నత్తా అనాపత్తి. సచే పన దూరే నిసిన్నమ్పి వాచేమీతి విసుం సల్లక్ఖేత్వా భణతి, ఆపత్తియేవ. ఏకో పాదో న ఆగచ్ఛతీతి పుబ్బే పగుణోయేవ పచ్ఛా అసరన్తస్స న ఆగచ్ఛతి, తం ‘‘ఏవం భణాహీ’’తి ఏకతో భణన్తస్స అనాపత్తి. ఓపాతేతీతి సద్ధిం కథేతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అనుపసమ్పన్నతా, వుత్తలక్ఖణధమ్మం పదసో వాచనతా, ఏకతో భణనఞ్చాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౯-౫౦. పఞ్చమే వికూజమానాతి నిత్థునన్తా. కాకచ్ఛమానాతి రోదన్తా. తత్రిదం వత్థునిదస్సనం వా. తేన ను ఖో పాతితన్తి పుచ్ఛావసేన కథితత్తా నత్థి ముసావాదో. కేచి పన ‘‘సన్దేహవసేన వచనం ముసా నామ న హోతి, తస్మా ఏవం వుత్త’’న్తి వదన్తి. సన్తికం అగన్త్వాతి ‘‘యం ఏతేసం న కప్పతి, తం తేసమ్పి న కప్పతీ’’తి అధిప్పాయేన అగన్త్వా.

౫౧. దిరత్తతిరత్తన్తి ఏత్థ వచనసిలిట్ఠతామత్తేన దిరత్త-గ్గహణం కతన్తి వేదితబ్బం. తిరత్తఞ్హి సహవాసే లబ్భమానే దిరత్తే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దిరత్తగ్గహణం విసుం న యోజేతి. తేనేవాహ ‘‘ఉత్తరిదిరత్తతిరత్తన్తి భగవా సామణేరానం సఙ్గహకరణత్థాయ తిరత్తపరిహారం అదాసీ’’తి. నిరన్తరం తిరత్తదస్సనత్థం వా దిరత్తగ్గహణం కతం. కేవలఞ్హి తిరత్తన్తి వుత్తే అఞ్ఞత్థ వాసేన అన్తరికమ్పి తిరత్తం గణ్హేయ్య, దిరత్తవిసిట్ఠం పన తిరత్తం వుచ్చమానం తేన అనన్తరికమేవ తిరత్తం దీపేతి. సయనం సేయ్యా, సయన్తి ఏత్థాతిపి సేయ్యాతి ఆహ ‘‘కాయప్పసారణసఙ్ఖాత’’న్తిఆది. తస్మాతి యస్మా ఉభయమ్పి పరిగ్గహితం, తస్మా. పఞ్చహి ఛదనేహీతి ఇట్ఠకసిలాసుధాతిణపణ్ణసఙ్ఖఆతేహి పఞ్చహి ఛదనేహి. వాచుగ్గతవసేనాతి పగుణవసేన. దియడ్ఢహత్థుబ్బేధో వడ్ఢకీహత్థేన గహేతబ్బో. ఏకూపచారోతి వళఞ్జనద్వారస్స ఏకత్తం సన్ధాయ వుత్తం. సతగబ్భం వా చతుస్సాలం ఏకూపచారం హోతీతి సమ్బన్ధో.

ఉపరిమతలేన సద్ధిం అసమ్బద్ధభిత్తికస్సాతి ఇదం తులాయ అబ్భన్తరే సయిత్వా పున తేనేవ సుసిరేన నిక్ఖమిత్వా భిత్తిఅన్తరేన హేట్ఠిమతలం పవిసితుం యోగ్గేపి ఉపరిమతలేన అసమ్బద్ధభిత్తికే సేనాసనే అనాపత్తియా వుత్తాయ తథా పవిసితుం అసక్కుణేయ్యే సమ్బద్ధభిత్తికే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సనత్థం వుత్తం, న పన సమ్బద్ధభిత్తికే ఆపత్తీతి దస్సనత్థం వుత్తం. హేట్ఠాపాసాదే సయితభిక్ఖుస్స అనాపత్తీతి ఇదమ్పి తాదిసే సేనాసనే హేట్ఠిమతలే సయితస్సేవ ఆపత్తిప్పసఙ్కా సియాతి తంనివారణత్థం వుత్తం, న పన ఉపరిమతలే సయితస్స ఆపత్తీతి దస్సనత్థం. నానూపచారేతి యత్థ బహి నిస్సేణిం కత్వా ఉపరిమతలం ఆరోహన్తి, తాదిసం సన్ధాయ వుత్తం. ఉపరిమతలేపి ఆకాసఙ్గణే నిపజ్జన్తస్స ఆపత్తియా అభావతో ‘‘ఛదనబ్భన్తరే’’తి వుత్తం.

సభాసఙ్ఖేపేనాతి సభాకారేన. అడ్ఢకుట్టకే సేనాసనేతి ఏత్థ ‘‘అడ్ఢకుట్టకం నామ యత్థ ఏకం పస్సం ముఞ్చిత్వా తీసు పస్సేసు భిత్తియో బద్ధా హోన్తి, యత్థ వా ఏకస్మిం పస్సే భిత్తిం ఉట్ఠాపేత్వా ఉభోసు పస్సేసు ఉపడ్ఢం ఉపడ్ఢం కత్వా భిత్తియో ఉట్ఠాపేన్తి, తాదిసం సేనాసన’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. గణ్ఠిపదే పన ‘‘అడ్ఢకుట్టకేతి ఛదనం అడ్ఢేన అసమ్పత్తకుట్టకే’’తి వుత్తం, తమ్పి నో న యుత్తం. ‘‘వాళసఙ్ఘాటో నామ థమ్భానం ఉపరి వాళరూపేహి కతసఙ్ఘాటో వుచ్చతీ’’తి వదన్తి. పరిక్ఖేపస్స బహిగతేతి ఏత్థ యస్మిం పస్సే పరిక్ఖేపో నత్థి, తత్థాపి పరిక్ఖేపారహప్పదేసతో బహిగతే అనాపత్తియేవాతి దట్ఠబ్బం. అపరిచ్ఛిన్నగబ్భూపచారేతి ఏత్థ మజ్ఝే వివటఙ్గణవన్తాసు పముఖమహాచతుస్సాలాసు యథా ఆకాసఙ్గణం అనోతరిత్వా పముఖేనేవ గన్త్వా సబ్బగబ్భే పవిసితుం న సక్కా హోతి, ఏవం ఏకేకగబ్భస్స ద్వీసు పస్సేసు కుట్టం నీహరిత్వా కతం పరిచ్ఛిన్నగబ్భూపచారం నామ, ఇదం పన తాదిసం న హోతీతి ‘‘అపరిచ్ఛిన్నగబ్భూపచారే’’తి వుత్తం. సబ్బగబ్భే పవిసన్తీతి గబ్భూపచారస్స అపరిచ్ఛిన్నత్తా ఆకాసఙ్గణం అనోతరిత్వా పముఖేనేవ గన్త్వా తం తం గబ్భం పవిసన్తి. అథ కుతో తస్స పరిక్ఖేపోయేవ సబ్బపరిచ్ఛన్నత్తాతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘గబ్భపరిక్ఖేపోయేవ హిస్స పరిక్ఖేపో’’తి. ఇదఞ్చ సమన్తా గబ్భభిత్తియో సన్ధాయ వుత్తం. చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠేపి సేనాసనే గబ్భపముఖం విసుం అపరిక్ఖిత్తమ్పి సమన్తా ఠితగబ్భభిత్తీనం వసేన పరిక్ఖిత్తం నామ హోతి.

‘‘నను చ ‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీ’తి అన్ధకట్ఠకథాయం అవిసేసేన వుత్తం, తస్మా చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠేపి సేనాసనే విసుం అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తియేవా’’తి యో వదేయ్య, తస్స వాదపరిమోచనత్థం ఇదం వుత్తం ‘‘యం పన…పే… పాటేక్కసన్నివేసా ఏకచ్ఛదనా గబ్భపాళియో సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీతి యం వుత్తం, తం న చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠా గబ్భపాళియో సన్ధాయ వుత్తం, కిఞ్చరహి విసుం సన్నివిట్ఠం ఏకమేవ గబ్భపాళిం సన్ధాయ. తాదిసాయ హి గబ్భపాళియా అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తి, న చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠాయా’’తి. ఏకాయ చ గబ్భపాళియా తస్స తస్స గబ్భస్స ఉపచారం పరిచ్ఛిన్దిత్వా అన్తమసో ఉభోసు పస్సేసు ఖుద్దకభిత్తీనం ఉట్ఠాపనమత్తేనపి పముఖం పరిక్ఖిత్తం నామ హోతి, చతుస్సాలవసేన సన్నివిట్ఠాసు పన గబ్భపాళీసు ఉభోసు పస్సేసు గబ్భభిత్తీనం వసేనపి పముఖం పరిక్ఖిత్తం నామ హోతి. తస్మా యం ఇమినా లక్ఖణేన పరిక్ఖిత్తం పముఖం, తత్థ ఆపత్తి, ఇతరత్థ అనాపత్తీతి ఇదమేత్థ సన్నిట్ఠానం.

ఇదాని ‘‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీ’’తి వత్వా తస్సేవ వచనస్స అధిప్పాయం పకాసేన్తేన యం వుత్తం ‘‘భూమియం వినా జగతియా పముఖం సన్ధాయ కథిత’’న్తి, తస్స అయుత్తతావిభావనత్థం ‘‘యఞ్చ తత్థా’’తిఆది ఆరద్ధం. భూమియం వినా జగతియా పముఖం సన్ధాయ కథితన్తి హి ఇమస్స వచనస్స అయమధిప్పాయో – ‘‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీ’’తి యం వుత్తం, తం వినా వత్థుం భూమియం కతగేహస్స పముఖం సన్ధాయ కథితం. సచే పన ఉచ్చవత్థుకం పముఖం హోతి, పరిక్ఖిత్తసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీతి. తేనేవాహ ‘‘దసహత్థుబ్బేధాపి హి జగతి పరిక్ఖేపసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీ’’తి. హేట్ఠాపి ఇదమేవ మనసి సన్నిధాయ వుత్తం ‘‘ఉచ్చవత్థుకం చేపి హోతి, పముఖే సయితో గబ్భే సయితానం ఆపత్తిం న కరోతీ’’తి. తత్థాతి అన్ధకట్ఠకథాయం. జగతియా పమాణం వత్వాతి ‘‘సచే జగతియా ఓతరిత్వా భూమియం సయితో, జగతియా ఉపరి సయితం న పస్సతీ’’తి ఏవం జగతియా ఉబ్బేధేన పమాణం వత్వా. ఏకసాలాదీసు ఉజుకమేవ దీఘం కత్వా సన్నివేసితో పాసాదో ఏకసాలసన్నివేసో. ద్విసాలసన్నివేసాదయోపి వుత్తానుసారతో వేదితబ్బా. సాలప్పభేదదీపనమేవ చేత్థ హేట్ఠా వుత్తతో విసేసో.

మజ్ఝేపాకారం కరోన్తీతి ఏత్థాపి పరిక్ఖేపస్స హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన దియడ్ఢహత్థుబ్బేధత్తా దియడ్ఢహత్థం చేపి మజ్ఝే పాకారం కరోన్తి, నానూపచారమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. న హి ఛిద్దేన గేహం ఏకూపచారం నామ హోతీతి ఏత్థ సచే ఉబ్బేధేన దియడ్ఢహత్థబ్భన్తరే మనుస్సానం సఞ్చారప్పహోనకం ఛిద్దం హోతి, తమ్పి ద్వారమేవాతి ఏకూపచారం హోతి. కిం పరిక్ఖేపోవిద్ధస్తోతి పముఖస్స పరిక్ఖేపం సన్ధాయ వదతి. సబ్బత్థ పఞ్చన్నంయేవ ఛదనానం ఆగతత్తా వదతి ‘‘పఞ్చన్నం అఞ్ఞతరేన ఛదనేన ఛన్నా’’తి.

౫౩. పాళియం ‘‘సేయ్యా నామ సబ్బచ్ఛన్నా సబ్బపరిచ్ఛన్నా యేభుయ్యేనచ్ఛన్నా యేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నా’’తి వదన్తేన యేభుయ్యేనచ్ఛన్నయేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నసేనాసనం పాచిత్తియస్స అవసానం వియ కత్వా దస్సితం, ‘‘ఉపడ్ఢచ్ఛన్నే ఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నే ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వదన్తేన చ ఉపడ్ఢచ్ఛన్నఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నసేనాసనం దుక్కటస్స ఆదిం కత్వా దస్సితం, ఉభిన్నమన్తరా కేన భవితబ్బం పాచిత్తియేన, ఉదాహు దుక్కటేనాతి? లోకవజ్జసిక్ఖాపదస్సేవ అనవసేసం కత్వా పఞ్ఞాపనతో ఇమస్స చ పణ్ణత్తివజ్జత్తా యేభుయ్యేనచ్ఛన్నయేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నస్స ఉపడ్ఢచ్ఛన్నఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నస్స చ అన్తరా పాచిత్తియం అనివారితమేవ, తస్మా వినయవినిచ్ఛయే చ గరుకేయేవ ఠాతబ్బత్తా అట్ఠకథాయమ్పి పాచిత్తియమేవ దస్సితం. సత్త పాచిత్తియానీతి పాళియం వుత్తపాచిత్తియం సామఞ్ఞతో ఏకత్తేన గహేత్వా వుత్తం. విసుం పన గయ్హమానే ‘‘సబ్బచ్ఛన్నే సబ్బపరిచ్ఛన్నే పాచిత్తియం, యేభుయ్యేనచ్ఛన్నే యేభుయ్యేనపరిచ్ఛన్నే పాచిత్తియ’’న్తి అట్ఠేవ పాచిత్తియాని హోన్తి.

సేనమ్బమణ్డపవణ్ణం హోతీతి సీహళదీపే కిర ఉచ్చవత్థుకో సబ్బచ్ఛన్నో సబ్బఅపరిచ్ఛన్నో ఏవంనామకో సన్నిపాతమణ్డపో అత్థి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. యది జగతిపరిక్ఖేపసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, ఉచ్చవత్థుకత్తా మణ్డపస్స సబ్బఅపరిచ్ఛన్నతా న యుజ్జతీతి ఆహ ‘‘ఇమినాపేతం వేదితబ్బ’’న్తిఆది. చూళకచ్ఛన్నాదీని చేత్థ ఏవం వేదితబ్బాని – యస్స చతూసు భాగేసు ఏకో ఛన్నో, సేసా అచ్ఛన్నా, ఇదం చూళకచ్ఛన్నం. యస్స తీసు భాగేసు ద్వే ఛన్నా, ఏకో అచ్ఛన్నో, ఇదం యేభుయ్యేనచ్ఛన్నం. యస్స ద్వీసు భాగేసు ఏకో ఛన్నో, ఏకో అచ్ఛన్నో, ఇదం ఉపడ్ఢచ్ఛన్నం నామ సేనాసనం. చూళకపరిచ్ఛన్నాదీనిపి ఇమినావ నయేన వేదితబ్బాని. సేసం ఉత్తానమేవ. పాచిత్తియవత్థుకసేనాసనం, తత్థ తత్థ అనుపసమ్పన్నేన సహ నిపజ్జనం, చతుత్థదివసే సూరియత్థఙ్గమనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

సహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౫. ఛట్ఠే ‘‘పఠమసిక్ఖాపదే ‘భిక్ఖుం ఠపేత్వా అవసేసో అనుపసమ్పన్నో నామా’తి వుత్తత్తా ‘మాతుగామోపి అనుపసమ్పన్నగ్గహణేన గహితోయేవా’తి చతుత్థదివసే మాతుగామేన సద్ధిం సయన్తస్స ద్వీహి సిక్ఖాపదేహి ద్వే పాచిత్తియాని హోన్తీ’’తి వదన్తి. గణ్ఠిపదేసు పన తీసుపి ‘‘ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే మాతుగామస్స విసుం వుచ్చమానత్తా పఠమసిక్ఖాపదే ‘భిక్ఖుం ఠపేత్వా అవసేసో అనుపసమ్పన్నో నామా’తి పురిసస్సేవ గహణం అనుచ్ఛవిక’’న్తి వుత్తం, తదేవ చ యుత్తతరం.

యఞ్చ ఇధ ‘‘పఠమదివసేపీతి పి-సద్దేన చతుత్థదివసేపీతి వుత్తం హోతీ’’తి కారణం వదన్తి, తమ్పి అకారణం పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థోయేవాతి నియమాభావతో అవధారణత్థస్స చ సమ్భవతో. సమ్భావనే వా పి-సద్దో దట్ఠబ్బో. తేన ఇధ పఠమదివసేపి తావ ఆపత్తి, దుతియాదిదివసే కిమేవ వత్తబ్బన్తి ఇమమత్థం దీపేతి. సమ్పిణ్డనత్థేపి పి-సద్దే గయ్హమానే ఇమినావ సిక్ఖాపదేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తియా అఞ్ఞస్మిమ్పి దివసే ఆపజ్జనం దీపేతి, న పఠమసిక్ఖాపదేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తియాతి అకారణమేవ తన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘మతిత్థీ పారాజికవత్థుభూతాపి అనుపాదిన్నపక్ఖే ఠితత్తా సహసేయ్యాపత్తిం న జనేతీ’’తి వదన్తి. ‘‘అత్థఙ్గతే సూరియే మాతుగామే నిపన్నే భిక్ఖు నిపజ్జతీ’’తి వచనతో దివా సయన్తస్స సహసేయ్యాపత్తి న హోతియేవాతి దట్ఠబ్బం. పాచిత్తియవత్థుకసేనాసనం, తత్థ మాతుగామేన సహ నిపజ్జనం, సూరియత్థఙ్గమనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౦-౬౪. సత్తమే ఘరం నయతీతి ఘరణీ, ఘరనాయికా. తేనాహ ‘‘ఘరసామినీ’’తి. సుణ్హాతి సుణిసా. న యక్ఖేనాతిఆదీనం ‘‘అఞ్ఞత్రా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. పురిసవిగ్గహం గహేత్వా ఠితేన యక్ఖేన వా పేతేన వా తిరచ్ఛానేన వా సద్ధిం ఠితాయపి దేసేతుం న వట్టతి. అక్ఖరాయ దేసేతీతి ఏత్థ ‘‘ఛప్పఞ్చవాచతో ఉత్తరి ‘ఇమం పదం భాసిస్సామీ’తి ఏకమ్పి అక్ఖరం వత్వా తిట్ఠతి, ఆపత్తియేవా’’తి వదన్తి.

౬౬. ‘‘ఏకో గాథాపాదోతి ఇదం గాథాబన్ధమేవ సన్ధాయ వుత్తం, అఞ్ఞత్థ పన విభత్తిఅన్తపదమేవ గహేతబ్బ’’న్తి వదన్తి. ‘‘అట్ఠకథం ధమ్మపదం జాతకాదివత్థుం వాతి ఇమినాపి పోరాణం సఙ్గీతిఆరుళ్హమేవ అట్ఠకథాది వుత్త’’న్తి వదన్తి. అట్ఠకథాదిపాఠం ఠపేత్వా దమిళాదిభాసన్తరేన యథారుచి కథేతుం వట్టతి. పదసోధమ్మే వుత్తప్పభేదోతి ఇమినా అఞ్ఞత్థ అనాపత్తీతి దీపేతి. ఉట్ఠహిత్వా పున నిసీదిత్వాతి ఇరియాపథపరివత్తననయేన నానాఇరియాపథేనపి అనాపత్తీతి దీపేతి. సబ్బం చేపి దీఘనికాయం కథేతీతి యావ న నిట్ఠాతి, తావ పునదివసేపి కథేతి.

దుతియస్స విఞ్ఞూపురిసస్స అగ్గహణం అకిరియా. మాతుగామేన సద్ధిం ఠితస్స చ విఞ్ఞూపురిసస్స చ ఉపచారో అనియతేసు వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బో. సేసం ఉత్తానమేవ. వుత్తలక్ఖణస్స ధమ్మస్స ఛన్నం వాచానం ఉపరి దేసనా, వుత్తలక్ఖణో మాతుగామో, ఇరియాపథపఅవత్తనాభావో, విఞ్ఞూపురిసాభావో, అపఞ్హవిస్సజ్జనాతి ఇమాని పనేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౭. అట్ఠమే అన్తరాతి పరినిబ్బానసమయతో అఞ్ఞస్మిం కాలే. అతికడ్ఢియమానేనాతి ‘‘వదథ, భన్తే, కిం తుమ్హేహి అధిగత’’న్తి ఏవం నిప్పీళియమానేన. అనతికడ్ఢియమానేనపి పుచ్ఛితే వా అపుచ్ఛితే వా తథారూపే కారణే సతి ఆరోచేతుం వట్టతియేవ. తేనేవ అఞ్ఞతరేన దహరభిక్ఖునా ఉపవదితో అఞ్ఞతరో థేరో ‘‘ఆవుసో, ఉపరిమగ్గత్థాయ వాయామం మా అకాసి, ఖీణాసవో తయా ఉపవదితో’’తి ఆహ. థేరేన చ ‘‘అత్థి తే, ఆవుసో, ఇమస్మిం సాసనే పతిట్ఠా’’తి వుత్తో దహరభిక్ఖు ‘‘ఆమ, భన్తే, సోతాపన్నో అహ’’న్తి అవోచ. ‘‘కారకో అయ’’న్తి ఞత్వాపి పటిపత్తియా అమోఘభావదస్సనేన సముత్తేజనాయ సమ్పహంసనాయ చ అరియా అత్తానం పకాసేన్తియేవ. సుతపరియత్తిసీలగుణన్తి సుతగుణం పరియత్తిగుణం సీలగుణఞ్చ. ఉమ్మత్తకస్స ఇధ అవచనే కారణం వదన్తేన ఖిత్తచిత్తవేదనట్టానమ్పి అవచనే కారణం వుత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం. ఇతి-సద్దేన వా ఆదిఅత్థేన ఖిత్తచిత్తవేదనట్టే సఙ్గణ్హాతి. తేనేవ వదతి ‘‘చిత్తక్ఖేపస్స వా అభావా’’తి. దిట్ఠిసమ్పన్నానన్తి మగ్గఫలదిట్ఠియా సమన్నాగతానం. అరియానమేవ హి ఉమ్మత్తకాదిభావో నత్థి. ఝానలాభినో పన తస్మిం సతి ఝానా పరిహాయన్తి, తస్మా తేసం అభూతారోచనపచ్చయా అనాపత్తి వత్తబ్బా, న భూతారోచనపచ్చయా. తేనేవాహ ‘‘భూతారోచనపచ్చయా అనాపత్తి న వత్తబ్బా’’తి.

పుబ్బే అవుత్తేహీతి చతుత్థపారాజికే అవుత్తేహి. ఇదఞ్చ సిక్ఖాపదం పణ్ణత్తిఅజాననవసేన అచిత్తకసముట్ఠానం హోతి. అరియా చేత్థ పణ్ణత్తిం జానన్తా వీతిక్కమం న కరోన్తి, పుథుజ్జనా పన పణ్ణత్తిం జానిత్వాపి వీతిక్కమం కరోన్తి, తే చ సత్థునో ఆణావీతిక్కమచేతనాయ బలవఅకుసలభావతో ఝానా పరిహాయన్తీతి దట్ఠబ్బం, ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన అరియపుగ్గలే ఏవ సన్ధాయ ‘‘కుసలాబ్యాకతచిత్తేహి ద్విచిత్త’’న్తి వుత్తం. పణ్ణత్తిం అజానన్తా పన ఝానలాభీ పుథుజ్జనా వత్థుమ్హి లోభవసేన అకుసలచిత్తేనపి న ఆరోచేన్తీతి నత్థి. ఇధ దుక్ఖవేదనాయ అభావతో ‘‘ద్వివేదన’’న్తి ఇమస్స అనురూపం కత్వా ద్విచిత్తన్తి ఇదం వుత్తన్తి ఏవం వా ఏత్థ అధిప్పాయో గహేతబ్బో. సేసం ఉత్తానమేవ. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స భూతతా, అనుపసమ్పన్నస్స ఆరోచనం, తఙ్ఖణవిజాననా, అనఞ్ఞప్పదేసోతి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౮. నవమే దుట్ఠుల్లసద్దత్థదస్సనత్థన్తి దుట్ఠుల్లసద్దస్స అత్థదస్సనత్థం. అత్థే హి దస్సితే సద్దోపి ‘‘అయం ఏతేసు అత్థేసు వత్తతీ’’తి దస్సితోయేవ హోతి. ‘‘యం యం దుట్ఠుల్లసద్దేన అభిధీయతి, తం సబ్బం దస్సేతుం పారాజికాని వుత్తానీ’’తి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో. తత్రాయం విచారణాతి తత్ర పాళియం అయం విచారణా, తత్ర పాళిఅట్ఠకథాసు వా అయం విచారణా. తత్థ భవేయ్యాతి తత్థ కస్సచి విమతి ఏవం భవేయ్య. అనుపసమ్పన్నస్స దుట్ఠుల్లారోచనే వియ దుక్కటేన భవితబ్బన్తి ఆహ ‘‘దుక్కటం ఆపజ్జతీ’’తి. అక్కోసన్తోపి దుక్కటం ఆపజ్జేయ్యాతి ఓమసవాదేన దుక్కటం ఆపజ్జేయ్య. అధిప్పాయం అజానన్తేనపి అట్ఠకథాచరియానం వచనేయేవ ఠాతబ్బన్తి దీపనత్థం ‘‘అట్ఠకథాచరియావ ఏత్థ పమాణ’’న్తి వుత్తం. పునపి అట్ఠకథావచనమేవ ఉపపత్తితో దళ్హం కత్వా పతిట్ఠపేన్తో ‘‘ఇమినాపి చేత’’న్తిఆదిమాహ.

౮౦. ‘‘అఞ్ఞత్ర భిక్ఖుసమ్ముతియా’’తి వుత్తత్తా సమ్ముతి అత్థీతి గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘ఇధ వుత్తత్తాయేవా’’తిఆది.

౮౨. ఆదితో పఞ్చ సిక్ఖాపదానీతి పాణాతిపాతాదీని పఞ్చ సిక్ఖాపదాని. ‘‘సేసానీతి వికాలభోజనాదీని పఞ్చా’’తి వదన్తి. కేచి పన ‘‘ఆదితో పట్ఠాయ పఞ్చ సిక్ఖాపదానీతి సుక్కవిస్సట్ఠిఆదీని పఞ్చా’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. పాణాతిపాతాదీని హి దసేవ సిక్ఖాపదాని సామణేరానం పఞ్ఞత్తాని. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అథ ఖో సామణేరానం ఏతదహోసి ‘కతి ను ఖో అమ్హాకం సిక్ఖాపదాని, కత్థ చ అమ్హేహి సిక్ఖితబ్బ’న్తి? భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. అనుజానామి, భిక్ఖవే, సామణేరానం దస సిక్ఖాపదాని, తేసు చ సామణేరేహి సిక్ఖితుం, పాణాతిపాతా వేరమణీ అదిన్నాదానా వేరమణీ’’తిఆది (మహావ. ౧౦౬).

తేసం పఞ్ఞత్తేసుయేవ సిక్ఖాపదేసు దుట్ఠుల్లాదుట్ఠుల్లవిచారణా కాతబ్బా, న చ సుక్కవిస్సట్ఠిఆదీని విసుం తేసం పఞ్ఞత్తాని అత్థీతి. అథ భిక్ఖునో దుట్ఠుల్లసఙ్ఖాతాని సుక్కవిస్సట్ఠిఆదీని అనుపసమ్పన్నస్స కిం నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠి…పే… అజ్ఝాచారో నామాతి వుత్త’’న్తి. ఇమినాపి చేతం సిద్ధం ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స సుక్కవిస్సట్ఠిఆది దుట్ఠుల్లం నామ న హోతీ’’తి. అజ్ఝాచారో నామాతి హి వదన్తో అనుపసమ్పన్నస్స సుక్కవిస్సట్ఠిఆది కేవలం అజ్ఝాచారో నామ హోతి, న పన దుట్ఠుల్లో నామ అజ్ఝాచారోతి దీపేతి. ‘‘అజ్ఝాచారో నామాతి చ అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా అకత్తబ్బరూపత్తా చ అనుపసమ్పన్నస్స సుక్కవిస్సట్ఠిఆదీని దణ్డకమ్మవత్థుపక్ఖం భజన్తి, తాని చ అఞ్ఞస్స అనుపసమ్పన్నస్స అవణ్ణకామతాయ ఆరోచేన్తో భిక్ఖు దుక్కటం ఆపజ్జతీ’’తి వదన్తి. ఇధ పన అనుపసమ్పన్నగ్గహణేన సామణేరసామణేరీసిక్ఖమానానం గహణం వేదితబ్బం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అన్తిమవత్థుం అనజ్ఝాపన్నస్స భిక్ఖునో సవత్థుకో సఙ్ఘాదిసేసో, అనుపసమ్పన్నస్స ఆరోచనం, భిక్ఖుసమ్ముతియా అభావోతి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౪-౮౬. దసమే ఏకిన్ద్రియన్తి ‘‘కాయిన్ద్రియం అత్థీ’’తి మఞ్ఞమానా వదన్తి. ముట్ఠిప్పమాణాతి ముట్ఠినా సఙ్గహేతబ్బప్పమాణా. ఏత్థ కిఞ్చాపి యేభుయ్యపంసుం అప్పపంసుఞ్చ పథవిం వత్వా ఉపడ్ఢపంసుకా పథవీ న వుత్తా, తథాపి పణ్ణత్తివజ్జసిక్ఖాపదేసు సావసేసపఞ్ఞత్తియాపి సమ్భవతో ఉపడ్ఢపంసుకాయపి పథవియా పాచిత్తియమేవాతి గహేతబ్బం. కేచి పన ‘‘సబ్బచ్ఛన్నాదీసు ఉపడ్ఢే దుక్కటస్స వుత్తత్తా ఇధాపి దుక్కటం యుత్త’’న్తి వదన్తి, తం న యుత్తం పాచిత్తియవత్థుకఞ్చ అనాపత్తివత్థుకఞ్చ దువిధం పథవిం ఠపేత్వా అఞ్ఞిస్సా దుక్కటవత్థుకాయ తతియాయ పథవియా అభావతో. ద్వేయేవ హి పథవియో వుత్తా ‘‘జాతా చ పథవీ అజాతా చ పథవీ’’తి. తస్మా ద్వీసు అఞ్ఞతరాయ పథవియా భవితబ్బం, వినయవినిచ్ఛయే చ సమ్పత్తే గరుకేయేవ ఠాతబ్బత్తా న సక్కా ఏత్థ అనాపత్తియా భవితుం. సబ్బచ్ఛన్నాదీసు పన ఉపడ్ఢే దుక్కటం యుత్తం తత్థ తాదిసస్స దుక్కటవత్థునో సబ్భావా.

‘‘పోక్ఖరణిం ఖణా’’తి వదతి, వట్టతీతి ‘‘ఇమస్మిం ఓకాసే’’తి అనియమేత్వా వుత్తత్తా వట్టతి. ‘‘ఇమం వల్లిం ఖణా’’తి వుత్తేపి పథవీఖణనం సన్ధాయ పవత్తవోహారత్తా ఇమినావ సిక్ఖాపదేన ఆపత్తి, న భూతగామపాతబ్యతాయ. కుటేహీతి ఘటేహి. తనుకకద్దమోతి ఉదకమిస్సకకద్దమో. సో చ ఉదకగతికత్తా వట్టతి. ఓమకచాతుమాసన్తి ఊనచాతుమాసం. ఓవట్ఠన్తి దేవేన ఓవట్ఠం. అకతపబ్భారేతి అవళఞ్జనట్ఠానదస్సనత్థం వుత్తం. తాదిసే హి వమ్మికస్స సబ్భావోతి. మూసికుక్కురం నామ మూసికాహి ఖణిత్వా బహి కతపంసురాసి. ఏసేవ నయోతి ఓమకచాతుమాసఓవట్ఠోయేవ వట్టతీతి అత్థో.

ఏకదివసమ్పి న వట్టతీతి ఓవట్ఠఏకదివసాతిక్కన్తోపి వికోపేతుం న వట్టతి. ‘‘హేట్ఠాభూమిసమ్బన్ధేపి చ గోకణ్టకే భూమితో ఛిన్దిత్వా ఉద్ధం ఠితత్తా అచ్చుగ్గతమత్థకతో ఛిన్దిత్వా గహేతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. సకట్ఠానే అతిట్ఠమానం కత్వా పాదేహి మద్దిత్వా ఛిన్దిత్వా ఆలోళితకద్దమమ్పి గహేతుం వట్టతి. తతోతి తతో పురాణసేనాసనతో. ఇట్ఠకం గణ్హామీతిఆది సుద్ధచిత్తం సన్ధాయ వుత్తం. ఉదకేనాతి ఉజుకం ఆకాసతోయేవ పతనకఉదకేన. ‘‘సచే పన అఞ్ఞత్థ పహరిత్వా పతితేన ఉదకేన తేమితం హోతి, వట్టతీ’’తి వదన్తి. ఉచ్చాలేత్వాతి ఉక్ఖిపిత్వా. తేన అపదేసేనాతి తేన లేసేన.

౮౭-౮౮. అవిసయత్తా అనాపత్తీతి ఏత్థ సచేపి నిబ్బాపేతుం సక్కా హోతి, పఠమం సుద్ధచిత్తేన దిన్నత్తా ‘‘దహతూ’’తి సల్లక్ఖేత్వాపి తిట్ఠతి, అనాపత్తి. ఓవట్ఠం ఛన్నన్తి పఠమం ఓవట్ఠం పచ్ఛా ఛన్నం. సేసం ఉత్తానమేవ. జాతపథవీ, పథవీసఞ్ఞితా, ఖణనఖణాపనానం అఞ్ఞతరన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో ముసావాదవగ్గో పఠమో.

౨. భూతగామవగ్గో

౧. భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౯. సేనాసనవగ్గస్స పఠమే నిగ్గహేతుం అసక్కోన్తోతి సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో. ఇమినా పన వచనేన దారకస్స తత్థ ఉపనీతభావో తేన చ దిట్ఠభావో వుత్తోయేవాతి దట్ఠబ్బం. తేన హి భిక్ఖునా తం రుక్ఖం ఛిన్దితుం ఆరద్ధే తత్థ నిబ్బత్తా ఏకా తరుణపుత్తా దేవధీతా పుత్తం అఙ్కేనాదాయ ఠితా తం యాచి ‘‘మా మే సామి విమానం ఛిన్ది, న సక్ఖిస్సామి పుత్తకం ఆదాయ అనావాసా విచరితు’’న్తి. సో ‘‘అహం అఞ్ఞత్థ ఈదిసం రుక్ఖం న లభిస్సామీ’’తి తస్సా వచనం నాదియి. సా ‘‘ఇమమ్పి తావ దారకం ఓలోకేత్వా ఓరమిస్సతీ’’తి పుత్తం రుక్ఖసాఖాయ ఠపేసి. సో భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తం ఫరసుం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో దారకస్స బాహం ఛిన్ది. ఏవఞ్చ సయితో విమానే సయితో నామ హోతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘రుక్ఖట్ఠకదిబ్బవిమానే నిపన్నస్సా’’తి.

రుక్ఖట్ఠకదిబ్బవిమానేతి చ సాఖట్ఠకవిమానం సన్ధాయ వుత్తం. రుక్ఖస్స ఉపరి నిబ్బత్తఞ్హి విమానం రుక్ఖపటిబద్ధత్తా ‘‘రుక్ఖట్ఠకవిమాన’’న్తి వుచ్చతి. సాఖట్ఠకవిమానం పన సబ్బసాఖాసన్నిస్సితం హుత్వా తిట్ఠతి. తత్థ యం రుక్ఖట్ఠకవిమానం హోతి, తం యావ రుక్ఖస్స మూలమత్తమ్పి తిట్ఠతి, తావ న నస్సతి. సాఖట్ఠకవిమానం పన సాఖాసు భిజ్జమానాసు తత్థ తత్థేవ భిజ్జిత్వా సబ్బసాఖాసు భిన్నాసు సబ్బం భిజ్జతి, ఇదమ్పి చ విమానం సాఖట్ఠకం, తస్మా రుక్ఖే ఛిన్నే తం విమానం సబ్బసో వినట్ఠం, తేనేవ సా దేవతా భగవతో సన్తికా లద్ధే అఞ్ఞస్మిం విమానే వసి. బాహుం థనమూలేయేవ ఛిన్దీతి అంసేన సద్ధిం బాహం ఛిన్ది. ఇమినా చ రుక్ఖదేవతానం గత్తాని ఛిజ్జన్తి, న చాతుమహారాజికాదీనం వియ అచ్ఛేజ్జానీతి దట్ఠబ్బం. రుక్ఖధమ్మేతి రుక్ఖపకతియం, రుక్ఖసభావేతి అత్థో. రుక్ఖానం వియ ఛేదనాదీసు అకుప్పనఞ్హి రుక్ఖధమ్మో నామ.

ఉప్పతితన్తి ఉప్పన్నం. భన్తన్తి ధావన్తం. వారయేతి నిగ్గణ్హేయ్య. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా నామ ఛేకో సారథి అతివేగేన ధావన్తం రథం నిగ్గహేత్వా యథిచ్ఛకం పేసేతి, ఏవం యో పుగ్గలో ఉప్పన్నం కోధం వారయే నిగ్గణ్హితుం సక్కోతి, తమహం సారథిం బ్రూమి. ఇతరో పన రాజఉపరాజాదీనం రథసారథిజనో రస్మిగ్గాహో నామ హోతి, న ఉత్తమసారథీతి.

దుతియగాథాయ పన అయమత్థో – యోతి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౧) యో యాదిసో ఖత్తియకులా వా పబ్బజితో బ్రాహ్మణకులా వా పబ్బజితో నవో వా మజ్ఝిమో వా థేరో వా. ఉప్పతితన్తి ఉద్ధముద్ధం పతితం, గతం పవత్తన్తి అత్థో, ఉప్పన్నన్తి వుత్తం హోతి. కోధన్తి ‘‘అనత్థం మే చరతీతి ఆఘాతో జాయతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౩౪౦; అ. ని. ౯.౨౯) నయేన సుత్తే వుత్తానం నవన్నం, ‘‘అత్థం మే న చరతీ’’తిఆదీనఞ్చ తప్పటిపక్ఖతో సిద్ధానం నవన్నమేవాతి అట్ఠారసన్నం ఖాణుకణ్టకాదినా అట్ఠానేన సద్ధిం ఏకూనవీసతియా ఆఘాతవత్థూనం అఞ్ఞతరాఘాతవత్థుసమ్భవం ఆఘాతం. విసటన్తి విత్థతం. సప్పవిసన్తి సప్పస్స విసం. ఇవాతి ఓపమ్మవచనం. ఇ-కారలోపం కత్వా వ-ఇచ్చేవ వుత్తం. ఓసధేహీతి అగదేహి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా విసతికిచ్ఛకో వేజ్జో సప్పేన దట్ఠో సబ్బం కాయం ఫరిత్వా ఠితం విసటం సప్పవిసం మూలఖన్ధతచపత్తపుప్ఫాదీనం అఞ్ఞతరేహి, నానాభేసజ్జేహి పయోజేత్వా కతేహి వా ఓసధేహి ఖిప్పమేవ వినేయ్య, ఏవమేవ యో యథావుత్తేన ఆఘాతవత్థునా ఉప్పతితం చిత్తసన్తానం బ్యాపేత్వా ఠితం కోధం వినయనుపాయేసు తదఙ్గవినయాదీసు యేన కేనచి ఉపాయేన వినేతి నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తిం కరోతి, సో భిక్ఖు జహాతి ఓరపారం. సో ఏవం కోధం వినేన్తో భిక్ఖు యస్మా కోధో తతియమగ్గేన సబ్బసో పహీయతి, తస్మా ఓరపారసఞ్ఞితాని పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనాని జహాతీతి. అవిసేసేన హి పారన్తి తీరస్స నామం, తస్మా ఓరాని చ తాని సంసారసాగరస్స పారభూతాని చాతి కత్వా ‘‘ఓరపార’’న్తి వుచ్చతి.

అథ వా యో ఉప్పతితం వినేతి కోధం విసటం సప్పవిసంవ ఓసధేహి, సో తతియమగ్గేన సబ్బసో కోధం వినేత్వా అనాగామిఫలే ఠితో భిక్ఖు జహాతి ఓరపారం. తత్థ ఓరన్తి సకత్తభావో. పారన్తి పరత్తభావో. ఓరం వా ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని, పారం ఛ బాహిరాయతనాని. తథా ఓరం మనుస్సలోకో, పారం దేవలోకో. ఓరం కామధాతు, పారం రూపారూపధాతు. ఓరం కామరూపభవో, పారం అరూపభవో. ఓరం అత్తభావో, పారం అత్తభావసుఖుపకరణాని. ఏవమేతస్మిం ఓరపారే చతుత్థమగ్గేన ఛన్దరాగం పజహన్తో ‘‘జహాతి ఓరపార’’న్తి వుచ్చతి. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి అనాగామినో కామరాగస్స పహీనత్తా ఇధత్తభావాదీసు ఛన్దరాగో ఏవ నత్థి, అపిచ ఖో పనస్స వణ్ణప్పకాసనత్థం సబ్బమేతం ఓరపారభేదం సఙ్గహేత్వా తత్థ ఛన్దరాగప్పహానేన ‘‘జహాతి ఓరపార’’న్తి వుత్తం.

ఇదాని తస్సత్థస్స విభావనత్థాయ ఉపమం ఆహ ‘‘ఉరగో జిణ్ణమివత్తచం పురాణ’’న్తి. తత్థ ఉరేన గచ్ఛతీతి ఉరగో, సప్పస్సేతం అధివచనం. సో దువిధో కామరూపీ చ అకామరూపీ చ. కామరూపీపి దువిధో జలజో థలజో చ. జలజో జలే ఏవ కామరూపం లభతి, న థలే సఙ్ఖపాలజాతకే (జా. ౨.౧౭.౧౪౩ ఆదయో) సఙ్ఖపాలనాగరాజా వియ. థలజో థలే ఏవ, న జలే. సో జజ్జరభావేన జిణ్ణం, చిరకాలతాయ పురాణఞ్చాతి సఙ్ఖం గతం తచం జహన్తో చతుబ్బిధేన జహతి సజాతియం ఠితో జిగుచ్ఛన్తో నిస్సాయ థామేనాతి. సజాతి నామ సప్పజాతి దీఘత్తభావో. ఉరగా హి పఞ్చసు ఠానేసు సజాతిం నాతివత్తన్తి ఉపపత్తియం చుతియం విస్సట్ఠనిద్దోక్కమనే సజాతియా మేథునపటిసేవనే జిణ్ణతచాపనయనే చాతి. తస్మా యదా తచం జహతి, తదా సజాతియంయేవ ఠత్వా జహతి. సజాతియం ఠితోపి చ జిగుచ్ఛన్తో జహతి. జిగుచ్ఛన్తో నామ యదా ఉపడ్ఢట్ఠానే ముత్తో హోతి, ఉపడ్ఢట్ఠానే అముత్తో ఓలమ్బతి, తదా నం అట్టీయన్తో జహతి, ఏవం జిగుచ్ఛన్తోపి చ దణ్డన్తరం వా మూలన్తరం వా పాసాణన్తరం వా నిస్సాయ జహతి. నిస్సాయ జహన్తోపి చ థామం జనేత్వా ఉస్సాహం కరిత్వా వీరియేన వఙ్కం నఙ్గుట్ఠం కత్వా పస్ససన్తోవ ఫణం కరిత్వా జహతి. ఏవం జహిత్వా యేనకామం పక్కమతి.

ఏవమేవ అయమ్పి భిక్ఖు ఓరపారం జహితుకామో చతుబ్బిధేన జహతి సజాతియం ఠితో జిగుచ్ఛన్తో నిస్సాయ థామేనాతి. సజాతి నామ భిక్ఖునో ‘‘అరియాయ జాతియా జాతో’’తి (మ. ని. ౨.౩౫౧) వచనతో సీలం. తేనేవాహ ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో’’తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨). ఏవమేతిస్సం సజాతియం ఠితో భిక్ఖు తం సకత్తభావాదిభేదం ఓరపారం జిణ్ణపురాణత్తచమివ తం దుక్ఖం జనేన్తం తత్థ తత్థ ఆదీనవదస్సనేన జిగుచ్ఛన్తో కల్యాణమిత్తే నిస్సాయ అధిమత్తసమ్మావాయామసఙ్ఖాతం థామం జనేత్వా ‘‘దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౬; ౪.౩౭) వుత్తనయేన రత్తిన్దివం ఛధా విభజిత్వా ఘటేన్తో వాయమన్తో ఉరగో వియ వఙ్కం నఙ్గుట్ఠం పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉరగో వియ పస్ససన్తో అయమ్పి అసిథిలపరక్కమతాయ వాయమన్తో ఉరగోవ ఫణం కరిత్వా అయమ్పి ఞాణవిప్ఫారం జనేత్వా ఉరగోవ తచం ఓరపారం జహతి, జహిత్వా చ ఉరగో వియ ఓహితతచో యేనకామం పక్కమతి, అయమ్పి ఓహితభారో అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుదిసం పక్కమతీతి.

౯౦. భవన్తీతి ఇమినా విరుళ్హమూలే నీలభావం ఆపజ్జిత్వా వడ్ఢమానకే తరుణగచ్ఛే దస్సేతి. అహువున్తి ఇమినా పన వడ్ఢిత్వా ఠితే మహన్తే రుక్ఖగచ్ఛాదికే దస్సేతి. భవన్తీతి ఇమస్స వివరణం ‘‘జాయన్తి వడ్ఢన్తీ’’తి, అహువున్తి ఇమస్స ‘‘జాతా వడ్ఢితా’’తి. రాసీతి సుద్ధట్ఠకధమ్మసమూహో. భూతానన్తి తథాలద్ధసమఞ్ఞానం అట్ఠధమ్మానం. ‘‘భూతానం గామో’’తి వుత్తేపి అవయవవినిముత్తస్స సముదాయస్స అభావతో భూతసఞ్ఞితా తేయేవ తిణరుక్ఖలతాదయో గయ్హన్తి. ‘‘భూమియం పతిట్ఠహిత్వా హరితభావమాపన్నా రుక్ఖగచ్ఛాదయో దేవతాహి పరిగ్గయ్హన్తి, తస్మా భూతానం నివాసట్ఠానతాయ భూతానం గామో’’తిపి వదన్తి. రుక్ఖాదీనన్తి ఆది-సద్దేన ఓసధిగచ్ఛలతాదయో వేదితబ్బా.

నను చ రుక్ఖాదయో చిత్తరహితతాయ న జీవా, చిత్తరహితతా చ పరిప్ఫన్దాభావతో ఛిన్నేపి రుహనతో విసదిసజాతికభావతో చతుయోనిఅపరియాపన్నతో చ వేదితబ్బా, వుడ్ఢి పన పవాళసిలాలవణానమ్పి విజ్జతీతి న తేసం జీవభావే కారణం, విసయగ్గహణఞ్చ నేసం పరికప్పనామత్తం సుపనం వియ చిఞ్చాదీనం, తథా దోహళాదయో, తత్థ కస్మా భూతగామస్స ఛేదనాదిపచ్చయా పాచిత్తియం వుత్తన్తి? సమణసారుప్పతో తంనివాససత్తానురక్ఖణతో చ. తేనేవాహ ‘‘జీవసఞ్ఞినో హి మోఘపురిసా మనుస్సా రుక్ఖస్మి’’న్తిఆది.

౯౧. ‘‘మూలే జాయన్తీ’’తిఆదీసు అత్థో ఉపరి అత్తనా వుచ్చమానప్పకారేన సీహళట్ఠకథాయం వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఏవం సన్తేపి…పే… న సమేన్తీ’’తి. విజాత-సద్దో ఇధ వి-సద్దలోపం కత్వా నిద్దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘విజాతానీ’’తి. విజాత-సద్దో చ ‘‘విజాతా ఇత్థీ’’తిఆదీసు వియ పసూతవచనోతి ఆహ ‘‘పసూతానీ’’తి. పసూతి చ నామేత్థ నిబ్బత్తపణ్ణమూలతాతి ఆహ ‘‘నిబ్బత్తపణ్ణమూలానీ’’తి. ఇమినా ఇమం దీపేతి ‘‘నిబ్బత్తపణ్ణమూలాని బీజాని భూతగామసఙ్ఖమేవ గచ్ఛన్తి, తేసు చ వత్తమానో బీజజాత-సద్దో రుళ్హీవసేన రుక్ఖాదీసుపి వత్తతీ’’తి. పురిమస్మిం అత్థవికప్పే పన బీజేహి జాతానం రుక్ఖలతాదీనంయేవ భూతగామతా వుత్తా.

తాని దస్సేన్తోతి తాని బీజాని దస్సేన్తో. మూలబీజన్తిఆదీసు మూలమేవ బీజం మూలబీజం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఫళుబీజన్తి పబ్బబీజం. పచ్చయన్తరసమవాయే సదిసఫలుప్పత్తియా విసేసకారణభావతో విరుహనసమత్థే సారఫలే నిరుళ్హో బీజ-సద్దో. తదత్థసంసిద్ధియా మూలాదీసుపి కేసుచి పవత్తతీతి మూలాదితో నివత్తనత్థం ఏకేన బీజసద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘బీజబీజ’’న్తి ‘‘రూపరూపం, దుక్ఖదుక్ఖ’’న్తి చ యథా. బీజతో నిబ్బత్తేన బీజం దస్సితన్తి కారియోపచారేన కారణం దస్సితన్తి దీపేతి.

౯౨. బీజే బీజసఞ్ఞీతి ఏత్థ కారణూపచారేన కారియం వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ యథా’’తిఆదిమాహ. భూతగామపరిమోచనం కత్వాతి భూతగామతో మోచేత్వా, వియోజేత్వాతి అత్థో. యం బీజం భూతగామో నామ హోతీతి బీజాని చ తాని జాతాని చాతి వుత్తమత్థం సన్ధాయ వదతి. తత్థ యం బీజన్తి యం నిబ్బత్తపణ్ణమూలం బీజం. తస్మిం బీజేతి తస్మిం భూతగామసఞ్ఞితే బీజే. ఏత్థ చ బీజజాత-సద్దస్స వియ రుళ్హీవసేన రుక్ఖాదీసు బీజ-సద్దస్సపి పవత్తి వేదితబ్బా. యథారుతన్తి యథాపాళి.

యత్థ కత్థచీతి మూలే అగ్గే మజ్ఝే వా. సఞ్చిచ్చ ఉక్ఖిపితుం న వట్టతీతి ఏత్థ సచేపి సరీరే లగ్గభావం జానన్తోవ ఉదకతో ఉట్ఠహతి, ‘‘తం ఉద్ధరిస్సామీ’’తి సఞ్ఞాయ అభావతో వట్టతి. ఉప్పాటితానీతి ఉద్ధటాని. బీజగామే సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి భూతగామతో పరిమోచితత్తా వుత్తం. అనన్తక-గ్గహణేన సాసపమత్తికా గహితా. నామఞ్హేతం తస్సా సేవాలజాతియా. మూలపణ్ణానం అసమ్పుణ్ణత్తా ‘‘అసమ్పుణ్ణభూతగామో నామా’’తి వుత్తం. అభూతగామమూలత్తాతి ఏత్థ భూతగామో మూలం కారణం ఏతస్సాతి భూతగామమూలో, భూతగామస్స వా మూలం కారణన్తి భూతగామమూలం. బీజగామో హి నామ భూతగామతో సమ్భవతి, భూతగామస్స చ కారణం హోతి, అయం పన తాదిసో న హోతీతి ‘‘అభూతగామమూలత్తా’’తి వుత్తం. తత్రట్ఠకత్తా వుత్తం ‘‘సో బీజగామేన సఙ్గహితో’’తి. ఇదఞ్చ ‘‘అభూతగామమూలత్తా’’తి ఏత్థ పఠమం వుత్తఅత్థసమ్భవతో వుత్తం. కిఞ్చాపి హి తాలనాళికేరాదీనం ఖాణు ఉద్ధం అవడ్ఢనతో భూతగామస్స కారణం న హోతి, తథాపి భూతగామసఙ్ఖ్యుపగతనిబ్బత్తపణ్ణమూలబీజతో సమ్భూతత్తా భూతగామతో ఉప్పన్నో నామ హోతీతి బీజగామేన సఙ్గహం గచ్ఛతి.

‘‘అఙ్కురే హరితే’’తి వత్వా తమేవ విభావేతి ‘‘నీలపణ్ణవణ్ణే జాతే’’తి, నీలపణ్ణస్స వణ్ణసదిసే వణ్ణే జాతేతి అత్థో. ‘‘నీలవణ్ణే జాతే’’తి వా పాఠో గహేతబ్బో. అమూలకభూతగామే సఙ్గహం గచ్ఛతీతి నాళికేరస్స ఆవేణికం కత్వా వదతి. ‘‘పానీయఘటాదీనం బహి సేవాలో ఉదకే అట్ఠితత్తా బీజగామానులోమత్తా చ దుక్కటవత్థూ’’తి వదన్తి. కణ్ణకమ్పి అబ్బోహారికమేవాతి నీలవణ్ణమ్పి అబ్బోహారికమేవ. సేలేయ్యకం నామ సిలాయ సమ్భూతా ఏకా సుగన్ధజాతి. ‘‘రుక్ఖత్తచం వికోపేతీతి వుత్తత్తా రుక్ఖే జాతం యం కిఞ్చి ఛత్తకం రుక్ఖత్తచం అవికోపేత్వా మత్థకతో ఛిన్దిత్వా గహేతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. రుక్ఖతో ముచ్చిత్వా తిట్ఠతీతి ఏత్థ ‘‘యదిపి కిఞ్చిమత్తం రుక్ఖే అల్లీనా హుత్వా తిట్ఠతి, రుక్ఖతో గయ్హమానో పన రుక్ఖచ్ఛవిం న వికోపేతి, వట్టతీ’’తి వదన్తి. అల్లరుక్ఖతో న వట్టతీతి ఏత్థాపి రుక్ఖత్తచం అవికోపేత్వా మత్థకతో తచ్ఛేత్వా గహేతుం వట్టతీతి వేదితబ్బం. హత్థకుక్కుచ్చేనాతి హత్థానం అసంయతభావేన, హత్థచాపల్లేనాతి వుత్తం హోతి. పానీయం న వాసేతబ్బన్తి ఇదం అత్తనో అత్థాయ నామితం సన్ధాయ వుత్తం. కేవలం అనుపసమ్పన్నస్స అత్థాయ నామితే పన పచ్ఛా తతో లభిత్వా న వాసేతబ్బన్తి నత్థి. ‘‘యేసం రుక్ఖానం సాఖా రుహతీతి వుత్తత్తా యేసం సాఖా న రుహతి, తత్థ కప్పియకరణకిచ్చం నత్థీ’’తి వదన్తి.

౯౩. పఞ్చహి సమణకప్పేహీతి పఞ్చహి సమణవోహారేహి. కిఞ్చాపి హి బీజానం అగ్గినా ఫుట్ఠమత్తేన నఖాదీహి విలిఖనమత్తేన చ అవిరుళ్హీధమ్మతా న హోతి, తథాపి ఏవం కతేయేవ సమణానం కప్పతీతి అగ్గిపరిజితాదయో సమణవోహారా నామ జాతా, తస్మా తేహి సమణవోహారేహి కరణభూతేహి ఫలం పరిభుఞ్జితుం అనుజానామీతి అధిప్పాయో. అబీజనిబ్బట్టబీజానిపి సమణానం కప్పన్తీతి పఞ్ఞత్తపణ్ణత్తిభావతో సమణవోహారాఇచ్చేవ సఙ్ఖం గతాని. అథ వా అగ్గిపరిజితాదీనం పఞ్చన్నం కప్పియభావతోయేవ పఞ్చహి సమణకప్పియభావసఙ్ఖాతేహి కారణేహి ఫలం పరిభుఞ్జితుం అనుజానామీతి ఏవమేత్థ అధిప్పాయో వేదితబ్బో. అగ్గిపరిజితన్తిఆదీసు ‘‘పరిచిత’’న్తిపి పఠన్తి. అబీజం నామ తరుణమ్బఫలాది. నిబ్బట్టబీజం నామ అమ్బపనసాది, యం బీజం నిబ్బట్టేత్వా విసుం కత్వా పరిభుఞ్జితుం సక్కా హోతి. ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ కాతబ్బన్తి యో కప్పియం కరోతి, తేన కత్తబ్బాకారస్సేవ వుత్తత్తా భిక్ఖునా అవుత్తేపి కాతుం వట్టతీతి న గహేతబ్బం. పున ‘‘కప్పియం కారేతబ్బ’’న్తి కారాపనస్స పఠమమేవ కథితత్తా భిక్ఖునా ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి వుత్తేయేవ అనుపసమ్పన్నేన ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వా అగ్గిపరిజితాది కాతబ్బన్తి గహేతబ్బం. ‘‘కప్పియన్తి వచనం పన యాయ కాయచి భాసాయ వత్తుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. ‘‘కప్పియన్తి వత్వావ కాతబ్బ’’న్తి వచనతో పఠమం ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వా పచ్ఛా అగ్గిఆదినా ఫుసనాది కాతబ్బన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పఠమం అగ్గిం నిక్ఖిపిత్వా నఖాదినా వా విజ్ఝిత్వా తం అనుద్ధరిత్వావ ‘కప్పియ’న్తి వత్తుమ్పి వట్టతీ’’తి వదన్తి.

ఏకస్మిం బీజే వాతిఆదీసు ‘‘ఏకంయేవ కారేమీతి అధిప్పాయే సతిపి ఏకాబద్ధత్తా సబ్బం కతమేవ హోతీ’’తి వదన్తి. దారుం విజ్ఝతీతి ఏత్థ ‘‘జానిత్వాపి విజ్ఝతి వా విజ్ఝాపేతి వా, వట్టతియేవా’’తి వదన్తి. భత్తసిత్థే విజ్ఝతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ‘‘తం విజ్ఝతి, న వట్టతీతి రజ్జుఆదీనం భాజనగతికత్తా’’తి వదన్తి. మరిచపక్కాదీహి మిస్సేత్వాతి ఏత్థ భత్తసిత్థసమ్బన్ధవసేన ఏకాబద్ధతా వేదితబ్బా, న ఫలానంయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్బన్ధవసేన. భిన్దాపేత్వా కప్పియం కారాపేతబ్బన్తి బీజతో ముత్తస్స కటాహస్స భాజనగతికత్తా వుత్తం.

నిక్ఖామేతున్తి తం భిక్ఖుం నిక్ఖామేతుం. ‘‘సచే ఏతస్స అనులోమ’’న్తి సేనాసనరక్ఖణత్థాయ అనుఞ్ఞాతమ్పి పటగ్గిదానాదిం అత్తనాపి కాతుం వట్టతీతి ఏత్తకేనేవ ఇదమ్పి ఏతస్స అనులోమన్తి ఏవమధిప్పాయో సియా. పటగ్గిదానం పరిత్తకరణఞ్చ అత్తనో పరస్స వా సేనాసనరక్ఖణత్థాయ వట్టతియేవ. తస్మా సచే తస్స సుత్తస్స ఏతం అనులోమం సియా, అత్తనో న వట్టతి, అఞ్ఞస్స వట్టతీతి అయం విసేసో కుతో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘అత్తనో న వట్టతి…పే… న సక్కా లద్ధు’’న్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. భూతగామో, భూతగామసఞ్ఞితా, వికోపనం వా వికోపాపనం వాతి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౯౪-౯౮. దుతియే అఞ్ఞం వచనన్తి యం చోదకేన చుదితకస్స దోసవిభావనవచనం వుత్తం, తం తతో అఞ్ఞేనేవ వచనేన పటిచరతి. అథ వా అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీతి అఞ్ఞేన కారణేన అఞ్ఞం కారణం పటిచరతీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో, యం చోదకేన చుదితకస్స దోసవిభావనకారణం వుత్తం, తతో అఞ్ఞేన చోదనాయ అమూలకభావదీపకేన కారణేన పటిచరతీతి వుత్తం హోతి. పటిచరతీతి చ పటిచ్ఛాదనవసేన చరతి, పవత్తతీతి అత్థో. పటిచ్ఛాదనత్థో ఏవ వా చరతి-సద్దో అనేకత్థత్తా ధాతూనం. తేనాహ ‘‘పటిచ్ఛాదేతీ’’తి. కో ఆపన్నోతిఆదినా పాళియం చోదనం అవిస్సజ్జేత్వా విక్ఖేపాపజ్జనవసేన అఞ్ఞేన అఞ్ఞం పటిచరణం దస్సితం. అపరమ్పి పన చోదనం విస్సజ్జేత్వా బహిద్ధా కథాఅపనామవసేన పవత్తం పాళిముత్తకం అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణం వేదితబ్బం. ‘‘ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘పాటలిపుత్తం గతోమ్హీ’’తి వత్వా పున ‘‘న తవ పాటలిపుత్తగమనం పుచ్ఛామ, ఆపత్తిం పుచ్ఛామా’’తి వుత్తే ‘‘తతో రాజగహం గతోమ్హీ’’తి వత్వా ‘‘రాజగహం వా యాహి బ్రాహ్మణగహం వా, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి వుత్తే ‘‘తత్థ మే సూకరమంసం లద్ధ’’న్తిఆదీని వత్వావ కథం బహిద్ధా విక్ఖిపన్తోపి హి ‘‘అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతి’’చ్చేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

యదేతం అఞ్ఞేన అఞ్ఞం పటిచరణవసేన పవత్తవచనం, తదేవ పుచ్ఛితమత్థం ఠపేత్వా అఞ్ఞం వదతీతి అఞ్ఞవాదకన్తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణస్సేతం నామ’’న్తి. తుణ్హీభూతస్సేతం నామన్తి తుణ్హీభావస్సేతం నామం, అయమేవ వా పాఠో. అఞ్ఞవాదకం ఆరోపేతూతి అఞ్ఞవాదకకమ్మం ఆరోపేతు, అఞ్ఞవాదకత్తం వా ఇదాని కరియమానేన కమ్మేన ఆరోపేతూతి అత్థో. విహేసకం ఆరోపేతూతి ఏత్థాపి విహేసకకమ్మం విహేసకభావం వా ఆరోపేతూతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

అనారోపితే అఞ్ఞవాదకే వుత్తదుక్కటం పాళియం ఆగతఅఞ్ఞేనఞ్ఞంపటిచరణవసేన యుజ్జతి. అట్ఠకథాయం ఆగతేన పన పాళిముత్తకఅఞ్ఞేనఞ్ఞంపటిచరణవసేన అనారోపితే అఞ్ఞవాదకే ముసావాదేన పాచిత్తియం, ఆరోపితే ఇమినావ పాచిత్తియన్తి వేదితబ్బం. కేచి పన ‘‘ఆరోపితే అఞ్ఞవాదకే ముసావాదేన ఇమినా చ పాచిత్తియద్వయం హోతీ’’తి వదన్తి, తం వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. యా సా ఆదికమ్మికస్స అనాపత్తి వుత్తా, సాపి పాళియం ఆగతఅఞ్ఞేనఞ్ఞంపటిచరణవసేన వుత్తాతి దట్ఠబ్బా, ఇమినా సిక్ఖాపదేన అనాపత్తిదస్సనత్థం వా. సేసం ఉత్తానమేవ. ధమ్మకమ్మేన ఆరోపితతా, ఆపత్తియా వా వత్థునా వా అనుయుఞ్జియమానతా, ఛాదేతుకామతాయ అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణం వా తుణ్హీభావో వాతి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౦౩. తతియే ధాతుపాఠే ఝే-సద్దో చిన్తాయం పఠితోతి ఆహ ‘‘లామకతో వా చిన్తాపేన్తీ’’తిఆది. అయమేవ చ అనేకత్థత్తా ధాతూనం ఓలోకనత్థోపి హోతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘అక్ఖరాయ వాచేతీ’’తిఆదీసు (పాచి. ౪౬) వియ ‘‘ఛన్దాయా’’తి లిఙ్గవిపల్లాసవసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఛన్దేనా’’తి.

౧౦౫. యేన వచనేనాతి యేన ‘‘ఛన్దాయ ఇత్థన్నామో ఇదం నామ కరోతీ’’తిఆదివచనేన. యేన చ ఖియ్యన్తీతి యేన ‘‘ఛన్దాయ ఇత్థన్నామో’’తిఆదివచనేన తత్థ తత్థ భిక్ఖూనం సవనూపచారే ఠత్వా అవణ్ణం పకాసేన్తి.

౧౦౬. అఞ్ఞం అనుపసమ్పన్నం ఉజ్ఝాపేతీతి అఞ్ఞేన అనుపసమ్పన్నేన ఉజ్ఝాపేతి. తస్స వా తం సన్తికే ఖియ్యతీతి తస్స అనుపసమ్పన్నస్స సన్తికే తం సఙ్ఘేన సమ్మతం ఉపసమ్పన్నం ఖియ్యతి, అవణ్ణం వదన్తో వా పకాసేతి. అనుపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మతన్తి ఏత్థ సమ్మతపుబ్బో సమ్మతోతి వుత్తో. తేనాహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. యస్మా ఉజ్ఝాపనం ఖియ్యనఞ్చ ముసావాదవసేనేవ పవత్తం, తస్మా ఆదికమ్మికస్స అనాపత్తీతి పాచిత్తియట్ఠానే దుక్కటట్ఠానే చ ఇమినావ అనాపత్తిదస్సనత్థం వుత్తన్తి గహేతబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా ఉజ్ఝాపేన్తస్స ఖియ్యన్తస్స చ ఏకక్ఖణే ద్వే ద్వే ఆపత్తియో హోన్తీతి ఆపన్నం. అథ వా ఈదిసం సిక్ఖాపదం ముసావాదతో పఠమం పఞ్ఞత్తన్తి గహేతబ్బం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ధమ్మకమ్మేన సమ్మతతా, ఉపసమ్పన్నతా, అగతిగమనాభావో, తస్స అవణ్ణకామతా, యస్స సన్తికే వదతి, తస్స ఉపసమ్పన్నతా, ఉజ్ఝాపనం వా ఖియ్యనం వాతి ఇమాని పనేత్థ ఛ అఙ్గాని.

ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౦౮-౧౧౦. చతుత్థే హిమవస్సేనాతి హిమమేవ వుత్తం. అపఞ్ఞాతేతి అప్పతీతే, అప్పసిద్ధేతి అత్థో. ‘‘మణ్డపే వా రుక్ఖమూలే వాతి వచనతో వివటఙ్గణేపి నిక్ఖిపితుం వట్టతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. గోచరప్పసుతాతి గోచరట్ఠానం పటిపన్నా. ‘‘అట్ఠ మాసే’’తి ఇమినా వస్సానం చాతుమాసం చేపి దేవో న వస్సతి, పటిక్ఖిత్తమేవాతి ఆహ ‘‘అట్ఠ మాసేతి వచనతో…పే… నిక్ఖిపితుం న వట్టతియేవా’’తి. తత్థ చత్తారో మాసేతి వస్సానస్స చత్తారో మాసే. అవస్సికసఙ్కేతేతి ఇమినా అనుఞ్ఞాతేపి అట్ఠ మాసే యత్థ హేమన్తే దేవో వస్సతి, తత్థ అపరేపి చత్తారో మాసా పటిక్ఖిత్తాతి ఆహ ‘‘అవస్సికసఙ్కేతేతి వచనతో’’తిఆది. ఇమినా ఇమం దీపేతి ‘‘యస్మిం దేసే హేమన్తే దేవో వస్సతి, తత్థ అట్ఠ మాసే పటిక్ఖిపిత్వా చత్తారో మాసా అనుఞ్ఞాతా. యత్థ పన వస్సానేయేవ వస్సతి, తత్థ చత్తారో మాసే పటిక్ఖిపిత్వా అట్ఠ మాసా అనుఞ్ఞాతా’’తి.

ఇమినావ నయేన మజ్ఝిమపదేసే యత్థ హేమన్తే హిమవస్సం వస్సతి, తత్థాపి అట్ఠేవ మాసా పటిక్ఖిత్తాతి వేదితబ్బా. తస్మా వస్సానకాలే పకతిఅజ్ఝోకాసే ఓవస్సకమణ్డపే రుక్ఖమూలే చ సన్థరితుం న వట్టతి, హేమన్తకాలే పకతిఅజ్ఝోకాసే ఓవస్సకమణ్డపాదీసుపి వట్టతి. తఞ్చ ఖో యత్థ హిమవస్సేన సేనాసనం న తేమతి, గిమ్హకాలేపి పకతిఅజ్ఝోకాసాదీసు వట్టతియేవ, తఞ్చ ఖో అకాలమేఘాదస్సనే, కాకాదీనం నిబద్ధవాసరుక్ఖమూలే పన కదాచిపి న వట్టతీతి ఏవమేత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

ఇమఞ్చ పన అత్థవిసేసం గహేత్వా భగవతా పఠమమేవ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తన్తి విసుం అనుపఞ్ఞత్తి న వుత్తా. తేనేవ హి మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘ఇతి యత్థ చ యదా చ సన్థరితుం న వట్టతి, తం సబ్బమిధ అజ్ఝోకాససఙ్ఖమేవ గత’’న్తి. అథ వా అవిసేసేన అజ్ఝోకాసే సన్థరణసన్థరాపనాని పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘ఈదిసే కాలే ఈదిసే చ పదేసే ఠపేథా’’తి అనుజాననమత్తేనేవ అలన్తి న సిక్ఖాపదే విసుం అనుపఞ్ఞత్తి ఉద్ధటాతి వేదితబ్బా. పరివారే (పరి. ౬౫-౬౭) పన ఇమస్సేవ సిక్ఖాపదస్స అనురూపవసేన పఞ్ఞత్తత్తా ‘‘ఏకా అనుపఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తం.

నవవాయిమో సీఘం న నస్సతీతి ఆహ ‘‘నవవాయిమో వా’’తి. ఓనద్ధకోతి చమ్మేన ఓనద్ధో. ఉక్కట్ఠఅబ్భోకాసికోతి ఇదం తస్స పరివితక్కదస్సనమత్తం, ఉక్కట్ఠఅబ్భోకాసికస్స పన చీవరకుటి న వట్టతీతి నత్థి. కాయానుగతికత్తాతి భిక్ఖునో తత్థేవ సన్నిహితభావం సన్ధాయ వుత్తం. ఇమినా చ తస్మింయేవ కాలే అనాపత్తి వుత్తా, చీవరకుటితో నిక్ఖమిత్వా పన అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తస్స పిణ్డాయ పవిసన్తస్సపి ఆపత్తియేవ. ‘‘యస్మా పన దాయకేహి దానకాలేయేవ సహస్సగ్ఘనకమ్పి కమ్బలం ‘పాదపుఞ్ఛనిం కత్వా పరిభుఞ్జథా’తి దిన్నం తథేవ పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, తస్మా ‘ఇమం మఞ్చపీఠాదిసేనాసనం అబ్భోకాసేపి యథాసుఖం పరిభుఞ్జథా’తి దాయకేహి దిన్నం చే, సబ్బస్మిమ్పి కాలే అబ్భోకాసే నిక్ఖిపితుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. పేసేత్వా గన్తబ్బన్తి ఏత్థ ‘‘యో భిక్ఖు ఇమం ఠానం ఆగన్త్వా వసతి, తస్స దేథా’’తి వత్వా పేసేతబ్బం.

వలాహకానం అనుట్ఠితభావం సల్లక్ఖేత్వాతి ఇమినా చ గిమ్హానేపి మేఘే ఉట్ఠితే మఞ్చపీఠాదిం యంకిఞ్చి సేనాసనం అజ్ఝోకాసే నిక్ఖిపితుం న వట్టతీతి దీపితన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పాదట్ఠానాభిముఖాతి నిసీదన్తానం పాదపతనట్ఠానాభిముఖ’’న్తి కేచి. ‘‘సమ్మజ్జన్తస్స పాదట్ఠానాభిముఖ’’న్తి అపరే. ‘‘బహి వాలుకాయ అగమననిమిత్తం పాదట్ఠానాభిముఖా వాలికా హరితబ్బాతి వుత్త’’న్తి ఏకే. కచవరం హత్థేహి గహేత్వా బహి ఛట్టేతబ్బన్తి ఇమినా కచవరం ఛడ్డేస్సామీతి వాలికా న ఛడ్డేతబ్బాతి దీపేతి.

౧౧౧. అన్తో సంవేఠేత్వా బద్ధన్తి ఏరకపత్తాదీహి వేణిం కత్వా తాయ వేణియా ఉభోసు పస్సేసు విత్థతట్ఠానేసు బహుం వేఠేత్వా తతో పట్ఠాయ యావ మజ్ఝట్ఠానం, తావ అన్తో ఆకడ్ఢనవసేన వేఠేత్వా మజ్ఝే సఙ్ఖిపిత్వా తిరియం తత్థ తత్థ బన్ధిత్వా కతం. కప్పం లభిత్వాతి గచ్ఛాతి వుత్తవచనేన కప్పం లభిత్వా. థేరస్స హి ఆణత్తియా గచ్ఛన్తస్స అనాపత్తి. పురిమనయేనేవాతి ‘‘నిసీదిత్వా సయం గచ్ఛన్తో’’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ. అఞ్ఞత్థ గచ్ఛతీతి తం మగ్గం అతిక్కమిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛతి. లేడ్డుపాతుపచారతో బహి ఠితత్తా ‘‘పాదుద్ధారేన కారేతబ్బో’’తి వుత్తం, అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తస్స పఠమపాదుద్ధారే దుక్కటం, దుతియపాదుద్ధారే పాచిత్తియన్తి అత్థో. పాకతికం అకత్వాతి అప్పటిసామేత్వా. అన్తరసన్నిపాతేతి అన్తరన్తరా సన్నిపాతే.

ఆవాసికానంయేవ పలిబోధోతి ఏత్థ ఆగన్తుకేహి ఆగన్త్వా కిఞ్చి అవత్వా తత్థ నిసిన్నేపి ఆవాసికానంయేవ పలిబోధోతి అధిప్పాయో. మహాపచ్చరివాదే పన ‘‘అఞ్ఞేసు ఆగన్త్వా నిసిన్నేసూ’’తి ఇదం అమ్హాకన్తి వత్వా వా అవత్వా వా నిసిన్నేసూతి అధిప్పాయో. మహాఅట్ఠకథావాదే ‘‘ఆపత్తీ’’తి పాచిత్తియమేవ వుత్తం. మహాపచ్చరియం పన సన్థరణసన్థరాపనే సతి పాచిత్తియేన భవితబ్బన్తి అనాణత్తియా పఞ్ఞత్తత్తా దుక్కటం వుత్తం. ‘‘ఇదం ఉస్సారకస్స, ఇదం ధమ్మకథికస్సా’’తి విసుం పఞ్ఞత్తత్తా అనాణత్తియా పఞ్ఞత్తేపి పాచిత్తియేనేవ భవితబ్బన్తి అధిప్పాయేన ‘‘తస్మిం ఆగన్త్వా నిసిన్నే తస్స పలిబోధో’’తి వుత్తం. కేచి పన వదన్తి ‘‘అనాణత్తియా పఞ్ఞత్తేపి ధమ్మకథికస్స అనుట్ఠాపనీయత్తా పాచిత్తియేన భవితబ్బం, ఆగన్తుకస్స పన పచ్ఛా ఆగతేహి వుడ్ఢతరేహి ఉట్ఠాపేతబ్బత్తా దుక్కటం వుత్త’’న్తి.

౧౧౨. భూమియం అత్థరితబ్బాతి చిమిలికాయ సతి తస్సా ఉపరి, అసతి సుద్ధభూమియం అత్థరితబ్బా. సీహచమ్మాదీనం పరిహరణేయేవ పటిక్ఖేపో వేదితబ్బోతి ఇమినా –

‘‘న, భిక్ఖవే, మహాచమ్మాని ధారేతబ్బాని సీహచమ్మం బ్యగ్ఘచమ్మం దీపిచమ్మం, యో ధారేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౨౫౫) –

ఏవం వుత్తాయ ఖన్ధకపాళియా అధిప్పాయం విభావేతి. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అన్తోపి మఞ్చే పఞ్ఞత్తాని హోన్తి, బహిపి మఞ్చే పఞ్ఞత్తాని హోన్తీ’’తి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం సిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞత్తత్తా మఞ్చపీఠేసు అత్థరిత్వా పరిభోగోయేవ పటిక్ఖిత్తో, భూమత్థరణవసేన పరిభోగో పన అప్పటిక్ఖిత్తోతి. యది ఏవం ‘‘పరిహరణేయేవ పటిక్ఖేపో’’తి ఇదం కస్మా వుత్తన్తి? యథా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సబ్బం పాసాదపరిభోగ’’న్తి (చూళవ. ౩౨౦) వచనతో పుగ్గలికేపి సేనాసనే సేనాసనపరిభోగవసేన నియమితం సువణ్ణఘటాదికం పరిభుఞ్జితుం వట్టమానమ్పి కేవలం అత్తనో సన్తకం కత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతి, ఏవమిదం భూమత్థరణవసేన పరిభుఞ్జియమానమ్పి అత్తనో సన్తకం కత్వా తం తం విహారం హరిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతీతి దస్సనత్థం ‘‘పరిహరణేయేవ పటిక్ఖేపో వేదితబ్బో’’తి వుత్తం. దారుమయపీఠన్తి ఫలకమయమేవ పీఠం వుత్తం. పాదకథలికన్తి అధోతపాదట్ఠపనకం. అజ్ఝోకాసే రజనం పచిత్వా…పే… పటిసామేతబ్బన్తి ఏత్థ థేవే అసతి రజనకమ్మే నిట్ఠితే పటిసామేతబ్బం.

౧౧౩. ‘‘భిక్ఖు వా సామణేరో వా ఆరామికో వా లజ్జీ హోతీతి వుత్తత్తా అలజ్జిం ఆపుచ్ఛిత్వా గన్తుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి. ఓతాపేన్తో గచ్ఛతీతి ఏత్థ ‘‘కిఞ్చాపి ‘ఏత్తకం దూరం గన్తబ్బ’న్తి పరిచ్ఛేదో నత్థి, తథాపి లేడ్డుపాతం అతిక్కమ్మ నాతిదూరం గన్తబ్బ’’న్తి వదన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. మఞ్చాదీనం సఙ్ఘికతా, వుత్తలక్ఖణే దేసే సన్థరణం వా సన్థరాపనం వా, అపలిబుద్ధతా, ఆపదాయ అభావో, లేడ్డుపాతాతిక్కమోతి ఇమాని పనేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) పన అనాపుచ్ఛం వా గచ్ఛేయ్యాతి ఏత్థ ‘‘యో భిక్ఖు వా సామణేరో వా ఆరామికో వా లజ్జీ హోతి, అత్తనో పలిబోధం వియ మఞ్ఞతి, తథారూపం అనాపుచ్ఛిత్వా తం సేనాసనం తస్స అనియ్యాతేత్వా నిరపేక్ఖో గచ్ఛతి, థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతం అతిక్కమేయ్య, ఏకేన పాదేన లేడ్డుపాతాతిక్కమే దుక్కటం, దుతియపాదాతిక్కమే పాచిత్తియ’’న్తి వత్వా అఙ్గేసుపి నిరపేక్ఖతాయ సద్ధిం ఛ అఙ్గాని వుత్తాని. పాళియం పన అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘నిరపేక్ఖో గచ్ఛతీ’’తి అయం విసేసో న దిస్సతి. ‘‘ఓతాపేన్తో గచ్ఛతీ’’తి చ ఓతాపనవిసయే ఏవ సాపేక్ఖగమనే అనాపత్తి వుత్తా. యది అఞ్ఞత్థాపి సాపేక్ఖగమనే అనాపత్తి సియా, ‘‘అనాపత్తి సాపేక్ఖో గచ్ఛతీ’’తి అవిసేసేన వత్తబ్బం భవేయ్య, తస్మా వీమంసిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బన్తి.

పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౧౬. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదే ఏత్తకమేవ వుత్తన్తి అట్ఠకథాసు వుత్తం. ‘‘ఇదఞ్చ అట్ఠకథాసు తథావుత్తభావదస్సనత్థం వుత్తం, అఞ్ఞమ్పి తాదిసం మఞ్చపీఠేసు అత్థరితం పచ్చత్థరణమేవా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. మాతికాట్ఠకథాయం పన ‘‘పచ్చత్థరణం నామ పావారో కోజవోతి ఏత్తకమేవా’’తి నియమేత్వా వుత్తం, తస్మా గణ్ఠిపదేసు వుత్తం ఇమినా న సమేతి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. సేనాసనతోతి సబ్బపచ్ఛిమసేనాసనతో. యో కోచీతి తస్స ఞాతకో వా అఞ్ఞాతకో వా యో కోచి.

౧౧౭. పరివేణన్తి ఏకేకస్స విహారస్స పరిక్ఖేపబ్భన్తరం. కురున్దట్ఠకథాయం వుత్తమేవత్థం సవిసేసం కత్వా దస్సేతుం ‘‘కిఞ్చాపి వుత్తో’’తిఆది ఆరద్ధం. ‘‘అపరిచ్ఛన్నే మణ్డపే’’తి విసుం యోజేతబ్బం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘అపరిచ్ఛన్నమణ్డపే వా పరిచ్ఛన్నే వాపి బహూనం సన్నిపాతభూతే’’తి వుత్తం. భోజనసాలాయమ్పి అయం విసేసో లబ్భతియేవ. వత్తబ్బం నత్థీతి విసేసేత్వా కిఞ్చి వత్తబ్బం నత్థి. పలుజ్జతీతి వినస్సతి. నస్సేయ్యాతి చోరాదీహి వినస్సేయ్య.

౧౧౮. యేన మఞ్చం వా పీఠం వా వినన్తి, తం మఞ్చపీఠకవానం. సిలుచ్చయలేణన్తి సిలుచ్చయే లేణం, పబ్బతగుహాతి అత్థో. ‘‘సేనాసనం ఉపచికాహి ఖాయిత’’న్తి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తత్తా వత్థుఅనురూపవసేన అట్ఠకథాయం ఉపచికాసఙ్కాయ అభావే అనాపత్తి వుత్తా. వత్తక్ఖన్ధకే గమికవత్తం పఞ్ఞపేన్తేన ‘‘సేనాసనం ఆపుచ్ఛితబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా కేవలం ఇతికత్తబ్బాకారమత్తదస్సనత్థం ‘‘ఆపుచ్ఛనం పన వత్త’’న్తి వుత్తం, న పన వత్తభేదేన దుక్కటన్తి దస్సనత్థం. తేనేవ అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘సేనాసనం ఆపుచ్ఛితబ్బ’’న్తి ఏత్థ ‘‘యం పాసాణపిట్ఠియం వా పాసాణత్థమ్భేసు వా కతసేనాసనం యత్థ ఉపచికా నారోహన్తి, తం అనాపుచ్ఛన్తస్సపి అనాపత్తీ’’తి వక్ఖతి, తస్మా యం వుత్తం గణ్ఠిపదే ‘‘తాదిసే సేనాసనే అనాపుచ్ఛా గచ్ఛన్తస్స పాచిత్తియం నత్థి, గమికవత్తవసేన పన అనాపుచ్ఛా గచ్ఛతో వత్తభేదో హోతి, తస్మా దుక్కటం ఆపజ్జతీ’’తి, తం న గహేతబ్బం.

పచ్ఛిమస్స ఆభోగేన ముత్తి నత్థీతి తస్స పచ్ఛతో గచ్ఛన్తస్స అఞ్ఞస్స అభావతో వుత్తం. ఏకం వా పేసేత్వా ఆపుచ్ఛితబ్బన్తి ఏత్థ గమనచిత్తస్స ఉప్పన్నట్ఠానతో అనాపుచ్ఛిత్వా గచ్ఛతో దుతియపాదుద్ధారే పాచిత్తియం. కిఞ్చాపి మఞ్చం వా పీఠం వా అజ్ఝోకాసే నిక్ఖిపిత్వా గచ్ఛన్తస్స ఇధ విసుం ఆపత్తి న వుత్తా, తథాపి అకాలే అజ్ఝోకాసే మఞ్చపీఠాని పఞ్ఞపేత్వా గచ్ఛన్తస్స లేడ్డుపాతాతిక్కమే పురిమసిక్ఖాపదేన పాచిత్తియం, పరిక్ఖేపాతిక్కమే ఇమినా దుక్కటన్తి వేదితబ్బం. ‘‘మణ్డపే వా రుక్ఖమూలే వా’’తి ఇమినా అజ్ఝోకాసోపి సఙ్గహితోయేవాతి తత్థాపి దుక్కటం ఇధ వుత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం. సేయ్యం పన అజ్ఝోకాసే సన్థరిత్వా గచ్ఛన్తస్స ఉభయేనపి దుక్కటమేవ. ‘‘సఙ్ఘికే విహారే సఙ్ఘికంయేవ సేయ్యం సన్థరిత్వా పక్కమన్తస్స పాచిత్తియం వుత్తన్తి ఉభోసు ఏకేకస్మిం సఙ్ఘికే దుక్కట’’న్తి వదన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. వుత్తలక్ఖణసేయ్యా, తస్సా సఙ్ఘికతా, వుత్తలక్ఖణే విహారే సన్థరణం వా సన్థరాపనం వా, అపలిబుద్ధతా, ఆపదాయ అభావో, అనపేక్ఖస్స దిసాపక్కమనం, ఉపచారసీమాతిక్కమోతి ఇమాని పనేత్థ సత్త అఙ్గాని.

దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౧౯-౧౨౧. ఛట్ఠే అనుపవిసిత్వాతి సమీపం పవిసిత్వా. బహూపకారతం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేన్తోతి భణ్డాగారికస్స బహూపకారతం ధమ్మకథికాదీనం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేన్తో. సమన్తా దియడ్ఢో హత్థోతి మజ్ఝే పఞ్ఞత్తమఞ్చపీఠం సన్ధాయ వుత్తం.

౧౨౨. ఉపచారం ఠపేత్వాతి వుత్తలక్ఖణం ఉపచారం ఠపేత్వా. ఏకవిహారేతి ఏకస్మిం సేనాసనే. ఏకపరివేణేతి తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపబ్భన్తరే. ‘‘గిలానో పవిసతీతిఆదీసు అనాపత్తికారణసబ్భావతో గిలానాదితాయ పవిసిస్సామీతి ఉపచారం పవిసన్తస్స సతిపి సమ్బాధేతుకామతాయ అనాపత్తి వుత్తాయేవా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. ఏవఞ్చ సతి అగిలానాదిభావోపి విసుం అఙ్గేసు వత్తబ్బో సియా, మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) పన ‘‘సఙ్ఘికవిహారతా, అనుట్ఠాపనీయభావజాననం, సమ్బాధేతుకామతా, ఉపచారే నిసీదనం వా నిపజ్జనం వాతి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గానీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, తస్మా వీమంసితబ్బం.

అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨౬. సత్తమే కోట్ఠకానీతి ద్వారకోట్ఠకాని. ‘‘నిక్ఖమాతి వచనం సుత్వాపి అత్తనో రుచియా నిక్ఖమతి, అనాపత్తీ’’తి వదన్తి.

౧౨౮. అలజ్జిం నిక్కడ్ఢతీతిఆదీసు పఠమం అలజ్జీఆదిభావేన నిక్కడ్ఢిస్సామీతి చిన్తేత్వా నిక్కడ్ఢన్తస్స చిత్తస్స లహుపరివత్తితాయ కోపే ఉప్పన్నేపి అనాపత్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. సఙ్ఘికవిహారో, ఉపసమ్పన్నస్స భణ్డనకారకభావాదివినిముత్తతా, కోపేన నిక్కడ్ఢనం వా నిక్కడ్ఢాపనం వాతి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨౯-౧౩౧. అట్ఠమే ఉపరిమతలే పదరానం అసన్థరితత్తా ‘‘ఉపరిఅచ్ఛన్నతలాయా’’తి వుత్తం. పుబ్బే వుత్తనయేనేవాతి అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. సఙ్ఘికో విహారో, అసీసఘట్టా వేహాసకుటి, హేట్ఠా సపరిభోగతా, అపటాణిదిన్నే ఆహచ్చపాదకే నిసీదనం వా నిపజ్జనం వాతి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౩౫. నవమే ‘‘మహల్లకో నామ విహారో ససామికో’’తి వుత్తత్తా సఞ్ఞాచికాయ కుటియా అనాపత్తి. ‘‘అడ్ఢతేయ్యహత్థమ్పీ’’తి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన వుత్తవచనం పాళియా సమేతీతి ఆహ ‘‘తం సువుత్త’’న్తి. ‘‘పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన అడ్ఢతేయ్యహత్థప్పమాణస్స ఓకాసస్స దస్సితత్తా కవాటం అడ్ఢతేయ్యహత్థవిత్థారతో ఊనకం వా హోతు అధికం వా, అడ్ఢతేయ్యహత్థప్పమాణంయేవ ఓకాసో’’తి వదన్తి.

యస్స వేమజ్ఝేతి యస్స విహారస్స వేమజ్ఝే. సా అపరిపూరఉపచారాపి హోతీతి వివరియమానం కవాటం యం భిత్తిం ఆహనతి, సా సమన్తా కవాటవిత్థారప్పమాణఉపచారరహితాపి హోతీతి అత్థో. ఆలోకం సన్ధేతి పిధేతీతి ఆలోకసన్ధి. ‘‘పునప్పునం ఛాదాపేసి, పునప్పునం లిమ్పాపేసీతి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం ఉప్పన్నదోసేన సిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞత్తత్తా లేపం అనుజానన్తేన చ ద్వారబన్ధస్స సమన్తా అడ్ఢతేయ్యహత్థప్పమాణేయేవ పదేసే పునప్పునం లేపస్స అనుఞ్ఞాతత్తా తతో అఞ్ఞత్థ పునప్పునం లిమ్పేన్తస్స వా లిమ్పాపేన్తస్స వా భిత్తియం మత్తికాయ కత్తబ్బకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా పున చతుత్థలేపే దిన్నే పాచిత్తియేన భవితబ్బ’’న్తి వదన్తి. గణ్ఠిపదేసు పన తీసుపి ‘‘పునప్పునం లేపదానస్స వుత్తప్పమాణతో అఞ్ఞత్థ పటిక్ఖిత్తమత్తం ఠపేత్వా పాచిత్తియస్స అవుత్తత్తా దుక్కటం అనురూప’’న్తి వుత్తం.

అధిట్ఠాతబ్బన్తి సంవిధాతబ్బం. అప్పహరితేతి ఏత్థ అప్ప-సద్దో ‘‘అప్పిచ్ఛో’’తిఆదీసు వియ అభావత్థోతి ఆహ ‘‘అహరితే’’తి. పతనోకాసోతి పతనోకాసత్తా తత్ర ఠితస్స భిక్ఖునో ఉపరి పతేయ్యాతి అధిప్పాయో. సచే హరితే ఠితో అధిట్ఠేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి వచనేన ఇమమత్థం దీపేతి – సచే విహారస్స సమన్తా వుత్తప్పమాణే పరిచ్ఛేదే పుబ్బణ్ణాదీని న సన్తి, తత్థ విహారో కారేతబ్బో. యత్థ పన సన్తి, తత్థ కారాపేన్తస్స దుక్కటన్తి.

౧౩౬. ఏకేకం మగ్గం ఉజుకమేవ ఉట్ఠపేత్వా ఛాదనం మగ్గేన ఛాదనం నామ హోతీతి దస్సేతుం ‘‘మగ్గేన ఛాదేన్తస్సా’’తి వుత్తం. ఇమినా పన నయేన సబ్బస్మిం విహారే ఏకవారం ఛాదితే తం ఛదనం ఏకమగ్గన్తి గహేత్వా ‘‘ద్వే మగ్గే’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పరియాయేన ఛాదనేపి ఇమినావ నయేన యోజేతబ్బ’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం, తం ‘‘పునప్పునం ఛాదాపేసీ’’తి ఇమాయ పాళియా ‘‘సబ్బమ్పి చేతం ఛదనం ఛదనూపరి వేదితబ్బ’’న్తి ఇమినా అట్ఠకథావచనేన చ సమేతి, తస్మా ద్వే మగ్గే అధిట్ఠహిత్వా తతియాయ మగ్గం ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బన్తి ఏత్థ ద్వే ఛదనాని అధిట్ఠహిత్వా తతియం ఛదనం ‘‘ఏవం ఛాదేహీ’’తి ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బన్తి ఏవమత్థో గహేతబ్బో.

కేచి పన ‘‘పఠమం తావ ఏకవారం అపరిసేసం ఛాదేత్వా పున ఛదనదణ్డకే బన్ధిత్వా దుతియవారం తథేవ ఛాదేతబ్బం, తతియవారచతుత్థవారే సమ్పత్తే ద్వే మగ్గే అధిట్ఠహిత్వా ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బ’’న్తి వదన్తి. అపరే పన ‘‘పఠమవారేయేవ తయోపి మగ్గే అధిట్ఠాతుం వట్టతి, చతుత్థతో పట్ఠాయ ఆపత్తి పాచిత్తియ’’న్తి వదన్తి. తదుభయమ్పి పాళియా అట్ఠకథాయ చ న సమేతి. తతియాయ మగ్గన్తి ఏత్థ తతియాయాతి ఉపయోగత్థే సమ్పదానవచనం, తతియం మగ్గన్తి అత్థో. తిణ్ణం మగ్గానన్తి మగ్గవసేన ఛాదితానం తిణ్ణం ఛదనానం. తిణ్ణం పరియాయానన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. చతుత్థే మగ్గే వా పరియాయే వాతి చ తథా ఛాదేన్తానం చతుత్థం ఛాదనమేవ వుత్తం. సేసం ఉత్తానమేవ. మహల్లకవిహారతా, అత్తనో వాసాగారతా, ఉత్తరి అధిట్ఠానన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౪౦. దసమే ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స ‘‘సిఞ్చేయ్య వా సిఞ్చాపేయ్య వా’’తి బాహిరపరిభోగవసేన పఠమం పఞ్ఞత్తత్తా ‘‘సప్పాణకం ఉదకం పరిభుఞ్జేయ్యా’’తి సిక్ఖాపదం అత్తనో నహానపానాదిపరిభోగవసేన పఞ్ఞత్తన్తి వేదితబ్బం. తస్మిం వా పఠమం పఞ్ఞత్తేపి అత్తనో పరిభోగవసేనేవ పఞ్ఞత్తత్తా పున ఇమం సిక్ఖాపదం బాహిరపరిభోగవసేనేవ పఞ్ఞత్తన్తి గహేతబ్బం.

సప్పాణకసఞ్ఞిస్స ‘‘పరిభోగేన పాణకా మరిస్సన్తీ’’తి పుబ్బభాగే జానన్తస్సపి సిఞ్చనసిఞ్చాపనం ‘‘పదీపే నిపతిత్వా పటఙ్గాదిపాణకా మరిస్సన్తీ’’తి జానన్తస్స పదీపుజ్జలనం వియ వినాపి వధకచేతనాయ హోతీతి ఆహ ‘‘పణ్ణత్తివజ్జ’’న్తి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. ఉదకస్స సప్పాణకతా, ‘‘సిఞ్చనేన పాణకా మరిస్సన్తీ’’తి జాననం, తాదిసమేవ చ ఉదకం, వినా వధకచేతనాయ కేనచిదేవ కరణీయేన తిణాదీనం సిఞ్చనన్తి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో సేనాసనవగ్గో దుతియో.

భూతగామవగ్గోతిపి ఇమస్సేవ నామం.

౩. ఓవాదవగ్గో

౧. ఓవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౪౪. భిక్ఖునివగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే కథానుసారేనాతి ‘‘సో థేరో కింసీలో కింసమాచారో కతరకులా పబ్బజితో’’తిఆదినా పుచ్ఛన్తానం పుచ్ఛాకథానుసారేన. కథేతుం వట్టన్తీతి నిరామిసేనేవ చిత్తేన కథేతుం వట్టన్తి. అనియ్యానికత్తా సగ్గమోక్ఖమగ్గానం తిరచ్ఛానభూతా కథా తిరచ్ఛానకథాతి ఆహ ‘‘సగ్గమగ్గగమనేపీ’’తిఆది. అపి-సద్దేన పగేవ మోక్ఖమగ్గగమనేతి దీపేతి. తిరచ్ఛానభూతన్తి తిరోకరణభూతం, బాధికన్తి వుత్తం హోతి. లద్ధాసేవనా హి తిరచ్ఛానకథా సగ్గమోక్ఖానం బాధికావ హోతి. సమిద్ధోతి పరిపుణ్ణో. సహితత్థోతి యుత్తత్థో. అత్థగమ్భీరతాదియోగతో గమ్భీరో. బహురసోతి అత్థరసాదిబహురసో. లక్ఖణపటివేధసంయుత్తోతి అనిచ్చాదిలక్ఖణపటివేధరసఆవహనతో లక్ఖణపటివేధసంయుత్తో.

౧౪౫-౧౪౭. పరతోతి పరత్థ, ఉత్తరిన్తి అత్థో. కరోన్తోవాతి పరిబాహిరే కరోన్తోయేవ. పాతిమోక్ఖోతి చారిత్తవారిత్తప్పభేదం సిక్ఖాపదసీలం. తఞ్హి యో నం పాతి రక్ఖతి, తం మోక్ఖేతి మోచేతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహి, తస్మా ‘‘పాతిమోక్ఖ’’న్తి వుచ్చతి. సంవరణం సంవరో, కాయవచీద్వారానం పిదహనం. యేన హి తే సంవుతా పిహితా హోన్తి, సో సంవరో, కాయికవాచసికస్స అవీతిక్కమస్సేతం నామం. పాతిమోక్ఖసంవరేన సంవుతోతి పాతిమోక్ఖసంవరేన పిహితకాయవచీద్వారో. తథాభూతో చ యస్మా తేన సమఙ్గీ నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సమన్నాగతో’’తి. వత్తతీతి అత్తభావం పవత్తేతి. విహరతీతి ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరసీలే ఠితస్స భిక్ఖునో ఇరియాపథవిహారో దస్సితో.

సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో పాళియా విభావేతుం ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ విభఙ్గేతి ఝానవిభఙ్గే. సీలం పతిట్ఠాతిఆదీని పాతిమోక్ఖస్సేవ వేవచనాని. తత్థ (విభ. అట్ఠ. ౫౧౧) సీలన్తి కామఞ్చేతం సహ కమ్మవాచాపరియోసానేన ఇజ్ఝనకస్స పాతిమోక్ఖస్సేవ వేవచనం, ఏవం సన్తేపి ధమ్మతో ఏతం సీలం నామ పాణాతిపాతాదీహి వా విరమన్తస్స వత్తపటిపత్తిం వా పూరేన్తస్స చేతనాదయో ధమ్మా వేదితబ్బా. యస్మా పన పాతిమోక్ఖసీలేన భిక్ఖు సాసనే పతిట్ఠాతి నామ, తస్మా తం ‘‘పతిట్ఠా’’తి వుత్తం. పతిట్ఠహతి వా ఏత్థ భిక్ఖు, కుసలధమ్మా ఏవ వా ఏత్థ పతిట్ఠహన్తీతి పతిట్ఠా. అయమత్థో ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో’’తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨) చ ‘‘పతిట్ఠా, మహారాజ, సీలం సబ్బేసం కుసలానం ధమ్మాన’’న్తి (మి. ప. ౨.౧.౯) చ ‘‘సీలే పతిట్ఠితస్స ఖో, మహారాజ, సబ్బే కుసలా ధమ్మా న పరిహాయన్తీ’’తి చ ఆదిసుత్తవసేన వేదితబ్బో.

తదేతం పుబ్బుప్పత్తిఅత్థేన ఆది. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘తస్మాతిహ త్వం, ఉత్తియ, ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౮౨).

యథా హి నగరవడ్ఢకీ నగరం మాపేతుకామో పఠమం నగరట్ఠానం సోధేతి, తతో అపరభాగే వీథిచతుక్కసిఙ్ఘాటకాదిపరిచ్ఛేదేన విభజిత్వా నగరం మాపేతి, ఏవమేవ యోగావచరో ఆదిమ్హి సీలం సోధేతి, తతో అపరభాగే సమాధివిపస్సనామగ్గఫలనిబ్బానాని సచ్ఛికరోతి. యథా వా పన రజకో పఠమం తీహి ఖారేహి వత్థం ధోవిత్వా పరిసుద్ధే వత్థే యదిచ్ఛకం రఙ్గజాతం ఉపనేతి, యథా వా పన ఛేకో చిత్తకారో రూపం లిఖితుకామో ఆదితో భిత్తిపరికమ్మం కరోతి, తతో అపరభాగే రూపం సముట్ఠాపేతి, ఏవమేవ యోగావచరో ఆదితోవ సీలం విసోధేత్వా అపరభాగే సమథవిపస్సనాదయో ధమ్మే సచ్ఛికరోతి. తస్మా సీలం ‘‘ఆదీ’’తి వుత్తం.

తదేతం చరణసరిక్ఖతాయ చరణం. ‘‘చరణా’’తి పాదా వుచ్చన్తి. యథా హి ఛిన్నచరణస్స పురిసస్స దిసంగమనాభిసఙ్ఖారో న జాయతి, పరిపుణ్ణపాదస్సేవ జాయతి, ఏవమేవ యస్స సీలం భిన్నం హోతి ఖణ్డం అపరిపుణ్ణం, తస్స నిబ్బానగమనాయ ఞాణగమనం న సమ్పజ్జతి. యస్స పన తం అభిన్నం హోతి అఖణ్డం పరిపుణ్ణం, తస్స నిబ్బానగమనాయ ఞాణగమనం సమ్పజ్జతి. తస్మా సీలం ‘‘చరణ’’న్తి వుత్తం.