౪. భోజనవగ్గో

౧. ఆవసథపిణ్డసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౦౬. భోజనవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే అద్ధయోజనం వా యోజనం వా గన్తుం సక్కోతీతి ఏత్థ తత్తకం గన్తుం సక్కోన్తస్సపి తావతకం గన్త్వా అలద్ధభిక్ఖస్స ఇతో భుఞ్జితుం వట్టతి. ఇమేసంయేవాతి ఇమేసం పాసణ్డానంయేవ. ఏత్తకానన్తి ఇమస్మిం పాసణ్డే ఏత్తకానం. ఏకదివసం భుఞ్జితబ్బన్తి ఏకదివసం సకింయేవ భుఞ్జితబ్బం. ‘‘ఏకదివసం భుఞ్జితబ్బ’’న్తి వచనతో పన ఏకస్మిం దివసే పునప్పునం భుఞ్జితుం వట్టతీతి న గహేతబ్బం. పున ఆదితో పట్ఠాయ భుఞ్జితుం న వట్టతీతి ఇమినా పఠమం భుత్తట్ఠానేసు పున ఏకస్మిమ్పి ఠానే భుఞ్జితుం న వట్టతీతి దస్సేతి.

౨౦౮. ‘‘గచ్ఛన్తో వా ఆగచ్ఛన్తో వాతి ఇదం అద్ధయోజనవసేన గహేతబ్బ’’న్తి వదన్తి. అన్తరామగ్గే గతట్ఠానేతి ఏకస్సేవ సన్తకం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘ఆగచ్ఛన్తేపి ఏసేవ నయో’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమేవత్థం విభావేన్తో ‘‘గన్త్వా పచ్చాగచ్ఛన్తో’’తిఆదిమాహ. ఆపత్తిట్ఠానేయేవ పున భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తి వత్తబ్బాతి గమనే ఆగమనే చ పఠమం భోజనం అవత్వా అన్తరామగ్గే ఏకదివసం గతట్ఠానే చ ఏకదివసన్తి పునప్పునం భోజనమేవ దస్సితం, గమనదివసే పన ఆగమనదివసే చ ‘‘గమిస్సామి ఆగమిస్సామీ’’తి భుఞ్జితుం వట్టతియేవ. సుద్ధచిత్తేన పునప్పునం భుఞ్జన్తస్సపి పునప్పునం భోజనే అనాపత్తి. అఞ్ఞస్సత్థాయ ఉద్దిసిత్వా పఞ్ఞత్తం భిక్ఖునో గహేతుమేవ న వట్టతీతి ఆహ ‘‘భిక్ఖూనంయేవ అత్థాయా’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఆవసథపిణ్డతా, అగిలానతా, అనువసిత్వా భోజనన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

ఆవసథపిణ్డసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౦౯. దుతియే అభిమారేతి అభిగన్త్వా భగవతో మారణత్థాయ నియోజితే ధనుద్ధరే. గుళ్హపటిచ్ఛన్నోతి అపాకటో. పవిజ్ఝీతి విస్సజ్జేసి. నను రాజానమ్పి మారాపేసీతి వచనతో ఇదం సిక్ఖాపదం అజాతసత్తునో కాలే పఞ్ఞత్తన్తి సిద్ధం, ఏవఞ్చ సతి పరతో అనుపఞ్ఞత్తియం –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన రఞ్ఞో మాగధస్స సేనియస్స బిమ్బిసారస్స ఞాతిసాలోహితో ఆజీవకేసు పబ్బజితో హోతి. అథ ఖో సో ఆజీవకో యేన రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా రాజానం మాగధం సేనియం బిమ్బిసారం ఏతదవోచ…పే… కుక్కుచ్చాయన్తా నాధివాసేన్తీ’’తి –

ఇదం కస్మా వుత్తన్తి? సో కిర ఆజీవకో తం దానం దేన్తో బిమ్బిసారకాలతో పట్ఠాయ అదాసి, పచ్ఛా అజాతసత్తుకాలే సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తితో పట్ఠాయ భిక్ఖూ కుక్కుచ్చాయన్తా తం దానం న పటిగ్గణ్హింసు, తస్మా ఆదితో పట్ఠాయ తం వత్థు దస్సితన్తి వేదితబ్బం. ‘‘అథ ఖో సో ఆజీవకో భిక్ఖూనం సన్తికే దూతం పాహేసీ’’తి ఇదఞ్చ తతో పభుతి సో ఆజీవకో అన్తరన్తరా భిక్ఖూ నిమన్తేత్వా దానం దేన్తో అజాతసత్తుకాలే సిక్ఖాపదే పఞ్ఞత్తే యం భిక్ఖూనం సన్తికే దూతం పాహేసి, తం సన్ధాయ వుత్తం.

౨౧౫. అఞ్ఞమఞ్ఞవిసిట్ఠత్తా విసదిసం రజ్జం విరజ్జం, తతో ఆగతా, తత్థ వా జాతా, భవాతి వా వేరజ్జా, తే ఏవ వేరజ్జకా. తే పన యస్మా గోత్తచరణాదివిభాగేన నానప్పకారా, తస్మా వుత్తం ‘‘నానావేరజ్జకే’’తి. అట్ఠకథాయం పన నానావిధేహి అఞ్ఞరజ్జేహి ఆగతేతి రజ్జానంయేవ వసేన నానప్పకారతా వుత్తా.

౨౧౭-౨౧౮. ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స విఞ్ఞత్తిం కత్వా భుఞ్జనవత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తత్తా విఞ్ఞత్తితో గణభోజనం వత్థువసేనేవ పాకటన్తి తం అవత్వా ‘‘గణభోజనం నామ యత్థ…పే… నిమన్తితా భుఞ్జన్తీ’’తి నిమన్తనవసేనేవ పదభాజనే గణభోజనం వుత్తం. ‘‘కిఞ్చి పన సిక్ఖాపదం వత్థుఅననురూపమ్పి సియాతి పదభాజనే వుత్తనయేన నిమన్తనవసేనేవ గణభోజనం హోతీతి కేసఞ్చి ఆసఙ్కా భవేయ్యా’’తి తంనివత్తనత్థం ‘‘తం పనేతం గణభోజనం ద్వీహాకారేహి పసవతీ’’తి వుత్తం. పఞ్చన్నం భోజనానం నామం గహేత్వాతి ఏత్థ ‘‘భోజనం గణ్హథాతి వుత్తేపి గణభోజనం హోతియేవా’’తి వదన్తి. ‘‘హేట్ఠా అద్ధానగమనవత్థుస్మిం నావాభిరుహనవత్థుస్మిఞ్చ ‘ఇధేవ, భన్తే, భుఞ్జథా’తి వుత్తే యస్మా కుక్కుచ్చాయన్తా న పటిగ్గణ్హింసు, తస్మా ‘భుఞ్జథా’తి వుత్తేపి గణభోజనం న హోతియేవా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. ‘‘పఞ్చన్నం భోజనానం నామం గహేత్వా నిమన్తేతీ’’తి వుత్తత్తా పన ‘‘ఓదనం భుఞ్జథా’’తి వా ‘‘భత్తం భుఞ్జథా’’తి వా భోజననామం గహేత్వావ వుత్తే గణభోజనం హోతి, న అఞ్ఞథా. ‘‘ఇధేవ, భన్తే, భుఞ్జథా’’తి ఏత్థాపి ‘‘ఓదన’’న్తి వా ‘‘భత్త’’న్తి వా వత్వావ తే ఏవం నిమన్తేసున్తి గహేతబ్బం. గణవసేన వా నిమన్తితత్తా తే భిక్ఖూ అపకతఞ్ఞుతాయ కుక్కుచ్చాయన్తా న పటిగ్గణ్హింసూతి అయం అమ్హాకం ఖన్తి, వీమంసిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బం.

ఏకతో గణ్హన్తీతి ఏత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ద్వాదసహత్థం అముఞ్చిత్వా ఠితా ఏకతో గణ్హన్తి నామాతి గహేతబ్బం. ‘‘అమ్హాకం చతున్నమ్పి భత్తం దేహీతి వా విఞ్ఞాపేయ్యు’’న్తి వచనతో హేట్ఠా ‘‘త్వం ఏకస్స భిక్ఖునో భత్తం దేహి, త్వం ద్విన్నన్తి ఏవం విఞ్ఞాపేత్వా’’తి వచనతో చ అత్తనో అత్థాయ అఞ్ఞేహి విఞ్ఞత్తమ్పి సాదియన్తస్స గణభోజనం హోతియేవాతి దట్ఠబ్బం. ఏవం విఞ్ఞత్తితో పసవతీతి ఏత్థ విఞ్ఞత్తియా సతి గణ్హన్తస్స ఏకతో హుత్వా గహణే ఇమినా సిక్ఖాపదేన ఆపత్తి, విసుం గహణే పణీతభోజనసూపోదనవిఞ్ఞత్తీహి ఆపత్తి వేదితబ్బా.

విచారేతీతి పఞ్చఖణ్డాదివసేన సంవిదహతి. ఘట్టేతీతి అనువాతం ఛిన్దిత్వా హత్థేన దణ్డకేన వా ఘట్టేతి. సుత్తం కరోతీతి సుత్తం వట్టేతి. వలేతీతి దణ్డకే వా హత్థే వా ఆవట్టేతి. ‘‘అభినవస్సేవ చీవరస్స కరణం ఇధ చీవరకమ్మం నామ, పురాణచీవరే సూచికమ్మం నామ న హోతీ’’తి వదన్తి. ‘‘చతుత్థే ఆగతే న యాపేన్తీతి వచనతో సచే అఞ్ఞో కోచి ఆగచ్ఛన్తో నత్థి, చత్తారోయేవ చ తత్థ నిసిన్నా యాపేతుం న సక్కోన్తి, న వట్టతీ’’తి వదన్తి.

౨౨౦. గణభోజనాపత్తిజనకనిమన్తనభావతో ‘‘అకప్పియనిమన్తన’’న్తి వుత్తం. సమ్పవేసేత్వాతి నిసీదాపేత్వా. గణో భిజ్జతీతి గణో ఆపత్తిం న ఆపజ్జతీతి అధిప్పాయో. ‘‘యత్థ చత్తారో భిక్ఖూ…పే… భుఞ్జన్తీ’’తి ఇమాయ పాళియా సంసన్దనతో ‘‘ఇతరేసం పన గణపూరకో హోతీ’’తి వుత్తం. అవిసేసేనాతి ‘‘గిలానో వా చీవరకారకో వా’’తి అవిసేసేత్వా సబ్బసాధారణవచనేన. తస్మాతి అవిసేసితత్తా. భుత్వా గతేసూతి ఏత్థ అగతేసుపి భోజనకిచ్చే నిట్ఠితే గణ్హితుం వట్టతి. తాని చ తేహి ఏకతో న గహితానీతి యేహి భోజనేహి విసఙ్కేతో నత్థి, తాని భోజనాని తేహి భిక్ఖూహి ఏకతో న గహితాని ఏకేన పచ్ఛా గహితత్తా. మహాథేరేతి భిక్ఖూ సన్ధాయ వుత్తం. దూతస్స పున పటిపథం ఆగన్త్వా ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి వచనభయేన ‘‘గామద్వారే అట్ఠత్వావా’’తి వుత్తం. తత్థ తత్థ గన్త్వాతి అన్తరవీథిఆదీసు తత్థ తత్థ ఠితానం సన్తికం గన్త్వా. భిక్ఖూనం అత్థాయ ఘరద్వారే ఠపేత్వా దియ్యమానేపి ఏసేవ నయో. నివత్తథాతి వుత్తపదే నివత్తితుం వట్టతీతి ‘‘నివత్తథా’’తి విచ్ఛిన్దిత్వా పచ్ఛా ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి వుత్తత్తా వట్టతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. గణభోజనతా, సమయాభావో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౨౧. తతియే కులపటిపాటియా అబ్బోచ్ఛిన్నం కత్వా నిరన్తరం దియ్యమానత్తా ‘‘భత్తపటిపాటి అట్ఠితా హోతీ’’తి పాళియం వుత్తం, అన్తరా అట్ఠత్వా నిరన్తరం పవత్తాతి వుత్తం హోతి. ఉపచారవసేనాతి వోహారవసేన. న హి సో బదరమత్తమేవ దేతి, ఉపచారవసేన పన ఏవం వదతి. బదరచుణ్ణసక్ఖరాదీహి పయోజితం ‘‘బదరసాళవ’’న్తి వుచ్చతి.

౨౨౬. వికప్పనావసేనేవ తం భత్తం అసన్తం నామ హోతీతి అనుపఞ్ఞత్తివసేన వికప్పనం అట్ఠపేత్వా యథాపఞ్ఞత్తం సిక్ఖాపదమేవ ఠపితం. పరివారే పన వికప్పనాయ అనుజాననమ్పి అనుపఞ్ఞత్తిసమానన్తి కత్వా ‘‘చతస్సో అనుపఞ్ఞత్తియో’’తి వుత్తం. మహాపచ్చరిఆదీసు వుత్తనయం పచ్ఛా వదన్తో పాళియా సంసన్దనతో పరమ్ముఖావికప్పనమేవ పతిట్ఠాపేసి. కేచి పన ‘‘తదా అత్తనో సన్తికే ఠపేత్వా భగవన్తం అఞ్ఞస్స అభావతో థేరో సమ్ముఖావికప్పనం నాకాసి, భగవతా చ విసుం సమ్ముఖావికప్పనా న వుత్తా, తథాపి సమ్ముఖావికప్పనాపి వట్టతీ’’తి వదన్తి. తేనేవ మాతికాఅట్ఠకథాయమ్పి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘యో భిక్ఖు పఞ్చసు సహధమ్మికేసు అఞ్ఞతరస్స ‘మయ్హం భత్తపచ్చాసం తుయ్హం దమ్మీ’తి వా ‘వికప్పేమీ’తి వా ఏవం సమ్ముఖా వా ‘ఇత్థన్నామస్స దమ్మీ’తి వా ‘వికప్పేమీ’తి వా ఏవం పరమ్ముఖా వా పఠమనిమన్తనం అవికప్పేత్వా పచ్ఛా నిమన్తితకులే లద్ధభిక్ఖతో ఏకసిత్థమ్పి అజ్ఝోహరతి, పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తం.

౨౨౯. పఞ్చహి భోజనేహి నిమన్తితస్స యేన యేన పఠమం నిమన్తితో, తస్స తస్స భోజనతో ఉప్పటిపాటియా అవికప్పేత్వా వా పరస్స పరస్స భోజనం పరమ్పరభోజనన్తి ఆహ ‘‘సచే పన మూలనిమన్తనం హేట్ఠా హోతి, పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం ఉపరి, తం ఉపరితో పట్ఠాయ భుఞ్జన్తస్స ఆపత్తీ’’తి. హత్థం అన్తో పవేసేత్వా సబ్బహేట్ఠిమం గణ్హన్తస్స మజ్ఝే ఠితమ్పి అన్తోహత్థగతం హోతీతి ఆహ ‘‘హత్థం పన…పే… యథా తథా వా భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తీ’’తి. ఖీరస్స రసస్స చ భత్తేన అమిస్సం హుత్వా ఉపరి ఠితత్తా ‘‘ఖీరం వా రసం వా పివతో అనాపత్తీ’’తి వుత్తం.

మహాఉపాసకోతి గేహసామికో. ‘‘మహాఅట్ఠకథాయం ‘ఆపత్తీ’తి వచనేన కురున్దియం ‘వట్టతీ’తి వచనం విరుద్ధం వియ దిస్సతి, ద్విన్నమ్పి అధిప్పాయో మహాపచ్చరియం విభావితో’’తి మహాగణ్ఠిపదేసు వుత్తం. సబ్బే నిమన్తేన్తీతి అకప్పియనిమన్తనేన నిమన్తేన్తి. ‘‘పరమ్పరభోజనం నామ పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరేన భోజనేన నిమన్తితో, తం ఠపేత్వా అఞ్ఞం పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరం భోజనం భుఞ్జతి, ఏతం పరమ్పరభోజనం నామా’’తి వుత్తత్తా సతిపి భిక్ఖాచరియాయ పఠమం లద్ధభావే ‘‘పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధభత్తం భుఞ్జతి, ఆపత్తీ’’తి వుత్తం. అవికప్పవసేన ‘‘వచీకమ్మ’’న్తి వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. పరమ్పరభోజనతా, సమయాభావో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౩౦-౨౩౧. చతుత్థే కాణాయ మాతాతి కాణాతి లద్ధనామాయ దారికాయ మాతా. కస్మా పనేసా కాణా నామ జాతాతి ఆహ ‘‘సా కిరస్సా’’తిఆది. ఇమిస్సా దహరకాలే మాతాపితరో సినేహవసేన ‘‘అమ్మ కాణే, అమ్మ కాణే’’తి వోహరింసు, సా తదుపాదాయ కాణా నామ జాతా, తస్సా చ మాతా ‘‘కాణమాతా’’తి పాకటా అహోసీతి ఏవమేత్థ కారణం వదన్తి. పటియాలోకన్తి పచ్ఛిమం దిసం, పచ్చాదిచ్చన్తి వుత్తం హోతి.

౨౩౩. పూవగణనాయ పాచిత్తియన్తి ముఖవట్టియా హేట్ఠిమలేఖతో ఉపరిట్ఠితపూవగణనాయ పాచిత్తియం. ‘‘ద్వత్తిపత్తపూరా పటిగ్గహేతబ్బా’’తి హి వచనతో ముఖవట్టియా హేట్ఠిమలేఖం అనతిక్కన్తే ద్వే వా తయో వా పత్తపూరే గహేతుం వట్టతి.

౨౩౫. అట్ఠకథాసు పన…పే… వుత్తన్తి ఇదం అట్ఠకథాసు తథా ఆగతభావమత్తదీపనత్థం వుత్తం, న పన తస్స వాదస్స పతిట్ఠాపనత్థం. అట్ఠకథాసు వుత్తఞ్హి పాళియా న సమేతి. తతుత్తరిగహణే అనాపత్తిదస్సనత్థఞ్హి ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి వుత్తం. అఞ్ఞథా ‘‘అనాపత్తి ద్వత్తిపత్తపూరే పటిగ్గణ్హాతీ’’తి ఇమినావ పమాణయుత్తగ్గహణే అనాపత్తిసిద్ధితో ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి విసుం న వత్తబ్బం. యది ఏవం ‘‘తం పాళియా న సమేతీ’’తి కస్మా న వుత్తన్తి? హేట్ఠా తతుత్తరిసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ సక్కా విఞ్ఞాతున్తి న వుత్తం. వుత్తఞ్హి తత్థ (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౨౬) ‘‘అట్ఠకథాసు పన ఞాతకపవారితట్ఠానే పకతియావ బహుమ్పి వట్టతి, అచ్ఛిన్నకారణా పమాణమేవ వట్టతీతి వుత్తం, తం పాళియా న సమేతీ’’తి. ‘‘అపాథేయ్యాదిఅత్థాయ పటియాదిత’’న్తి సఞ్ఞాయ గణ్హన్తస్సపి ఆపత్తియేవ అచిత్తకత్తా సిక్ఖాపదస్స. అత్తనోయేవ గహణత్థం ‘‘ఇమస్స హత్థే దేహీ’’తి వచనేనపి ఆపజ్జనతో ‘‘వచీకమ్మ’’న్తి వుత్తం. సేసం ఉత్తానమేవ. వుత్తలక్ఖణపూవమన్థతా, అసేసకతా, అపటిప్పస్సద్ధగమనతా, న ఞాతకాదితా, అతిరేకపటిగ్గహణన్తి ఇమాని పనేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౩౬. పఞ్చమే భుత్తావీతి భుత్తావినో భుత్తవన్తో, కతభత్తకిచ్చాతి వుత్తం హోతి. పవారితాతి ఏత్థ చతూసు పవారణాసు యావదత్థపవారణా పటిక్ఖేపపవారణా చ లబ్భతీతి ఆహ ‘‘బ్రాహ్మణేన…పే… పటిక్ఖేపపవారణాయ పవారితా’’తి. చతుబ్బిధా హి పవారణా వస్సంవుత్థపవారణా, పచ్చయపవారణా, పటిక్ఖేపపవారణా, యావదత్థపవారణాతి. తత్థ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వస్సంవుత్థానం భిక్ఖూనం తీహి ఠానేహి పవారేతు’’న్తి (మహావ. ౨౦౯) అయం వస్సంవుత్థపవారణా. పకారేహి దిట్ఠాదీహి వారేతి సఙ్ఘాదికే భజాపేతి భత్తే కరోతి ఏతాయాతి పవారణా, ఆపత్తివిసోధనాయ అత్తవోస్సగ్గోకాసదానం. సా పన యస్మా యేభుయ్యేన వస్సంవుత్థేహి కాతబ్బా వుత్తా, తస్మా ‘‘వస్సంవుత్థపవారణా’’తి వుచ్చతి. ‘‘ఇచ్ఛామహం, భన్తే, సఙ్ఘం చాతుమాసం భేసజ్జేన పవారేతు’’న్తి (పాచి. ౩౦౩) చ, ‘‘అఞ్ఞత్ర పున పవారణాయ అఞ్ఞత్ర నిచ్చపవారణాయా’’తి (పాచి. ౩౦౬) చ అయం పచ్చయపవారణా పవారేతి పచ్చయే ఇచ్ఛాపేతి ఏతాయాతి కత్వా, చీవరాదీహి ఉపనిమన్తనాయేతం అధివచనం. ‘‘పవారితో నామ అసనం పఞ్ఞాయతి, భోజనం పఞ్ఞాయతి, హత్థపాసే ఠితో అభిహరతి, పటిక్ఖేపో పఞ్ఞాయతి, ఏసో పవారితో నామా’’తి (పాచి. ౨౩౯) అయం పటిక్ఖేపపవారణా. విప్పకతభోజనతాదిపఞ్చఙ్గసహితో భోజనపటిక్ఖేపోయేవ హేత్థ పకారయుత్తా వారణాతి పవారణా. ‘‘పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౬౩) అయం యావదత్థపవారణా. యావదత్థం భోజనస్స పవారణా యావదత్థపవారణా.

౨౩౭. తి-కారం అవత్వా…పే… వత్తుం వట్టతీతి ఇదం వత్తబ్బాకారదస్సనత్థం వుత్తం. ‘‘తి-కారే పన వుత్తేపి అకతం నామ న హోతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.

౨౩౮-౨౩౯. పవారితోతి పటిక్ఖేపితో. యో హి భుఞ్జన్తో పరివేసకేన ఉపనీతం భోజనం అనిచ్ఛన్తో పటిక్ఖిపతి, సో తేన పవారితో పటిక్ఖేపితో నామ హోతి. బ్యఞ్జనం పన అనాదియిత్వా అత్థమత్తమేవ దస్సేతుం ‘‘కతపవారణో కతపటిక్ఖేపో’’తి వుత్తం. యస్మా ‘‘అసన’’న్తి ఇమినావ పదేన ‘‘భుత్తావీ’’తి ఇమస్స అత్థో వుత్తో, తస్మా న తస్స కిఞ్చి పయోజనం విసుం ఉపలబ్భతి. యది హి ఉపలబ్భేయ్య, పవారణా ఛళఙ్గసమన్నాగతా ఆపజ్జేయ్యాతి మనసి కత్వా పఞ్చసమన్నాగతత్తంయేవ దస్సేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆదినా పాళిం ఆహరతి. కేచి పన ‘‘హత్థపాసే ఠితో అభిహరతీ’’తి ఏకమేవ అఙ్గం కత్వా ‘‘చతురఙ్గసమన్నాగతా పవారణా’’తిపి వదన్తి.

అమ్బిలపాయాసాదీసూతి ఆది-సద్దేన ఖీరపాయాసాదిం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ అమ్బిలపాయాసగ్గహణేన తక్కాదిఅమ్బిలసంయుత్తా ఘనయాగు వుత్తా. ఖీరపాయాసగ్గహణేన ఖీరసంయుత్తా యాగు సఙ్గయ్హతి. పవారణం న జనేతీతి అనతిరిత్తభోజనాపత్తినిబన్ధనం పటిక్ఖేపం న సాధేతి. కతోపి పటిక్ఖేపో అనతిరిత్తభోజనాపత్తినిబన్ధనో న హోతీతి అకతట్ఠానేయేవ తిట్ఠతీతి ఆహ ‘‘పవారణం న జనేతీ’’తి. ‘‘యాగు-సద్దస్స పవారణజనకయాగుయాపి సాధారణత్తా ‘యాగుం గణ్హథా’తి వుత్తేపి పవారణా హోతీతి పవారణం జనేతియేవాతి వుత్త’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం, తం పరతో తత్థేవ ‘‘భత్తమిస్సకం యాగుం ఆహరిత్వా’’తి ఏత్థ వుత్తకారణేన న సమేతి. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘హేట్ఠా అయాగుకే నిమన్తనే ఉదకకఞ్జికఖీరాదీహి సద్ధిం మద్దితం భత్తమేవ సన్ధాయ ‘యాగుం గణ్హథా’తి వుత్తత్తా పవారణా హోతి, ‘భత్తమిస్సకం యాగుం ఆహరిత్వా’తి ఏత్థ పన విసుం యాగుయా విజ్జమానత్తా పవారణా న హోతీ’’తి. తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ ఖీరాదీహి సంమద్దితం భత్తమేవ సన్ధాయ ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి వుత్తత్తా యాగుయా చ తత్థ అభావతో పవారణా హోతీతి ఏవమేత్థ కారణం వత్తబ్బం. ఏవఞ్హి సతి పరతో ‘‘యేనాపుచ్ఛితో, తస్స అత్థితాయా’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తకారణేనపి సంసన్దతి, అఞ్ఞథా గణ్ఠిపదేసుయేవ పుబ్బాపరవిరోధో ఆపజ్జతి. అట్ఠకథావచనేన చ న సమేతి. సచే…పే… పఞ్ఞాయతీతి ఇమినా వుత్తప్పమాణస్స మచ్ఛమంసఖణ్డస్స నహారునో వా సబ్భావమత్తం దస్సేతి. తాహీతి పుథుకాహి.

సాలివీహియవేహి కతసత్తూతి యేభుయ్యనయేన వుత్తం, సత్త ధఞ్ఞాని పన భజ్జిత్వా కతోపి సత్తుయేవ. తేనేవాహ ‘‘కఙ్గువరక…పే… సత్తుసఙ్గహమేవ గచ్ఛతీ’’తి. సత్తుమోదకోతి సత్తుయో పిణ్డేత్వా కతో అపక్కో సత్తుగుళో. పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరవసేన విప్పకతభోజనభావస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా ‘‘ముఖే సాసపమత్తమ్పి…పే… న పవారేతీ’’తి వుత్తం. ‘‘అకప్పియమంసం పటిక్ఖిపతి, న పవారేతీ’’తి వచనతో సచే సఙ్ఘికం లాభం అత్తనో అపాపుణన్తం జానిత్వా వా అజానిత్వా వా పటిక్ఖిపతి, న పవారేతి పటిక్ఖిపితబ్బస్సేవ పటిక్ఖిత్తత్తా. అలజ్జిసన్తకం పటిక్ఖిపన్తోపి న పవారేతి. అవత్థుతాయాతి అనతిరిత్తాపత్తిసాధికాయ పవారణాయ అవత్థుభావతో. ఏతేన పటిక్ఖిపితబ్బస్సేవ పటిక్ఖిత్తభావం దీపేతి. యఞ్హి పటిక్ఖిపితబ్బం హోతి, తస్స పటిక్ఖేపో ఆపత్తిఅఙ్గం న హోతీతి తం ‘‘పవారణాయ అవత్థూ’’తి వుచ్చతి.

ఉపనామేతీతి ఇమినా కాయాభిహారం దస్సేతి. హత్థపాసతో బహి ఠితస్స సతిపి దాతుకామాభిహారే పటిక్ఖిపన్తస్స దూరభావేనేవ పవారణాయ అభావతో థేరస్సపి దూరభావమత్తం గహేత్వా పవారణాయ అభావం దస్సేన్తో ‘‘థేరస్స దూరభావతో’’తి ఆహ, న పన థేరస్స అభిహారసబ్భావతో. సచేపి గహేత్వా గతో హత్థపాసే ఠితో హోతి, కిఞ్చి పన అవత్వా ఆధారకట్ఠానే ఠితత్తా అభిహారో నామ న హోతీతి ‘‘దూతస్స చ అనభిహరణతో’’తి వుత్తం. ‘‘గహేత్వా గతేన ‘భత్తం గణ్హథా’తి వుత్తే అభిహారో నామ హోతీతి ‘సచే పన గహేత్వా ఆగతో భిక్ఖు…పే… పవారణా హోతీ’తి వుత్త’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘పత్తం కిఞ్చి ఉపనామేత్వా ‘ఇమం భత్తం గణ్హథా’తి వుత్తన్తి గహేతబ్బ’’న్తి వదన్తి, తం యుత్తం వియ దిస్సతి వాచాభిహారస్స ఇధ అనధిప్పేతత్తా.

పరివేసనాయాతి భత్తగ్గే. అభిహటావ హోతీతి పరివేసకేనేవ అభిహటా హోతి. తతో దాతుకామతాయ గణ్హన్తం పటిక్ఖిపన్తస్స పవారణా హోతీతి ఏత్థ అగణ్హన్తమ్పి పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతియేవ. కస్మా? దాతుకామతాయ అభిహటత్తా. ‘‘తస్మా సా అభిహటావ హోతీ’’తి హి వుత్తం. తేనేవ తీసుపి గణ్ఠిపదేసు ‘‘దాతుకామాభిహారే సతి కేవలం ‘దస్సామీ’తి గహణమేవ అభిహారో నామ న హోతి, ‘దస్సామీ’తి గణ్హన్తేపి అగణ్హన్తేపి దాతుకామాభిహారోవ అభిహారో నామ హోతి, తస్మా గహణసమయే వా అగ్గహణసమయే వా తం పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతీ’’తి వుత్తం. ఇదాని అసతి తస్స దాతుకామాభిహారే గహణసమయేపి పటిక్ఖిపతో పవారణా న హోతీతి దస్సేతుం ‘‘సచే పనా’’తిఆది వుత్తం.

‘‘రసం గణ్హథా’’తి అపవారణజనకస్స నామం గహేత్వా వుత్తత్తా ‘‘తం సుత్వా పటిక్ఖిపతో పవారణా నత్థీ’’తి వుత్తం. మచ్ఛరసం మంసరసన్తి ఏత్థ పన న కేవలం మచ్ఛస్స రసం మచ్ఛరసమిచ్చేవ విఞ్ఞాయతి, అథ ఖో మచ్ఛో చ మచ్ఛరసఞ్చ మచ్ఛరసన్తి ఏవం పవారణజనకసాధారణనామవసేనపి విఞ్ఞాయమానత్తా తం పటిక్ఖిపతో పవారణావ హోతి. పరతో మచ్ఛసూపన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ‘‘ఇదం గణ్హథా’’తి వుత్తేపీతి ఏత్థ ఏవం అవత్వాపి పవారణపహోనకం యంకిఞ్చి అభిహటం పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతియేవాతి దట్ఠబ్బం. కరమ్బకోతి మిస్సకాధివచనమేతం. యఞ్హి అఞ్ఞేనఞ్ఞేన మిస్సేత్వా కరోన్తి, సో ‘‘కరమ్బకో’’తి వుచ్చతి. సో సచేపి మంసేన మిస్సేత్వా కతోవ హోతి, ‘‘కరమ్బకం గణ్హథా’’తి అపవారణారహస్స నామేన వుత్తత్తా పటిక్ఖిపతో పవారణా న హోతి. ‘‘మంసకరమ్బకం గణ్హథా’’తి వుత్తే పన మంసమిస్సకం గణ్హథాతి వుత్తం హోతి, తస్మా పవారణావ హోతి.

‘‘ఉద్దిస్సకత’’న్తి మఞ్ఞమానోతి ఏత్థ ‘‘వత్థునో కప్పియత్తా అకప్పియసఞ్ఞాయ పటిక్ఖిపతోపి అచిత్తకత్తా ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స పవారణా హోతీ’’తి వదన్తి. ‘‘హేట్ఠా అయాగుకే నిమన్తనే ఉదకకఞ్జికఖీరాదీహి సద్ధిం మద్దితం భత్తమేవ సన్ధాయ ‘యాగుం గణ్హథా’తి వుత్తత్తా పవారణా హోతి, ‘భత్తమిస్సకం యాగుం ఆహరిత్వా’తి ఏత్థ పన విసుం యాగుయా విజ్జమానత్తా పవారణా న హోతీ’’తి వదన్తి. అయమేత్థ అధిప్పాయోతి ‘‘యేనాపుచ్ఛితో’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం సన్ధాయ వదతి. కారణం పనేత్థ దుద్దసన్తి ఏత్థ ఏకే తావ వదన్తి ‘‘యస్మా యాగుమిస్సకం నామ భత్తమేవ న హోతి, ఖీరాదికమ్పి హోతియేవ, తస్మా కరమ్బకే వియ పవారణాయ న భవితబ్బం. ఏవఞ్చ సతి యాగు బహుతరా వా హోతి సమసమా వా, న పవారేతి. ‘యాగు మన్దా, భత్తం బహుతరం, పవారేతీ’తి ఏత్థ కారణం దుద్దస’’న్తి. కేచి పన వదన్తి ‘‘యాగుమిస్సకం నామ భత్తం, తస్మా తం పటిక్ఖిపతో పవారణాయ ఏవ భవితబ్బం. ఏవఞ్చ సతి ‘ఇధ పవారణా హోతి న హోతీ’తి ఏత్థ కారణం దుద్దస’’న్తి.

యథా చేత్థ కారణం దుద్దసం, ఏవం పరతో ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తి ఏత్థాపి కారణం దుద్దసమేవాతి వేదితబ్బం. న హి పవారణప్పహోనకస్స అప్పబహుభావో పవారణాయ భావాభావనిమిత్తం, కిఞ్చరహి పవారణజనకస్స నామగ్గహణమేవేత్థ పమాణం, తస్మా ‘‘ఇదఞ్చ కరమ్బకేన న సమానేతబ్బ’’న్తిఆదినా యమ్పి కారణం వుత్తం, తమ్పి పుబ్బే వుత్తేన సంసన్దియమానం న సమేతి. యది హి ‘‘మిస్సక’’న్తి భత్తమిస్సకేయేవ రుళ్హం సియా, ఏవం సతి యథా ‘‘భత్తమిస్సకం గణ్హథా’’తి వుత్తే భత్తం బహుతరం వా సమం వా అప్పతరం వా హోతి, పవారేతియేవ, ఏవం ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తి వుత్తేపి అప్పతరేపి భత్తే పవారణాయ భవితబ్బం మిస్సకన్తి భత్తమిస్సకేయేవ రుళ్హత్తా. తథా హి ‘‘మిస్సకన్తి భత్తమిస్సకేయేవ రుళ్హవోహారత్తా ఇదం పన ‘భత్తమిస్సకమేవా’తి వుత్త’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. అథ ‘‘మిస్సక’’న్తి భత్తమిస్సకే రుళ్హం న హోతి, మిస్సకభత్తం పన సన్ధాయ ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తి వుత్తన్తి. ఏవమ్పి యథా అయాగుకే నిమన్తనే ఖీరాదీహి సద్ధిం మద్దితం భత్తమేవ సన్ధాయ ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి వుత్తే పవారణా హోతి, ఏవమిధాపి మిస్సకభత్తమేవ సన్ధాయ ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తి వుత్తే భత్తం అప్పం వా హోతు బహు వా, పవారణా ఏవ సియా. తస్మా ‘‘మిస్సక’’న్తి భత్తమిస్సకే రుళ్హం వా హోతు సన్ధాయభాసితం వా, ఉభయత్థాపి పుబ్బేనాపరం న సమేతీతి కిమేత్థ కారణచిన్తాయ, ఈదిసేసు పన ఠానేసు అట్ఠకథాపమాణేనేవ గన్తబ్బన్తి అయం అమ్హాకం ఖన్తి.

‘‘విసుం కత్వా దేతీతి భత్తస్స ఉపరి ఠితం రసాదిం విసుం గహేత్వా దేతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేనచి పన ‘‘యథా భత్తసిత్థం న పతతి, తథా గాళ్హం హత్థేన పీళేత్వా పరిస్సావేత్వా దేతీ’’తి వుత్తం. తథాపి కారణం న దిస్సతి. యథా హి భత్తమిస్సకం యాగుం ఆహరిత్వా ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి వత్వా యాగుమిస్సకం భత్తమ్పి దేన్తం పటిక్ఖిపతో పవారణా న హోతి, ఏవమిధాపి బహుఖీరరసాదీసు భత్తేసు ‘‘ఖీరం గణ్హథా’’తిఆదీని వత్వా ఖీరాదీని వా దేతు ఖీరాదిమిస్సకభత్తం వా, ఉభయథాపి పవారణాయ న భవితబ్బం, తస్మా ‘‘విసుం కత్వా దేతీ’’తి తేనాకారేన దేన్తం సన్ధాయ వుత్తం, న పన భత్తమిస్సకం కత్వా దియ్యమానం పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతీతి దస్సనత్థన్తి గహేతబ్బం. యది పన భత్తమిస్సకం కత్వా దియ్యమానే పవారణా హోతీతి అధిప్పాయేన అట్ఠకథాయం ‘‘విసుం కత్వా దేతీ’’తి వుత్తం, ఏవం సతి అట్ఠకథాయేవేత్థ పమాణన్తి గహేతబ్బం, న పన కారణన్తరం గవేసితబ్బం.

సచే ఉక్కుటికం నిసిన్నో పాదే అముఞ్చిత్వాపి భూమియం నిసీదతి, ఇరియాపథం వికోపేన్తో నామ హోతీతి ఉక్కుటికాసనం అవికోపేత్వావ సుఖేన నిసీదితుం ‘‘తస్స పన హేట్ఠా…పే… నిసీదనకం దాతబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘ఆసనం అచాలేత్వాతి పీఠే ఫుట్ఠోకాసతో ఆనిసదమంసం అమోచేత్వా, అనుట్ఠహిత్వాతి వుత్తం హోతి, అదిన్నాదానే వియ ఠానాచావనం న గహేతబ్బ’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.

అకప్పియకతన్తి ఏత్థ అకప్పియకతస్సేవ అనతిరిత్తభావతో కప్పియం అకారాపేత్వా తస్మిం పత్తే పక్ఖిత్తమూలఫలాదియేవ అతిరిత్తం న హోతి, సేసం పన పత్తపరియాపన్నం అతిరిత్తమేవ హోతి, పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. తం పన మూలఫలాదిం పరిభుఞ్జితుకామేన తతో నీహరిత్వా కప్పియం కారాపేత్వా అఞ్ఞస్మిం భాజనే ఠపేత్వా అతిరిత్తం కారాపేత్వా భుఞ్జితబ్బం.

సో పున కాతుం న లభతీతి తస్మింయేవ భాజనే కరియమానం పఠమం కతేన సద్ధిం కతం హోతీతి పున సోయేవ కాతుం న లభతి, అఞ్ఞో లభతి. అఞ్ఞస్మిం పన భాజనే తేన వా అఞ్ఞేన వా కాతుం వట్టతి. తేనాహ ‘‘యేన అకతం, తేన కాతబ్బం. యఞ్చ అకతం, తం కాతబ్బ’’న్తి. తేనపీతి ఏత్థ పి-సద్దో న కేవలం అఞ్ఞేన వాతి ఇమమత్థం దీపేతి. ఏవం కతన్తి అఞ్ఞస్మిం భాజనే కతం. పేసేత్వాతి అనుపసమ్పన్నస్స హత్థే పేసేత్వా. ఇమస్స వినయకమ్మభావతో ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స హత్థే ఠితం న కారేతబ్బ’’న్తి వుత్తం.

సచే పన ఆమిససంసట్ఠానీతి ఏత్థ సచే ముఖగతేనపి అనతిరిత్తేన ఆమిసేన సంసట్ఠాని హోన్తి, పాచిత్తియమేవాతి వేదితబ్బం. తస్మా పవారితేన భోజనం అతిరిత్తం కారాపేత్వా భుఞ్జన్తేనపి యథా అకతేన మిస్సం న హోతి, ఏవం ముఖఞ్చ హత్థఞ్చ సుద్ధం కత్వా భుఞ్జితబ్బం. కిఞ్చాపి అప్పవారితస్స పురేభత్తం యామకాలికాదీని ఆహారత్థాయ పరిభుఞ్జతోపి అనాపత్తి, పవారితస్స పన పవారణమూలకం దుక్కటం హోతియేవాతి ‘‘యామకాలికం…పే… అజ్ఝోహారే ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి పాళియం వుత్తం.

౨౪౧. కాయేన భుఞ్జనతో వాచాయ ఆణాపేత్వా అతిరిత్తం అకారాపనతో చ ఆపజ్జతీతి ‘‘కాయవాచతో’’తి వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. పవారితభావో, ఆమిసస్స అనతిరిత్తతా, కాలే అజ్ఝోహరణన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దుతియపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౪౩. ఛట్ఠే సాధారణమేవాతి ‘‘హన్ద భిక్ఖు ఖాద వా’’తిఆదినా వుత్తపవారణాయ సాధారణం. ‘‘భుత్తస్మిం పాచిత్తియ’’న్తి మాతికాయం వుత్తత్తా భోజనపరియోసానే ఆపత్తి, న అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే. అభిహట్ఠుం పవారేతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి ఇదఞ్చ భోజనపరియోసానంయేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. పవారితతా, పవారితసఞ్ఞితా, ఆసాదనాపేక్ఖతా, అనతిరిత్తేన అభిహట్ఠుం పవారణా, భోజనపరియోసానన్తి ఇమాని పనేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

దుతియపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౪౭. సత్తమే అగ్గసమజ్జోతి ఉత్తమం నచ్చం. తం కిర పబ్బతమత్థకే ఠత్వా ఏకం దేవతం ఉద్దిస్స కరోన్తి. నటానం నాటకాని నటనాటకాని, సీతాహరణాదీని. అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదేతి ఊనవీసతివస్ససిక్ఖాపదే అపఞ్ఞత్తే. అదంసూతి ‘‘విహారం నేత్వా ఖాదిస్సథా’’తి అదంసు.

౨౪౮-౨౪౯. మూలకమూలాదీని ఉపదేసతోయేవ వేదితబ్బాని. న హి తాని పరియాయన్తరేన వుచ్చమానానిపి సక్కా విఞ్ఞాతుం. పరియాయన్తరేపి హి వుచ్చమానే తం తం నామం అజానన్తానం సమ్మోహోయేవ సియా, తస్మా తత్థ న కిఞ్చి వక్ఖామ. ఖాదనీయత్థన్తి ఖాదనీయేన కత్తబ్బకిచ్చం. నేవ ఫరన్తీతి న నిప్ఫాదేన్తి. తేసు తేసు జనపదేసూతి ఏత్థ ‘‘ఏకస్మిం జనపదే ఆహారకిచ్చం సాధేన్తం సేసజనపదేసుపి న కప్పతీ’’తి వదన్తి. రుక్ఖవల్లిఆదీనన్తి హేట్ఠా వుత్తమేవ సమ్పిణ్డేత్వా వుత్తం. అన్తోపథవీగతోతి సాలకల్యాణీఖన్ధం సన్ధాయ వుత్తం. సబ్బకప్పియానీతి మూలఖన్ధతచపత్తాదివసేన సబ్బసో కప్పియాని. తేసమ్పి నామవసేన న సక్కా పరియన్తం దస్సేతున్తి సమ్బన్ధో. అచ్ఛివాదీనం అపరిపక్కానేవ ఫలాని యావజీవికానీతి దస్సేతుం ‘‘అపరిపక్కానీ’’తి వుత్తం.

హరీతకాదీనం అట్ఠీనీతి ఏత్థ మిఞ్జం పటిచ్ఛాదేత్వా ఠితకపాలాని యావజీవికానీతి ఆచరియా. మిఞ్జమ్పి యావజీవికన్తి ఏకే. హిఙ్గూతి హిఙ్గురుక్ఖతో పగ్ఘరితనియ్యాసో. హిఙ్గుజతుఆదయోపి హిఙ్గువికతియో ఏవ. తత్థ హిఙ్గుజతు నామ హిఙ్గురుక్ఖస్స దణ్డపత్తాని పచిత్వా కతనియ్యాసో, హిఙ్గుసిపాటికం నామ హిఙ్గుపత్తాని పచిత్వా కతనియ్యాసో. ‘‘అఞ్ఞేన మిస్సేత్వా కతో’’తిపి వదన్తి. తకన్తి అగ్గకోటియా నిక్ఖన్తసిలేసో. తకపత్తిన్తి పత్తతో నిక్ఖన్తసిలేసో. తకపణ్ణిన్తి పలాసే భజ్జిత్వా కతసిలేసో. ‘‘దణ్డతో నిక్ఖన్తసిలేసో తిపి వదన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. వికాలతా, యావకాలికతా, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౫౨-౩. అట్ఠమే తాదిసన్తి అసూపబ్యఞ్జనం. యంకిఞ్చి యావకాలికం వా యామకాలికం వాతి ఏత్థ ‘‘యామకాలిక’’న్తి ఇమినా న కేవలం యావకాలికే ఏవ సన్నిధిపచ్చయా పాచిత్తియం, అథ ఖో యామకాలికేపీతి దస్సేతి. నను చ యామకాలికం నేవ ఖాదనీయేసు అన్తోగధం, న భోజనీయేసు. తేనేవ పదభాజనీయే ‘‘ఖాదనీయం నామ పఞ్చ భోజనాని యామకాలికం సత్తాహకాలికం యావజీవికం ఠపేత్వా అవసేసం ఖాదనీయం నామ. భోజనీయం నామ పఞ్చ భోజనానీ’’తి వుత్తం, ‘‘యో పన భిక్ఖు సన్నిధికారకం ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా ఖాదేయ్య వా భుఞ్జేయ్య వా, పాచిత్తియ’’న్తి చ వుత్తం, తస్మా యామకాలికే పాచిత్తియేన భవితబ్బన్తి కథం విఞ్ఞాయతీతి? వుచ్చతే – పదభాజనే ఖాదనీయ-సద్దస్స అత్థదస్సనత్థం ‘‘యామకాలికం ఠపేత్వా’’తి వుత్తం, న పన సన్నిధిపచ్చయా అనాపత్తిదస్సనత్థం. ఖాదితబ్బఞ్హి యంకిఞ్చి ఖాదనీయన్తి అధిప్పేతం, న చ యామకాలికేసు కిఞ్చి ఖాదితబ్బం అత్థి పాతబ్యభావతో. తస్మా కిఞ్చాపి యామకాలికం ఖాదనీయభోజనీయేహి న సఙ్గహితం, తథాపి అనాపత్తిం దస్సేన్తేన ‘‘అనాపత్తి యామకాలికం యామే నిదహిత్వా భుఞ్జతీ’’తి వచనతో యామాతిక్కమే సన్నిధిపచ్చయా పాచిత్తియేన భవితబ్బన్తి విఞ్ఞాయతి. ‘‘యామకాలికేన, భిక్ఖవే, సత్తాహకాలికం యావజీవికం తదహుపటిగ్గహితం యామే కప్పతి, యామాతిక్కన్తే న కప్పతీ’’తి (మహావ. ౩౦౫) ఇమినాపి చాయమత్థో సిద్ధో. తేనేవ భగవతో అధిప్పాయఞ్ఞూహి అట్ఠకథాచరియేహి యామకాలికే పాచిత్తియమేవ వుత్తం.

పటిగ్గహణేతి గహణమేవ సన్ధాయ వుత్తం. పటిగ్గహితమేవ హి తం, పున పటిగ్గహణకిచ్చం నత్థి. తేనేవ ‘‘అజ్ఝోహరితుకామతాయ గణ్హన్తస్స పటిగ్గహణే’’తి వుత్తం. మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా) పన ‘‘అజ్ఝోహరిస్సామీతి గణ్హన్తస్స పటిగ్గహణే’’ఇచ్చేవ వుత్తం. యన్తి యం పత్తం. సన్దిస్సతీతి యాగుయా ఉపరి సన్దిస్సతి. తేలవణ్ణే పత్తే సతిపి నిస్నేహభావే అఙ్గులియా ఘంసన్తస్స వణ్ణవసేనేవ లేఖా పఞ్ఞాయతి, తస్మా తత్థ అనాపత్తీతి దస్సనత్థం ‘‘సా అబ్బోహారికా’’తి వుత్తం. సయం పటిగ్గహేత్వా అపరిచ్చత్తమేవ హి దుతియదివసే న వట్టతీతి ఏత్థ పటిగ్గహణే అనపేక్ఖవిస్సజ్జనేన అనుపసమ్పన్నస్స నిరపేక్ఖదానేన వా విజహితపటిగ్గహణం పరిచ్చత్తమేవ హోతీతి ‘‘అపరిచ్చత్త’’న్తి ఇమినా ఉభయథాపి అవిజహితపటిగ్గహణమేవ వుత్తం. తస్మా యం పరస్స పరిచ్చజిత్వా అదిన్నమ్పి సచే పటిగ్గహణే నిరపేక్ఖవిస్సజ్జనేన విజహితపటిగ్గహణం హోతి, తమ్పి దుతియదివసే వట్టతీతి వేదితబ్బం.

యది ఏవం ‘‘పత్తో దుద్ధోతో హోతీ’’తిఆదీసు కస్మా ఆపత్తి వుత్తాతి? ‘‘పటిగ్గహణం అవిస్సజ్జేత్వావ సయం వా అఞ్ఞేన వా తుచ్ఛం కత్వా న సమ్మా ధోవిత్వా నిట్ఠాపితే పత్తే లగ్గమ్పి అవిజహితపటిగ్గహణమేవ హోతీతి తత్థ ఆపత్తీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘సామణేరానం పరిచ్చజన్తీతి ఇమస్మిం అధికారే ఠత్వా ‘అపరిచ్చత్తమేవా’తి వుత్తత్తా అనుపసమ్పన్నస్స పరిచ్చత్తమేవ వట్టతి, అపరిచ్చత్తం న వట్టతీతి ఆపన్నం, తస్మా నిరాలయభావేన పటిగ్గహణే విజహితేపి అనుపసమ్పన్నస్స అపరిచ్చత్తం న వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం యుత్తం వియ న దిస్సతి. యదగ్గేన హి పటిగ్గహణం విజహతి, తదగ్గేన సన్నిధిమ్పి న కరోతి విజహితపటిగ్గహణస్స అప్పటిగ్గహితసదిసత్తా. పటిగ్గహేత్వా నిదహితేయేవ చ సన్నిధిపచ్చయా ఆపత్తి వుత్తా. ‘‘పటిగ్గహేత్వా ఏకరత్తం వీతినామితస్సేతం అధివచన’’న్తి హి వుత్తం.

పాళియం ‘‘సత్తాహకాలికం యావజీవికం ఆహారత్థాయ పటిగ్గణ్హాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆదినా సన్నిహితేసు సత్తాహకాలికయావజీవికేసు పురేభత్తమ్పి ఆహారత్థాయ అజ్ఝోహరణేపి దుక్కటస్స వుత్తత్తా యామకాలికేపి ఆహారత్థాయ అజ్ఝోహరణే విసుం దుక్కటేనపి భవితబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఆహారత్థాయ అజ్ఝోహరతో దుక్కటేన సద్ధిం పాచిత్తియ’’న్తి. పకతిఆమిసేతి ఓదనాదికప్పియామిసే. యామకాలికం సతి పచ్చయే సామిసేన ముఖేన అజ్ఝోహరతో ద్వేతి హియ్యో పటిగ్గహితయామకాలికం అజ్జ పురేభత్తం సామిసేన ముఖేన భుఞ్జతో సన్నిహితయామకాలికపచ్చయా ఏకం పాచిత్తియం, సన్నిహితేన సంసట్ఠఆమిసపచ్చయా ఏకన్తి ద్వే పాచిత్తియాని. వికప్పద్వయేపీతి సామిసేన నిరామిసేనాతి వుత్తవిధానద్వయే. దుక్కటం వడ్ఢతీతి ఆహారత్థాయ అజ్ఝోహరణపచ్చయా దుక్కటం వడ్ఢతి. థుల్లచ్చయఞ్చ దుక్కటఞ్చ వడ్ఢతీతి మనుస్సమంసే థుల్లచ్చయం, సేసఅకప్పియమంసేసు దుక్కటం వడ్ఢతి.

౨౫౫. పటిగ్గహణపచ్చయా తావ దుక్కటన్తి ఏత్థ సన్నిహితత్తా పురేభత్తమ్పి దుక్కటమేవ. సతి పచ్చయే పన సన్నిహితమ్పి సత్తాహకాలికం యావజీవికం భేసజ్జత్థాయ గణ్హన్తస్స పరిభుఞ్జన్తస్స చ అనాపత్తియేవ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. యావకాలికయామకాలికతా, సన్నిధిభావో, తస్స అజ్ఝోహరణన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౫౭-౨౫౯. నవమే పణీతసంసట్ఠాని భోజనాని పణీతభోజనాని. యథా హి ఆజఞ్ఞయుత్తో రథో ‘‘ఆజఞ్ఞరథో’’తి వుచ్చతి, ఏవమిధాపి పణీతసంసట్ఠాని సత్తధఞ్ఞనిబ్బత్తాని భోజనాని ‘‘పణీతభోజనానీ’’తి వుత్తాని. యేహి పన పణీతేహి సంసట్ఠాని, తాని ‘‘పణీతభోజనానీ’’తి వుచ్చన్తి, తేసం పభేదదస్సనత్థం ‘‘సేయ్యథిదం, సప్పి నవనీత’’న్తిఆది పాళియం వుత్తం. ‘‘యేసం మంసం కప్పతీ’’తి ఇదఞ్చ పాచిత్తియవత్థుపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తం, న పన కప్పియవత్థుపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం. న హి అకప్పియమంససత్తానం సప్పిఆదీని న కప్పన్తి. ఏకఞ్హి మనుస్సవసాతేలం ఠపేత్వా సబ్బేసం ఖీరసప్పినవనీతవసాతేలేసు అకప్పియం నామ నత్థి. సప్పిభత్తన్తి ఏత్థ కిఞ్చాపి సప్పిసంసట్ఠం భత్తం సప్పిభత్తం, సప్పి చ భత్తఞ్చ సప్పిభత్తన్తిపి విఞ్ఞాయతి, అట్ఠకథాసు పన ‘‘సాలిభత్తం వియ సప్పిభత్తం నామ నత్థీ’’తి కారణం వత్వా దుక్కటస్సేవ దళ్హతరం కత్వా వుత్తత్తా న సక్కా అఞ్ఞం వత్తుం. అట్ఠకథాచరియా ఏవ హి ఈదిసేసు ఠానేసు పమాణం.

మూలన్తి కప్పియభణ్డం సన్ధాయ వుత్తం. అనాపత్తీతి విసఙ్కేతత్తా సబ్బాహియేవ ఆపత్తీహి అనాపత్తి. కేచి పన ‘‘పాచిత్తియేనేవ అనాపత్తి వుత్తా, సూపోదనవిఞ్ఞత్తిదుక్కటం పన హోతియేవా’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. కప్పియసప్పినా అకప్పియసప్పినాతి చ ఇదం కప్పియాకప్పియమంసానం వసేన వుత్తం, తస్మా కప్పియమంససప్పినా అకప్పియమంససప్పినాతి ఏవమేత్థ అత్థో గహేతబ్బో. నానావత్థుకానీతి సప్పినవనీతాదీనం వసేన వుత్తం.

౨౬౧. మహానామసిక్ఖాపదేన కారేతబ్బోతి ఏత్థ –

‘‘అగిలానేన భిక్ఖునా చతుమాసపచ్చయపవారణా సాదితబ్బా అఞ్ఞత్ర పునపవారణాయ అఞ్ఞత్ర నిచ్చపవారణాయ, తతో చే ఉత్తరి సాదియేయ్య, పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౩౦౬) –

ఇదం మహానామసిక్ఖాపదం నామ. ఇమినా చ సిక్ఖాపదేన సఙ్ఘవసేన గిలానపచ్చయపవారణాయ పవారితట్ఠానే సచే తత్థ రత్తీహి వా భేసజ్జేహి వా పరిచ్ఛేదో కతో హోతి, ఏత్తకాయేవ రత్తియో ఏత్తకాని వా భేసజ్జాని విఞ్ఞాపేతబ్బానీతి. అథ తతో రత్తిపరియన్తతో వా భేసజ్జపరియన్తతో వా ఉత్తరి న భేసజ్జకరణీయేన వా భేసజ్జం అఞ్ఞభేసజ్జకరణీయేన వా అఞ్ఞం భేసజ్జం విఞ్ఞాపేన్తస్స పాచిత్తియం వుత్తం. తస్మా అగిలానో గిలానసఞ్ఞీ హుత్వా పఞ్చ భేసజ్జాని విఞ్ఞాపేన్తో న భేసజ్జకరణీయేన భేసజ్జం విఞ్ఞాపేన్తో నామ హోతీతి ‘‘మహానామసిక్ఖాపదేన కారేతబ్బో’’తి వుత్తం. ఏతాని పాటిదేసనీయవత్థూనీతి పాళియం ఆగతసప్పిఆదీని సన్ధాయ వుత్తం. పాళియం అనాగతాని పన అకప్పియసప్పిఆదీని భిక్ఖునీనమ్పి దుక్కటవత్థూనీతి వేదితబ్బం. సూపోదనవిఞ్ఞత్తియన్తి భిక్ఖూనం పాచిత్తియవత్థూని భిక్ఖునీనం పాటిదేసనీయవత్థూని చ ఠపేత్వా అవసేసవిఞ్ఞత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. పణీతభోజనతా, అగిలానతా, అకతవిఞ్ఞత్తియా పటిలాభో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దన్తపోనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౬౩. దసమే అయ్యవోసాటితకానీతి పితుపిణ్డస్సేతం అధివచనం. ఉమ్మారేతి సుసానే కతగేహస్స అత్తనో గేహస్స వా ఉమ్మారే. ఘనబద్ధోతి ఘనమంసేన సమ్బద్ధో, కథినసంహతసరీరోతి వుత్తం హోతి.

౨౬౪. ముఖద్వారన్తి గలనాళికం. ఆహారన్తి అజ్ఝోహరితబ్బం యంకిఞ్చి యావకాలికాదిం. ఆహరేయ్యాతి ముఖద్వారం పవేసేయ్య. ముఖేన వా పవిట్ఠం హోతు నాసికాయ వా, గలేన అజ్ఝోహరణీయత్తా సబ్బమ్పి తం ముఖద్వారం పవేసితమేవ హోతి. యస్మా పన తే భిక్ఖూ అనాహారేపి ఉదకే ఆహారసఞ్ఞాయ దన్తపోనే చ ముఖద్వారం ఆహటం ఇదన్తి సఞ్ఞాయ కుక్కుచ్చాయింసు, తస్మా వుత్తం ‘‘తే భిక్ఖూ అదిన్నం…పే… సమ్మా అత్థం అసల్లక్ఖేత్వా కుక్కుచ్చాయింసూ’’తి. ఉదకఞ్హి యథాసుఖం పాతుం దన్తకట్ఠఞ్చ దన్తపోనపరిభోగేన పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, తస్స పన రసం గిలితుం న వట్టతి. సచేపి దన్తకట్ఠరసో అజానన్తస్స అన్తో పవిసతి, పాచిత్తియమేవ. అనజ్ఝోహరన్తేన పన దన్తకట్ఠం వా హోతు అఞ్ఞం వా, కిఞ్చి ముఖే పక్ఖిపితుం వట్టతి.

౨౬౫. అకల్లకోతి గిలానో సహత్థా పరిభుఞ్జితుం అసక్కోన్తో ముఖేన పటిగ్గణ్హాతి. ఉచ్చారణమత్తన్తి ఉక్ఖిపనమత్తం. ఏకదేసేనపీతి అఙ్గులియాపి ఫుట్ఠమత్తేన. తం చే పటిగ్గణ్హాతి, సబ్బం పటిగ్గహితమేవాతి వేణుకోటియా బన్ధిత్వా ఠపితత్తా. సచేపి భూమియం ఠితమేవ ఘటం దాయకేన హత్థపాసే ఠత్వా ఘటం దస్సామీతి దిన్నవేణుకోటిగ్గహణవసేన పటిగ్గణ్హాతి, ఉభయకోటిబద్ధం సబ్బమ్పి పటిగ్గహితమేవ హోతి. భిక్ఖుస్స అత్థాయ అపీళేత్వా పకతియా పీళియమానఉచ్ఛురసం సన్ధాయ ‘‘గణ్హథా’’తి వుత్తత్తా ‘‘అభిహారో న పఞ్ఞాయతీ’’తి వుత్తం. హత్థపాసే ఠితస్స పన భిక్ఖుస్స అత్థాయ పీళియమానా ఉచ్ఛుతో పగ్ఘరన్తం రసం గణ్హితుం వట్టతి, దోణికాయ సయం పగ్ఘరన్తం ఉచ్ఛురసం మజ్ఝే ఆవరిత్వా ఆవరిత్వా విస్సజ్జితమ్పి గణ్హితుం వట్టతి. కత్థచి అట్ఠకథాసు.

అసంహారిమేతి థామమజ్ఝిమేన పురిసేన అసంహారియే. ‘‘తిన్తిణికాదిపణ్ణేసూ’’తి వచనతో సాఖాసు పటిగ్గహణం రుహతీతి దట్ఠబ్బం. పుఞ్ఛిత్వా పటిగ్గహేత్వాతి ఏత్థ ‘‘పుఞ్ఛితే పటిగ్గహణకిచ్చం నత్థి, తస్మా పుఞ్ఛిత్వా గహేత్వాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో’’తి వదన్తి. పుఞ్ఛిత్వా పటిగ్గహేత్వా వాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. పత్తే పతితరజనచుణ్ణఞ్హి అబ్భన్తరపరిభోగత్థాయ అపరిహటభావతో పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. పుబ్బాభోగస్స అనురూపేన ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స దత్వా…పే… వట్టతీ’’తి వుత్తం. యస్మా పన తం ‘‘అఞ్ఞస్స దస్సామీ’’తి చిత్తుప్పాదమత్తేన పరసన్తకం నామ న హోతి, తస్మా తస్స అదత్వాపి పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి.

భిక్ఖుస్స దేతీతి అఞ్ఞస్స భిక్ఖుస్స దేతి. కఞ్జికన్తి ఖీరరసాదిం యంకిఞ్చి ద్రవం సన్ధాయ వుత్తం. హత్థతో మోచేత్వా పున గణ్హాతి, ఉగ్గహితకం హోతీతి ఆహ ‘‘హత్థతో అమోచేన్తేనేవా’’తి. ఆలులేన్తానన్తి ఆలోలేన్తానం, అయమేవ వా పాఠో. ఆహరిత్వా భూమియం ఠపితత్తా అభిహారో నత్థీతి ఆహ ‘‘పత్తో పటిగ్గహేతబ్బో’’తి. పఠమతరం ఉళుఙ్కతో థేవా పత్తే పతన్తీతి ఏత్థ ‘‘యథా పఠమతరం పతితథేవే దోసో నత్థి, తథా ఆకిరిత్వా అపనేన్తానం పచ్ఛా పతితథేవేపి అభిహటత్తా నేవత్థి దోసో’’తి వదన్తి. చరుకేనాతి ఖుద్దకభాజనేన. ముఖవట్టియాపి గహేతుం వట్టతీతి ముఖవట్టిం ఉక్ఖిపిత్వా హత్థే ఫుసాపితే గణ్హితుం వట్టతి. కేచీతి అభయగిరివాసినో. ఏస నయోతి కాయపటిబద్ధపటిబద్ధమ్పి కాయపటిబద్ధమేవాతి అయం నయో. తథా చ తత్థ కాయపటిబద్ధే తంపటిబద్ధే చ థుల్లచ్చయమేవ వుత్తం.

తేనాతి యస్స భిక్ఖునో సన్తికం గతం, తేన. తస్మాతి యస్మా మూలట్ఠస్సేవ పరిభోగో అనుఞ్ఞాతో, తస్మా. తం దివసం హత్థేన గహేత్వా దుతియదివసే పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స ఉగ్గహితకపటిగ్గహితం హోతీతి ఆహ ‘‘అనామసిత్వా’’తి. అప్పటిగ్గహితత్తా ‘‘సన్నిధిపచ్చయా అనాపత్తీ’’తి వుత్తం. అప్పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స అదిన్నముఖద్వారాపత్తి హోతీతి ఆహ ‘‘పటిగ్గహేత్వా పన పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి. ‘‘తం దివసం…పే… న తతో పర’’న్తి వచనతో తం దివసం హత్థేన గహేత్వా వా అగ్గహేత్వా వా ఠపితం దుతియదివసే అప్పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స అదిన్నముఖద్వారాపత్తి హోతి, హత్థేన గహేత్వా ఠపితం దుతియదివసే పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స పన ఉగ్గహితకపటిగ్గహితం హోతి. అప్పటిగ్గహితమేవ హి హత్థేన గహేత్వా ఠపితం. ‘‘సామం గహేత్వా పరిభుఞ్జితు’’న్తి హి వచనతో అప్పటిగ్గహితస్సేవ తస్మిం దివసే పరిభోగో అనుఞ్ఞాతో. తస్మా యం వుత్తం గణ్ఠిపదే ‘‘తం దియ్యమానం పతతీతి ఏత్థ యథా గణభోజనాదీసు గిలానాదీనం కుక్కుచ్చాయన్తానం గణభోజనం అనుఞ్ఞాతం, ఏవమిధాపి భగవతా పటిగ్గహితమేవ కుక్కుచ్చవినోదనత్థం అనుఞ్ఞాత’’న్తి, తం న గహేతబ్బం. ‘‘తం దియ్యమానం పతతీ’’తి అవిసేసేన వుత్తత్తా చతూసుపి కాలికేసు అయం నయో వేదితబ్బో.

సత్థకేనాతి పటిగ్గహితసత్థకేన. కస్మా పనేత్థ ఉగ్గహితపచ్చయా సన్నిధిపచ్చయా వా దోసో న సియాతి ఆహ ‘‘న హి తం పరిభోగత్థాయ పరిహరన్తీ’’తి. ఇమినావ బాహిరపరిభోగత్థం సామం గహేత్వా అనుపసమ్పన్నేన దిన్నం వా గహేత్వా పరిహరితుం వట్టతీతి దీపేతి. తస్మా పత్తసమ్మక్ఖనాదిఅత్థం సామం గహేత్వా పరిహటతేలాదిం సచే పరిభుఞ్జితుకామో హోతి, పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స అనాపత్తి. అబ్భన్తరపరిభోగత్థం పన సామం గహితం పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స ఉగ్గహితకపటిగ్గహితం హోతి, అప్పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స అదిన్నముఖద్వారాపత్తి హోతి, అబ్భన్తరపరిభోగత్థమేవ అనుపసమ్పన్నేన దిన్నం గహేత్వా పరిహరన్తస్స సిఙ్గీలోణకప్పో వియ సన్నిధిపచ్చయా ఆపత్తి హోతి. కేచి పన ‘‘థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స ఉచ్చారణమత్తం హోతీతిఆదినా వుత్తపఞ్చఙ్గసమ్పత్తియా పటిగ్గహణస్స రుహనతో బాహిరపరిభోగత్థమ్పి సచే అనుపసమ్పన్నేన దిన్నం గణ్హాతి, పటిగ్గహితమేవా’’తి వదన్తి. ఏవం సతి ఇధ బాహిరపరిభోగత్థం అనుపసమ్పన్నేన దిన్నం గహేత్వా పరిహరన్తస్స సన్నిధిపచ్చయా ఆపత్తి వత్తబ్బా సియా, ‘‘న హి తం పరిభోగత్థాయ పరిహరన్తీ’’తి చ న వత్తబ్బం, తస్మా బాహిరపరిభోగత్థం గహితం పటిగ్గహితం నామ న హోతీతి వేదితబ్బం. యది ఏవం పఞ్చసు పటిగ్గహణఙ్గేసు ‘‘పరిభోగత్థాయా’’తి విసేసనం వత్తబ్బన్తి? న వత్తబ్బం. పటిగ్గహణఞ్హి పరిభోగత్థమేవ హోతీతి ‘‘పరిభోగత్థాయా’’తి విసుం అవత్వా ‘‘తఞ్చే భిక్ఖు కాయేన వా కాయపటిబద్ధేన వా పటిగ్గణ్హాతీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. అపరే పన ‘‘సతిపి పటిగ్గహణే ‘న హి తం పరిభోగత్థాయ పరిహరన్తీ’తి ఇధ అపరిభోగత్థాయ పరిహరణే అనాపత్తి వుత్తా’’తి వదన్తి. ఉదుక్ఖలముసలాని ఖియ్యన్తీతి ఏత్థ ఉదుక్ఖలముసలానం ఖయేన పిసితకోట్టితభేసజ్జేసు సచే ఆగన్తుకవణ్ణో పఞ్ఞాయతి, న వట్టతి.

సుద్ధం ఉదకం హోతీతి రుక్ఖసాఖాదీహి గళిత్వా పతనఉదకం సన్ధాయ వుత్తం. పత్తో వాస్స పటిగ్గహేతబ్బోతి ఏత్థాపి పత్తగతం ఛుపిత్వా దేన్తస్స హత్థలగ్గేన ఆమిసేన దోసాభావత్థం పత్తపటిగ్గహణన్తి అబ్భన్తరపరిభోగత్థమేవ పటిగ్గహణం వేదితబ్బం. యం సామణేరస్స పత్తే పతతి…పే… పటిగ్గహణం న విజహతీతి ఏత్థ పునప్పునం గణ్హన్తస్స అత్తనో పత్తే పక్ఖిత్తమేవ ‘‘అత్తనో సన్తక’’న్తి సన్నిట్ఠానకరణతో హత్థగతం పటిగ్గహణం న విజహతి, పరిచ్ఛిన్దిత్వా దిన్నం పన గణ్హన్తస్స గహణసమయేయేవ ‘‘అత్తనో సన్తక’’న్తి సన్నిట్ఠానస్స కతత్తా హత్థగతం పటిగ్గహణం విజహతి. కేసఞ్చి అత్థాయ ఓదనం పక్ఖిపతీతి ఏత్థ అనుపసమ్పన్నస్స అత్థాయ పక్ఖిపన్తేపి ‘‘ఆగన్త్వా గణ్హిస్సతీ’’తి సయమేవ పక్ఖిపిత్వా ఠపనతో పటిగ్గహణం న విజహతి, అనుపసమ్పన్నస్స హత్థే పక్ఖిత్తం పన అనుపసమ్పన్నేనేవ ఠపితం నామ హోతీతి పటిగ్గహణం విజహతి పరిచ్చత్తభావతో. తేన వుత్తం ‘‘సామణేర…పే… పరిచ్చత్తత్తా’’తి.

పటిగ్గహణూపగం భారం నామ థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స ఉక్ఖేపారహం. కిఞ్చాపి అవిస్సజ్జేత్వావ అఞ్ఞేన హత్థేన పిదహన్తస్స దోసో నత్థి, తథాపి న పిదహితబ్బన్తి అట్ఠకథాపమాణేనేవ గహేతబ్బం. మచ్ఛికవారణత్థన్తి ఏత్థ ‘‘సచేపి సాఖాయ లగ్గరజం పత్తే పతతి, సుఖేన పరిభుఞ్జితుం సక్కాతి సాఖాయ పటిగ్గహితత్తా అబ్భన్తరపరిభోగత్థమేవిధ పటిగ్గహణన్తి మూలపటిగ్గహణమేవ వట్టతీ’’తి వుత్తం. అపరే పన ‘‘మచ్ఛికవారణత్థన్తి ఏత్థ వచనమత్తం గహేత్వా బాహిరపరిభోగత్థం గహిత’’న్తి వదన్తి. తస్మిమ్పి అసతీతి చాటియా వా కుణ్డకే వా అసతి. అనుపసమ్పన్నం గాహాపేత్వాతి తంయేవ అజ్ఝోహరణీయభణ్డం అనుపసమ్పన్నేన గాహాపేత్వా. థేరస్స పత్తం అనుథేరస్సాతి థేరస్స పత్తం అత్తనా గహేత్వా అనుథేరస్స దేతి. తుయ్హం యాగుం మయ్హం దేహీతి ఏత్థ ఏవం వత్వా సామణేరస్స పత్తం గహేత్వా అత్తనోపి పత్తం తస్స దేతి. ఏత్థ పనాతి పణ్డితో సామణేరోతిఆదిపత్తపరివత్తనకథాయ. కారణం ఉపపరిక్ఖితబ్బన్తి యథా మాతుఆదీనం తేలాదీని హరన్తో తథారూపే కిచ్చే అనుపసమ్పన్నేన అపరివత్తేత్వావ పరిభుఞ్జితుం లభతి, ఏవమిధ పత్తపరివత్తనం అకత్వా పరిభుఞ్జితుం న లభతీతి ఏత్థ కారణం వీమంసితబ్బన్తి అత్థో.

ఏత్థ పన ‘‘సామణేరేహి గహితతణ్డులేసు పరిక్ఖీణేసు అవస్సం అమ్హాకం సామణేరా సఙ్గహం కరోన్తీతి వితక్కుప్పత్తి సమ్భవతి, తస్మా తం పరివత్తేత్వావ పరిభుఞ్జితబ్బం. మాతాపితూనం అత్థాయ పన ఛాయత్థాయ వా గహణే పరిభోగాసా నత్థి, తస్మా తం వట్టతీ’’తి కారణం వదన్తి. తేనేవ ఆచరియబుద్ధదత్తత్థేరేనపి వుత్తం –

‘‘మాతాపితూనమత్థాయ, తేలాదిహరతోపి చ;

సాఖం ఛాయాదిఅత్థాయ, ఇమేసం న విసేసతి.

‘‘తస్మా హిస్స విసేసస్స, చిన్తేతబ్బం తు కారణం;

తస్స సాలయభావం తు, విసేసం తక్కయామ త’’న్తి.

ఇదమేవేత్థ యుత్తతరం అవస్సం తథావిధవితక్కుప్పత్తియా సమ్భవతో. న సక్కా హి ఏత్థ వితక్కం సోధేతున్తి. మాతాదీనం అత్థాయ హరణే పన నావస్సం తథావిధవితక్కుప్పత్తీతి సక్కా వితక్కం సోధేతుం. యత్థ హి వితక్కం సోధేతుం సక్కా, తత్థ నేవత్థి దోసో. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘సచే పన సక్కోతి వితక్కం సోధేతుం, తతో లద్ధం ఖాదితుమ్పి వట్టతీ’’తి.

నిచ్చాలేతుం న సక్కోతీతి నిచ్చాలేత్వా సక్ఖరా అపనేతుం న సక్కోతి. ఆధారకే పత్తో ఠపితో హోతీతి పటిగ్గహేతబ్బపత్తం సన్ధాయ వుత్తం. చాలేతీతి వినా కారణం చాలేతి. సతిపి కారణే భిక్ఖూనం పరిభోగారహం చాలేతుం న వట్టతి. కిఞ్చాపి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అమనుస్సికాబాధే ఆమకమంసం ఆమకలోహిత’’న్తి (మహావ. ౨౬౪) తాదిసే ఆబాధే అత్తనో అత్థాయ ఆమకమంసపటిగ్గహణం అనుఞ్ఞాతం, ‘‘ఆమకమంసపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తి చ సామఞ్ఞతో పటిక్ఖిత్తం, తథాపి అత్తనో అఞ్ఞస్స వా భిక్ఖునో అత్థాయ అగ్గహితత్తా ‘‘సీహవిఘాసాదిం…పే… వట్టతీ’’తి వుత్తం. సక్కోతి వితక్కం సోధేతున్తి మయ్హమ్పి దేతీతి వితక్కస్స అనుప్పన్నభావం సల్లక్ఖేతుం సక్కోతి, సామణేరస్స దస్సామీతి సుద్ధచిత్తేన మయా గహితన్తి వా సల్లక్ఖేతుం సక్కోతి.

సచే పన మూలేపి పటిగ్గహితం హోతీతి ఏత్థ ‘‘గహేత్వా గతే మయ్హమ్పి దదేయ్యున్తి సఞ్ఞాయ సచే పటిగ్గహితం హోతీ’’తి వదన్తి. కోట్ఠాసే కరోతీతి భిక్ఖుసామణేరా చ అత్తనో అత్తనో అభిరుచితం కోట్ఠాసం గణ్హన్తూతి సబ్బేసం సమకే కోట్ఠాసే కరోతి. గహితావసేసన్తి సామణేరేహి గహితకోట్ఠాసతో అవసేసం. గణ్హిత్వాతి ‘‘మయ్హం ఇదం గణ్హిస్సామీ’’తి గహేత్వా. ఇధ గహితావసేసం నామ తేన గణ్హిత్వా పున ఠపితం. పటిగ్గహేత్వాతి తదహు పటిగ్గహేత్వా. తేనేవ ‘‘యావకాలికేన యావజీవికసంసగ్గే దోసో నత్థీ’’తి వుత్తం. సచే పన పురిమదివసే పటిగ్గహేత్వా ఠపితా హోతి, సామిసేన ముఖేన తస్సా వట్టియా ధూమం పివితుం న వట్టతి. సముద్దోదకేనాతి అప్పటిగ్గహితసముద్దోదకేన. యస్మా కతకట్ఠి ఉదకం పసాదేత్వా విసుం తిట్ఠతి, తస్మా ‘‘అబ్బోహారిక’’న్తి వుత్తం. లగ్గతీతి ముఖే హత్థే చ ఉదకే సుక్ఖే సేతవణ్ణం దస్సేన్తం లగ్గతి. పానీయం గహేత్వాతి అత్తనోయేవ అత్థాయ గహేత్వా. సచే పన పీతావసేసం తత్థేవ ఆకిరిస్సామీతి గణ్హాతి, పున పటిగ్గహణకిచ్చం నత్థి. విక్ఖమ్భేత్వాతి వియూహిత్వా, అపనేత్వాతి అత్థో.

మహాభూతేసూతి సరీరనిస్సితేసు మహాభూతేసు. పతతీతి విచ్ఛిన్దిత్వా పతతి. విచ్ఛిన్దిత్వా పతితమేవ హి పటిగ్గహేతబ్బం, న ఇతరం. అల్లదారుం రుక్ఖతో ఛిన్దిత్వాపి కాతుం వట్టతీతి ఏత్థ మత్తికత్థాయ పథవిం ఖణితుమ్పి వట్టతీతి వేదితబ్బం. సప్పదట్ఠక్ఖణేయేవ వట్టతీతి అసతి కప్పియకారకే సామం గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, అఞ్ఞదా పటిగ్గహాపేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అప్పటిగ్గహితతా, అననుఞ్ఞాతతా, ధూమాదిఅబ్బోహారికాభావో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

దన్తపోనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో భోజనవగ్గో చతుత్థో.