౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౦౮-౧౧౦. చతుత్థే హిమవస్సేనాతి హిమమేవ వుత్తం. అపఞ్ఞాతేతి అప్పతీతే, అప్పసిద్ధేతి అత్థో. ‘‘మణ్డపే వా రుక్ఖమూలే వాతి వచనతో వివటఙ్గణేపి నిక్ఖిపితుం వట్టతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. గోచరప్పసుతాతి గోచరట్ఠానం పటిపన్నా. ‘‘అట్ఠ మాసే’’తి ఇమినా వస్సానం చాతుమాసం చేపి దేవో న వస్సతి, పటిక్ఖిత్తమేవాతి ఆహ ‘‘అట్ఠ మాసేతి వచనతో…పే… నిక్ఖిపితుం న వట్టతియేవా’’తి. తత్థ చత్తారో మాసేతి వస్సానస్స చత్తారో మాసే. అవస్సికసఙ్కేతేతి ఇమినా అనుఞ్ఞాతేపి అట్ఠ మాసే యత్థ హేమన్తే దేవో వస్సతి, తత్థ అపరేపి చత్తారో మాసా పటిక్ఖిత్తాతి ఆహ ‘‘అవస్సికసఙ్కేతేతి వచనతో’’తిఆది. ఇమినా ఇమం దీపేతి ‘‘యస్మిం దేసే హేమన్తే దేవో వస్సతి, తత్థ అట్ఠ మాసే పటిక్ఖిపిత్వా చత్తారో మాసా అనుఞ్ఞాతా. యత్థ పన వస్సానేయేవ వస్సతి, తత్థ చత్తారో మాసే పటిక్ఖిపిత్వా అట్ఠ మాసా అనుఞ్ఞాతా’’తి.

ఇమినావ నయేన మజ్ఝిమపదేసే యత్థ హేమన్తే హిమవస్సం వస్సతి, తత్థాపి అట్ఠేవ మాసా పటిక్ఖిత్తాతి వేదితబ్బా. తస్మా వస్సానకాలే పకతిఅజ్ఝోకాసే ఓవస్సకమణ్డపే రుక్ఖమూలే చ సన్థరితుం న వట్టతి, హేమన్తకాలే పకతిఅజ్ఝోకాసే ఓవస్సకమణ్డపాదీసుపి వట్టతి. తఞ్చ ఖో యత్థ హిమవస్సేన సేనాసనం న తేమతి, గిమ్హకాలేపి పకతిఅజ్ఝోకాసాదీసు వట్టతియేవ, తఞ్చ ఖో అకాలమేఘాదస్సనే, కాకాదీనం నిబద్ధవాసరుక్ఖమూలే పన కదాచిపి న వట్టతీతి ఏవమేత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

ఇమఞ్చ పన అత్థవిసేసం గహేత్వా భగవతా పఠమమేవ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తన్తి విసుం అనుపఞ్ఞత్తి న వుత్తా. తేనేవ హి మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘ఇతి యత్థ చ యదా చ సన్థరితుం న వట్టతి, తం సబ్బమిధ అజ్ఝోకాససఙ్ఖమేవ గత’’న్తి. అథ వా అవిసేసేన అజ్ఝోకాసే సన్థరణసన్థరాపనాని పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘ఈదిసే కాలే ఈదిసే చ పదేసే ఠపేథా’’తి అనుజాననమత్తేనేవ అలన్తి న సిక్ఖాపదే విసుం అనుపఞ్ఞత్తి ఉద్ధటాతి వేదితబ్బా. పరివారే (పరి. ౬౫-౬౭) పన ఇమస్సేవ సిక్ఖాపదస్స అనురూపవసేన పఞ్ఞత్తత్తా ‘‘ఏకా అనుపఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తం.

నవవాయిమో సీఘం న నస్సతీతి ఆహ ‘‘నవవాయిమో వా’’తి. ఓనద్ధకోతి చమ్మేన ఓనద్ధో. ఉక్కట్ఠఅబ్భోకాసికోతి ఇదం తస్స పరివితక్కదస్సనమత్తం, ఉక్కట్ఠఅబ్భోకాసికస్స పన చీవరకుటి న వట్టతీతి నత్థి. కాయానుగతికత్తాతి భిక్ఖునో తత్థేవ సన్నిహితభావం సన్ధాయ వుత్తం. ఇమినా చ తస్మింయేవ కాలే అనాపత్తి వుత్తా, చీవరకుటితో నిక్ఖమిత్వా పన అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తస్స పిణ్డాయ పవిసన్తస్సపి ఆపత్తియేవ. ‘‘యస్మా పన దాయకేహి దానకాలేయేవ సహస్సగ్ఘనకమ్పి కమ్బలం ‘పాదపుఞ్ఛనిం కత్వా పరిభుఞ్జథా’తి దిన్నం తథేవ పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, తస్మా ‘ఇమం మఞ్చపీఠాదిసేనాసనం అబ్భోకాసేపి యథాసుఖం పరిభుఞ్జథా’తి దాయకేహి దిన్నం చే, సబ్బస్మిమ్పి కాలే అబ్భోకాసే నిక్ఖిపితుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. పేసేత్వా గన్తబ్బన్తి ఏత్థ ‘‘యో భిక్ఖు ఇమం ఠానం ఆగన్త్వా వసతి, తస్స దేథా’’తి వత్వా పేసేతబ్బం.

వలాహకానం అనుట్ఠితభావం సల్లక్ఖేత్వాతి ఇమినా చ గిమ్హానేపి మేఘే ఉట్ఠితే మఞ్చపీఠాదిం యంకిఞ్చి సేనాసనం అజ్ఝోకాసే నిక్ఖిపితుం న వట్టతీతి దీపితన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పాదట్ఠానాభిముఖాతి నిసీదన్తానం పాదపతనట్ఠానాభిముఖ’’న్తి కేచి. ‘‘సమ్మజ్జన్తస్స పాదట్ఠానాభిముఖ’’న్తి అపరే. ‘‘బహి వాలుకాయ అగమననిమిత్తం పాదట్ఠానాభిముఖా వాలికా హరితబ్బాతి వుత్త’’న్తి ఏకే. కచవరం హత్థేహి గహేత్వా బహి ఛట్టేతబ్బన్తి ఇమినా కచవరం ఛడ్డేస్సామీతి వాలికా న ఛడ్డేతబ్బాతి దీపేతి.

౧౧౧. అన్తో సంవేఠేత్వా బద్ధన్తి ఏరకపత్తాదీహి వేణిం కత్వా తాయ వేణియా ఉభోసు పస్సేసు విత్థతట్ఠానేసు బహుం వేఠేత్వా తతో పట్ఠాయ యావ మజ్ఝట్ఠానం, తావ అన్తో ఆకడ్ఢనవసేన వేఠేత్వా మజ్ఝే సఙ్ఖిపిత్వా తిరియం తత్థ తత్థ బన్ధిత్వా కతం. కప్పం లభిత్వాతి గచ్ఛాతి వుత్తవచనేన కప్పం లభిత్వా. థేరస్స హి ఆణత్తియా గచ్ఛన్తస్స అనాపత్తి. పురిమనయేనేవాతి ‘‘నిసీదిత్వా సయం గచ్ఛన్తో’’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ. అఞ్ఞత్థ గచ్ఛతీతి తం మగ్గం అతిక్కమిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛతి. లేడ్డుపాతుపచారతో బహి ఠితత్తా ‘‘పాదుద్ధారేన కారేతబ్బో’’తి వుత్తం, అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తస్స పఠమపాదుద్ధారే దుక్కటం, దుతియపాదుద్ధారే పాచిత్తియన్తి అత్థో. పాకతికం అకత్వాతి అప్పటిసామేత్వా. అన్తరసన్నిపాతేతి అన్తరన్తరా సన్నిపాతే.

ఆవాసికానంయేవ పలిబోధోతి ఏత్థ ఆగన్తుకేహి ఆగన్త్వా కిఞ్చి అవత్వా తత్థ నిసిన్నేపి ఆవాసికానంయేవ పలిబోధోతి అధిప్పాయో. మహాపచ్చరివాదే పన ‘‘అఞ్ఞేసు ఆగన్త్వా నిసిన్నేసూ’’తి ఇదం అమ్హాకన్తి వత్వా వా అవత్వా వా నిసిన్నేసూతి అధిప్పాయో. మహాఅట్ఠకథావాదే ‘‘ఆపత్తీ’’తి పాచిత్తియమేవ వుత్తం. మహాపచ్చరియం పన సన్థరణసన్థరాపనే సతి పాచిత్తియేన భవితబ్బన్తి అనాణత్తియా పఞ్ఞత్తత్తా దుక్కటం వుత్తం. ‘‘ఇదం ఉస్సారకస్స, ఇదం ధమ్మకథికస్సా’’తి విసుం పఞ్ఞత్తత్తా అనాణత్తియా పఞ్ఞత్తేపి పాచిత్తియేనేవ భవితబ్బన్తి అధిప్పాయేన ‘‘తస్మిం ఆగన్త్వా నిసిన్నే తస్స పలిబోధో’’తి వుత్తం. కేచి పన వదన్తి ‘‘అనాణత్తియా పఞ్ఞత్తేపి ధమ్మకథికస్స అనుట్ఠాపనీయత్తా పాచిత్తియేన భవితబ్బం, ఆగన్తుకస్స పన పచ్ఛా ఆగతేహి వుడ్ఢతరేహి ఉట్ఠాపేతబ్బత్తా దుక్కటం వుత్త’’న్తి.

౧౧౨. భూమియం అత్థరితబ్బాతి చిమిలికాయ సతి తస్సా ఉపరి, అసతి సుద్ధభూమియం అత్థరితబ్బా. సీహచమ్మాదీనం పరిహరణేయేవ పటిక్ఖేపో వేదితబ్బోతి ఇమినా –

‘‘న, భిక్ఖవే, మహాచమ్మాని ధారేతబ్బాని సీహచమ్మం బ్యగ్ఘచమ్మం దీపిచమ్మం, యో ధారేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౨౫౫) –

ఏవం వుత్తాయ ఖన్ధకపాళియా అధిప్పాయం విభావేతి. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అన్తోపి మఞ్చే పఞ్ఞత్తాని హోన్తి, బహిపి మఞ్చే పఞ్ఞత్తాని హోన్తీ’’తి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం సిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞత్తత్తా మఞ్చపీఠేసు అత్థరిత్వా పరిభోగోయేవ పటిక్ఖిత్తో, భూమత్థరణవసేన పరిభోగో పన అప్పటిక్ఖిత్తోతి. యది ఏవం ‘‘పరిహరణేయేవ పటిక్ఖేపో’’తి ఇదం కస్మా వుత్తన్తి? యథా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సబ్బం పాసాదపరిభోగ’’న్తి (చూళవ. ౩౨౦) వచనతో పుగ్గలికేపి సేనాసనే సేనాసనపరిభోగవసేన నియమితం సువణ్ణఘటాదికం పరిభుఞ్జితుం వట్టమానమ్పి కేవలం అత్తనో సన్తకం కత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతి, ఏవమిదం భూమత్థరణవసేన పరిభుఞ్జియమానమ్పి అత్తనో సన్తకం కత్వా తం తం విహారం హరిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతీతి దస్సనత్థం ‘‘పరిహరణేయేవ పటిక్ఖేపో వేదితబ్బో’’తి వుత్తం. దారుమయపీఠన్తి ఫలకమయమేవ పీఠం వుత్తం. పాదకథలికన్తి అధోతపాదట్ఠపనకం. అజ్ఝోకాసే రజనం పచిత్వా…పే… పటిసామేతబ్బన్తి ఏత్థ థేవే అసతి రజనకమ్మే నిట్ఠితే పటిసామేతబ్బం.

౧౧౩. ‘‘భిక్ఖు వా సామణేరో వా ఆరామికో వా లజ్జీ హోతీతి వుత్తత్తా అలజ్జిం ఆపుచ్ఛిత్వా గన్తుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి. ఓతాపేన్తో గచ్ఛతీతి ఏత్థ ‘‘కిఞ్చాపి ‘ఏత్తకం దూరం గన్తబ్బ’న్తి పరిచ్ఛేదో నత్థి, తథాపి లేడ్డుపాతం అతిక్కమ్మ నాతిదూరం గన్తబ్బ’’న్తి వదన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. మఞ్చాదీనం సఙ్ఘికతా, వుత్తలక్ఖణే దేసే సన్థరణం వా సన్థరాపనం వా, అపలిబుద్ధతా, ఆపదాయ అభావో, లేడ్డుపాతాతిక్కమోతి ఇమాని పనేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) పన అనాపుచ్ఛం వా గచ్ఛేయ్యాతి ఏత్థ ‘‘యో భిక్ఖు వా సామణేరో వా ఆరామికో వా లజ్జీ హోతి, అత్తనో పలిబోధం వియ మఞ్ఞతి, తథారూపం అనాపుచ్ఛిత్వా తం సేనాసనం తస్స అనియ్యాతేత్వా నిరపేక్ఖో గచ్ఛతి, థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతం అతిక్కమేయ్య, ఏకేన పాదేన లేడ్డుపాతాతిక్కమే దుక్కటం, దుతియపాదాతిక్కమే పాచిత్తియ’’న్తి వత్వా అఙ్గేసుపి నిరపేక్ఖతాయ సద్ధిం ఛ అఙ్గాని వుత్తాని. పాళియం పన అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘నిరపేక్ఖో గచ్ఛతీ’’తి అయం విసేసో న దిస్సతి. ‘‘ఓతాపేన్తో గచ్ఛతీ’’తి చ ఓతాపనవిసయే ఏవ సాపేక్ఖగమనే అనాపత్తి వుత్తా. యది అఞ్ఞత్థాపి సాపేక్ఖగమనే అనాపత్తి సియా, ‘‘అనాపత్తి సాపేక్ఖో గచ్ఛతీ’’తి అవిసేసేన వత్తబ్బం భవేయ్య, తస్మా వీమంసిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బన్తి.

పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.