౫. పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౩౬. పఞ్చమే భుత్తావీతి భుత్తావినో భుత్తవన్తో, కతభత్తకిచ్చాతి వుత్తం హోతి. పవారితాతి ఏత్థ చతూసు పవారణాసు యావదత్థపవారణా పటిక్ఖేపపవారణా చ లబ్భతీతి ఆహ ‘‘బ్రాహ్మణేన…పే… పటిక్ఖేపపవారణాయ పవారితా’’తి. చతుబ్బిధా హి పవారణా వస్సంవుత్థపవారణా, పచ్చయపవారణా, పటిక్ఖేపపవారణా, యావదత్థపవారణాతి. తత్థ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వస్సంవుత్థానం భిక్ఖూనం తీహి ఠానేహి పవారేతు’’న్తి (మహావ. ౨౦౯) అయం వస్సంవుత్థపవారణా. పకారేహి దిట్ఠాదీహి వారేతి సఙ్ఘాదికే భజాపేతి భత్తే కరోతి ఏతాయాతి పవారణా, ఆపత్తివిసోధనాయ అత్తవోస్సగ్గోకాసదానం. సా పన యస్మా యేభుయ్యేన వస్సంవుత్థేహి కాతబ్బా వుత్తా, తస్మా ‘‘వస్సంవుత్థపవారణా’’తి వుచ్చతి. ‘‘ఇచ్ఛామహం, భన్తే, సఙ్ఘం చాతుమాసం భేసజ్జేన పవారేతు’’న్తి (పాచి. ౩౦౩) చ, ‘‘అఞ్ఞత్ర పున పవారణాయ అఞ్ఞత్ర నిచ్చపవారణాయా’’తి (పాచి. ౩౦౬) చ అయం పచ్చయపవారణా పవారేతి పచ్చయే ఇచ్ఛాపేతి ఏతాయాతి కత్వా, చీవరాదీహి ఉపనిమన్తనాయేతం అధివచనం. ‘‘పవారితో నామ అసనం పఞ్ఞాయతి, భోజనం పఞ్ఞాయతి, హత్థపాసే ఠితో అభిహరతి, పటిక్ఖేపో పఞ్ఞాయతి, ఏసో పవారితో నామా’’తి (పాచి. ౨౩౯) అయం పటిక్ఖేపపవారణా. విప్పకతభోజనతాదిపఞ్చఙ్గసహితో భోజనపటిక్ఖేపోయేవ హేత్థ పకారయుత్తా వారణాతి పవారణా. ‘‘పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౬౩) అయం యావదత్థపవారణా. యావదత్థం భోజనస్స పవారణా యావదత్థపవారణా.

౨౩౭. తి-కారం అవత్వా…పే… వత్తుం వట్టతీతి ఇదం వత్తబ్బాకారదస్సనత్థం వుత్తం. ‘‘తి-కారే పన వుత్తేపి అకతం నామ న హోతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.

౨౩౮-౨౩౯. పవారితోతి పటిక్ఖేపితో. యో హి భుఞ్జన్తో పరివేసకేన ఉపనీతం భోజనం అనిచ్ఛన్తో పటిక్ఖిపతి, సో తేన పవారితో పటిక్ఖేపితో నామ హోతి. బ్యఞ్జనం పన అనాదియిత్వా అత్థమత్తమేవ దస్సేతుం ‘‘కతపవారణో కతపటిక్ఖేపో’’తి వుత్తం. యస్మా ‘‘అసన’’న్తి ఇమినావ పదేన ‘‘భుత్తావీ’’తి ఇమస్స అత్థో వుత్తో, తస్మా న తస్స కిఞ్చి పయోజనం విసుం ఉపలబ్భతి. యది హి ఉపలబ్భేయ్య, పవారణా ఛళఙ్గసమన్నాగతా ఆపజ్జేయ్యాతి మనసి కత్వా పఞ్చసమన్నాగతత్తంయేవ దస్సేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆదినా పాళిం ఆహరతి. కేచి పన ‘‘హత్థపాసే ఠితో అభిహరతీ’’తి ఏకమేవ అఙ్గం కత్వా ‘‘చతురఙ్గసమన్నాగతా పవారణా’’తిపి వదన్తి.

అమ్బిలపాయాసాదీసూతి ఆది-సద్దేన ఖీరపాయాసాదిం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ అమ్బిలపాయాసగ్గహణేన తక్కాదిఅమ్బిలసంయుత్తా ఘనయాగు వుత్తా. ఖీరపాయాసగ్గహణేన ఖీరసంయుత్తా యాగు సఙ్గయ్హతి. పవారణం న జనేతీతి అనతిరిత్తభోజనాపత్తినిబన్ధనం పటిక్ఖేపం న సాధేతి. కతోపి పటిక్ఖేపో అనతిరిత్తభోజనాపత్తినిబన్ధనో న హోతీతి అకతట్ఠానేయేవ తిట్ఠతీతి ఆహ ‘‘పవారణం న జనేతీ’’తి. ‘‘యాగు-సద్దస్స పవారణజనకయాగుయాపి సాధారణత్తా ‘యాగుం గణ్హథా’తి వుత్తేపి పవారణా హోతీతి పవారణం జనేతియేవాతి వుత్త’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం, తం పరతో తత్థేవ ‘‘భత్తమిస్సకం యాగుం ఆహరిత్వా’’తి ఏత్థ వుత్తకారణేన న సమేతి. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘హేట్ఠా అయాగుకే నిమన్తనే ఉదకకఞ్జికఖీరాదీహి సద్ధిం మద్దితం భత్తమేవ సన్ధాయ ‘యాగుం గణ్హథా’తి వుత్తత్తా పవారణా హోతి, ‘భత్తమిస్సకం యాగుం ఆహరిత్వా’తి ఏత్థ పన విసుం యాగుయా విజ్జమానత్తా పవారణా న హోతీ’’తి. తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ ఖీరాదీహి సంమద్దితం భత్తమేవ సన్ధాయ ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి వుత్తత్తా యాగుయా చ తత్థ అభావతో పవారణా హోతీతి ఏవమేత్థ కారణం వత్తబ్బం. ఏవఞ్హి సతి పరతో ‘‘యేనాపుచ్ఛితో, తస్స అత్థితాయా’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తకారణేనపి సంసన్దతి, అఞ్ఞథా గణ్ఠిపదేసుయేవ పుబ్బాపరవిరోధో ఆపజ్జతి. అట్ఠకథావచనేన చ న సమేతి. సచే…పే… పఞ్ఞాయతీతి ఇమినా వుత్తప్పమాణస్స మచ్ఛమంసఖణ్డస్స నహారునో వా సబ్భావమత్తం దస్సేతి. తాహీతి పుథుకాహి.

సాలివీహియవేహి కతసత్తూతి యేభుయ్యనయేన వుత్తం, సత్త ధఞ్ఞాని పన భజ్జిత్వా కతోపి సత్తుయేవ. తేనేవాహ ‘‘కఙ్గువరక…పే… సత్తుసఙ్గహమేవ గచ్ఛతీ’’తి. సత్తుమోదకోతి సత్తుయో పిణ్డేత్వా కతో అపక్కో సత్తుగుళో. పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరవసేన విప్పకతభోజనభావస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా ‘‘ముఖే సాసపమత్తమ్పి…పే… న పవారేతీ’’తి వుత్తం. ‘‘అకప్పియమంసం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతీ’’తి వచనతో సచే సఙ్ఘికం లాభం అత్తనో అపాపుణన్తం జానిత్వా వా అజానిత్వా వా పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి పటిక్ఖిపితబ్బస్సేవ పటిక్ఖిత్తత్తా. అలజ్జిసన్తకం పటిక్ఖిపన్తోపి న పవారేతి. అవత్థుతాయాతి అనతిరిత్తాపత్తిసాధికాయ పవారణాయ అవత్థుభావతో. ఏతేన పటిక్ఖిపితబ్బస్సేవ పటిక్ఖిత్తభావం దీపేతి. యఞ్హి పటిక్ఖిపితబ్బం హోతి, తస్స పటిక్ఖేపో ఆపత్తిఅఙ్గం న హోతీతి తం ‘‘పవారణాయ అవత్థూ’’తి వుచ్చతి.

ఉపనామేతీతి ఇమినా కాయాభిహారం దస్సేతి. హత్థపాసతో బహి ఠితస్స సతిపి దాతుకామాభిహారే పటిక్ఖిపన్తస్స దూరభావేనేవ పవారణాయ అభావతో థేరస్సపి దూరభావమత్తం గహేత్వా పవారణాయ అభావం దస్సేన్తో ‘‘థేరస్స దూరభావతో’’తి ఆహ, న పన థేరస్స అభిహారసబ్భావతో. సచేపి గహేత్వా గతో హత్థపాసే ఠితో హోతి, కిఞ్చి పన అవత్వా ఆధారకట్ఠానే ఠితత్తా అభిహారో నామ న హోతీతి ‘‘దూతస్స చ అనభిహరణతో’’తి వుత్తం. ‘‘గహేత్వా గతేన ‘భత్తం గణ్హథా’తి వుత్తే అభిహారో నామ హోతీతి ‘సచే పన గహేత్వా ఆగతో భిక్ఖు…పే… పవారణా హోతీ’తి వుత్త’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘పత్తం కిఞ్చి ఉపనామేత్వా ‘ఇమం భత్తం గణ్హథా’తి వుత్తన్తి గహేతబ్బ’’న్తి వదన్తి, తం యుత్తం వియ దిస్సతి వాచాభిహారస్స ఇధ అనధిప్పేతత్తా.

పరివేసనాయాతి భత్తగ్గే. అభిహటావ హోతీతి పరివేసకేనేవ అభిహటా హోతి. తతో దాతుకామతాయ గణ్హన్తం పటిక్ఖిపన్తస్స పవారణా హోతీతి ఏత్థ అగణ్హన్తమ్పి పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతియేవ. కస్మా? దాతుకామతాయ అభిహటత్తా. ‘‘తస్మా సా అభిహటావ హోతీ’’తి హి వుత్తం. తేనేవ తీసుపి గణ్ఠిపదేసు ‘‘దాతుకామాభిహారే సతి కేవలం ‘దస్సామీ’తి గహణమేవ అభిహారో నామ న హోతి, ‘దస్సామీ’తి గణ్హన్తేపి అగణ్హన్తేపి దాతుకామాభిహారోవ అభిహారో నామ హోతి, తస్మా గహణసమయే వా అగ్గహణసమయే వా తం పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతీ’’తి వుత్తం. ఇదాని అసతి తస్స దాతుకామాభిహారే గహణసమయేపి పటిక్ఖిపతో పవారణా న హోతీతి దస్సేతుం ‘‘సచే పనా’’తిఆది వుత్తం.

‘‘రసం గణ్హథా’’తి అపవారణజనకస్స నామం గహేత్వా వుత్తత్తా ‘‘తం సుత్వా పటిక్ఖిపతో పవారణా నత్థీ’’తి వుత్తం. మచ్ఛరసం మంసరసన్తి ఏత్థ పన న కేవలం మచ్ఛస్స రసం మచ్ఛరసమిచ్చేవ విఞ్ఞాయతి, అథ ఖో మచ్ఛో చ మచ్ఛరసఞ్చ మచ్ఛరసన్తి ఏవం పవారణజనకసాధారణనామవసేనపి విఞ్ఞాయమానత్తా తం పటిక్ఖిపతో పవారణావ హోతి. పరతో మచ్ఛసూపన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ‘‘ఇదం గణ్హథా’’తి వుత్తేపీతి ఏత్థ ఏవం అవత్వాపి పవారణపహోనకం యంకిఞ్చి అభిహటం పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతియేవాతి దట్ఠబ్బం. కరమ్బకోతి మిస్సకాధివచనమేతం. యఞ్హి అఞ్ఞేనఞ్ఞేన మిస్సేత్వా కరోన్తి, సో ‘‘కరమ్బకో’’తి వుచ్చతి. సో సచేపి మంసేన మిస్సేత్వా కతోవ హోతి, ‘‘కరమ్బకం గణ్హథా’’తి అపవారణారహస్స నామేన వుత్తత్తా పటిక్ఖిపతో పవారణా న హోతి. ‘‘మంసకరమ్బకం గణ్హథా’’తి వుత్తే పన మంసమిస్సకం గణ్హథాతి వుత్తం హోతి, తస్మా పవారణావ హోతి.

‘‘ఉద్దిస్సకత’’న్తి మఞ్ఞమానోతి ఏత్థ ‘‘వత్థునో కప్పియత్తా అకప్పియసఞ్ఞాయ పటిక్ఖిపతోపి అచిత్తకత్తా ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స పవారణా హోతీ’’తి వదన్తి. ‘‘హేట్ఠా అయాగుకే నిమన్తనే ఉదకకఞ్జికఖీరాదీహి సద్ధిం మద్దితం భత్తమేవ సన్ధాయ ‘యాగుం గణ్హథా’తి వుత్తత్తా పవారణా హోతి, ‘భత్తమిస్సకం యాగుం ఆహరిత్వా’తి ఏత్థ పన విసుం యాగుయా విజ్జమానత్తా పవారణా న హోతీ’’తి వదన్తి. అయమేత్థ అధిప్పాయోతి ‘‘యేనాపుచ్ఛితో’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం సన్ధాయ వదతి. కారణం పనేత్థ దుద్దసన్తి ఏత్థ ఏకే తావ వదన్తి ‘‘యస్మా యాగుమిస్సకం నామ భత్తమేవ న హోతి, ఖీరాదికమ్పి హోతియేవ, తస్మా కరమ్బకే వియ పవారణాయ న భవితబ్బం. ఏవఞ్చ సతి యాగు బహుతరా వా హోతి సమసమా వా, న పవారేతి. ‘యాగు మన్దా, భత్తం బహుతరం, పవారేతీ’తి ఏత్థ కారణం దుద్దస’’న్తి. కేచి పన వదన్తి ‘‘యాగుమిస్సకం నామ భత్తం, తస్మా తం పటిక్ఖిపతో పవారణాయ ఏవ భవితబ్బం. ఏవఞ్చ సతి ‘ఇధ పవారణా హోతి న హోతీ’తి ఏత్థ కారణం దుద్దస’’న్తి.

యథా చేత్థ కారణం దుద్దసం, ఏవం పరతో ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తి ఏత్థాపి కారణం దుద్దసమేవాతి వేదితబ్బం. న హి పవారణప్పహోనకస్స అప్పబహుభావో పవారణాయ భావాభావనిమిత్తం, కిఞ్చరహి పవారణజనకస్స నామగ్గహణమేవేత్థ పమాణం, తస్మా ‘‘ఇదఞ్చ కరమ్బకేన న సమానేతబ్బ’’న్తిఆదినా యమ్పి కారణం వుత్తం, తమ్పి పుబ్బే వుత్తేన సంసన్దియమానం న సమేతి. యది హి ‘‘మిస్సక’’న్తి భత్తమిస్సకేయేవ రుళ్హం సియా, ఏవం సతి యథా ‘‘భత్తమిస్సకం గణ్హథా’’తి వుత్తే భత్తం బహుతరం వా సమం వా అప్పతరం వా హోతి, పవారేతియేవ, ఏవం ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తి వుత్తేపి అప్పతరేపి భత్తే పవారణాయ భవితబ్బం మిస్సకన్తి భత్తమిస్సకేయేవ రుళ్హత్తా. తథా హి ‘‘మిస్సకన్తి భత్తమిస్సకేయేవ రుళ్హవోహారత్తా ఇదం పన ‘భత్తమిస్సకమేవా’తి వుత్త’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. అథ ‘‘మిస్సక’’న్తి భత్తమిస్సకే రుళ్హం న హోతి, మిస్సకభత్తం పన సన్ధాయ ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తి వుత్తన్తి. ఏవమ్పి యథా అయాగుకే నిమన్తనే ఖీరాదీహి సద్ధిం మద్దితం భత్తమేవ సన్ధాయ ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి వుత్తే పవారణా హోతి, ఏవమిధాపి మిస్సకభత్తమేవ సన్ధాయ ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తి వుత్తే భత్తం అప్పం వా హోతు బహు వా, పవారణా ఏవ సియా. తస్మా ‘‘మిస్సక’’న్తి భత్తమిస్సకే రుళ్హం వా హోతు సన్ధాయభాసితం వా, ఉభయత్థాపి పుబ్బేనాపరం న సమేతీతి కిమేత్థ కారణచిన్తాయ, ఈదిసేసు పన ఠానేసు అట్ఠకథాపమాణేనేవ గన్తబ్బన్తి అయం అమ్హాకం ఖన్తి.

‘‘విసుం కత్వా దేతీతి భత్తస్స ఉపరి ఠితం రసాదిం విసుం గహేత్వా దేతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేనచి పన ‘‘యథా భత్తసిత్థం న పతతి, తథా గాళ్హం హత్థేన పీళేత్వా పరిస్సావేత్వా దేతీ’’తి వుత్తం. తథాపి కారణం న దిస్సతి. యథా హి భత్తమిస్సకం యాగుం ఆహరిత్వా ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి వత్వా యాగుమిస్సకం భత్తమ్పి దేన్తం పటిక్ఖిపతో పవారణా న హోతి, ఏవమిధాపి బహుఖీరరసాదీసు భత్తేసు ‘‘ఖీరం గణ్హథా’’తిఆదీని వత్వా ఖీరాదీని వా దేతు ఖీరాదిమిస్సకభత్తం వా, ఉభయథాపి పవారణాయ న భవితబ్బం, తస్మా ‘‘విసుం కత్వా దేతీ’’తి తేనాకారేన దేన్తం సన్ధాయ వుత్తం, న పన భత్తమిస్సకం కత్వా దియ్యమానం పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతీతి దస్సనత్థన్తి గహేతబ్బం. యది పన భత్తమిస్సకం కత్వా దియ్యమానే పవారణా హోతీతి అధిప్పాయేన అట్ఠకథాయం ‘‘విసుం కత్వా దేతీ’’తి వుత్తం, ఏవం సతి అట్ఠకథాయేవేత్థ పమాణన్తి గహేతబ్బం, న పన కారణన్తరం గవేసితబ్బం.

సచే ఉక్కుటికం నిసిన్నో పాదే అముఞ్చిత్వాపి భూమియం నిసీదతి, ఇరియాపథం వికోపేన్తో నామ హోతీతి ఉక్కుటికాసనం అవికోపేత్వావ సుఖేన నిసీదితుం ‘‘తస్స పన హేట్ఠా…పే… నిసీదనకం దాతబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘ఆసనం అచాలేత్వాతి పీఠే ఫుట్ఠోకాసతో ఆనిసదమంసం అమోచేత్వా, అనుట్ఠహిత్వాతి వుత్తం హోతి, అదిన్నాదానే వియ ఠానాచావనం న గహేతబ్బ’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.

అకప్పియకతన్తి ఏత్థ అకప్పియకతస్సేవ అనతిరిత్తభావతో కప్పియం అకారాపేత్వా తస్మిం పత్తే పక్ఖిత్తమూలఫలాదియేవ అతిరిత్తం న హోతి, సేసం పన పత్తపరియాపన్నం అతిరిత్తమేవ హోతి, పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. తం పన మూలఫలాదిం పరిభుఞ్జితుకామేన తతో నీహరిత్వా కప్పియం కారాపేత్వా అఞ్ఞస్మిం భాజనే ఠపేత్వా అతిరిత్తం కారాపేత్వా భుఞ్జితబ్బం.

సో పున కాతుం న లభతీతి తస్మింయేవ భాజనే కరియమానం పఠమం కతేన సద్ధిం కతం హోతీతి పున సోయేవ కాతుం న లభతి, అఞ్ఞో లభతి. అఞ్ఞస్మిం పన భాజనే తేన వా అఞ్ఞేన వా కాతుం వట్టతి. తేనాహ ‘‘యేన అకతం, తేన కాతబ్బం. యఞ్చ అకతం, తం కాతబ్బ’’న్తి. తేనపీతి ఏత్థ పి-సద్దో న కేవలం అఞ్ఞేన వాతి ఇమమత్థం దీపేతి. ఏవం కతన్తి అఞ్ఞస్మిం భాజనే కతం. పేసేత్వాతి అనుపసమ్పన్నస్స హత్థే పేసేత్వా. ఇమస్స వినయకమ్మభావతో ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స హత్థే ఠితం న కారేతబ్బ’’న్తి వుత్తం.

సచే పన ఆమిససంసట్ఠానీతి ఏత్థ సచే ముఖగతేనపి అనతిరిత్తేన ఆమిసేన సంసట్ఠాని హోన్తి, పాచిత్తియమేవాతి వేదితబ్బం. తస్మా పవారితేన భోజనం అతిరిత్తం కారాపేత్వా భుఞ్జన్తేనపి యథా అకతేన మిస్సం న హోతి, ఏవం ముఖఞ్చ హత్థఞ్చ సుద్ధం కత్వా భుఞ్జితబ్బం. కిఞ్చాపి అప్పవారితస్స పురేభత్తం యామకాలికాదీని ఆహారత్థాయ పరిభుఞ్జతోపి అనాపత్తి, పవారితస్స పన పవారణమూలకం దుక్కటం హోతియేవాతి ‘‘యామకాలికం…పే… అజ్ఝోహారే ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి పాళియం వుత్తం.

౨౪౧. కాయేన భుఞ్జనతో వాచాయ ఆణాపేత్వా అతిరిత్తం అకారాపనతో చ ఆపజ్జతీతి ‘‘కాయవాచతో’’తి వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. పవారితభావో, ఆమిసస్స అనతిరిత్తతా, కాలే అజ్ఝోహరణన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.