౨. భూతగామవగ్గో

౧. భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౯. సేనాసనవగ్గస్స పఠమే నిగ్గహేతుం అసక్కోన్తోతి సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో. ఇమినా పన వచనేన దారకస్స తత్థ ఉపనీతభావో తేన చ దిట్ఠభావో వుత్తోయేవాతి దట్ఠబ్బం. తేన హి భిక్ఖునా తం రుక్ఖం ఛిన్దితుం ఆరద్ధే తత్థ నిబ్బత్తా ఏకా తరుణపుత్తా దేవధీతా పుత్తం అఙ్కేనాదాయ ఠితా తం యాచి ‘‘మా మే సామి విమానం ఛిన్ది, న సక్ఖిస్సామి పుత్తకం ఆదాయ అనావాసా విచరితు’’న్తి. సో ‘‘అహం అఞ్ఞత్థ ఈదిసం రుక్ఖం న లభిస్సామీ’’తి తస్సా వచనం నాదియి. సా ‘‘ఇమమ్పి తావ దారకం ఓలోకేత్వా ఓరమిస్సతీ’’తి పుత్తం రుక్ఖసాఖాయ ఠపేసి. సో భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తం ఫరసుం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో దారకస్స బాహం ఛిన్ది. ఏవఞ్చ సయితో విమానే సయితో నామ హోతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘రుక్ఖట్ఠకదిబ్బవిమానే నిపన్నస్సా’’తి.

రుక్ఖట్ఠకదిబ్బవిమానేతి చ సాఖట్ఠకవిమానం సన్ధాయ వుత్తం. రుక్ఖస్స ఉపరి నిబ్బత్తఞ్హి విమానం రుక్ఖపటిబద్ధత్తా ‘‘రుక్ఖట్ఠకవిమాన’’న్తి వుచ్చతి. సాఖట్ఠకవిమానం పన సబ్బసాఖాసన్నిస్సితం హుత్వా తిట్ఠతి. తత్థ యం రుక్ఖట్ఠకవిమానం హోతి, తం యావ రుక్ఖస్స మూలమత్తమ్పి తిట్ఠతి, తావ న నస్సతి. సాఖట్ఠకవిమానం పన సాఖాసు భిజ్జమానాసు తత్థ తత్థేవ భిజ్జిత్వా సబ్బసాఖాసు భిన్నాసు సబ్బం భిజ్జతి, ఇదమ్పి చ విమానం సాఖట్ఠకం, తస్మా రుక్ఖే ఛిన్నే తం విమానం సబ్బసో వినట్ఠం, తేనేవ సా దేవతా భగవతో సన్తికా లద్ధే అఞ్ఞస్మిం విమానే వసి. బాహుం థనమూలేయేవ ఛిన్దీతి అంసేన సద్ధిం బాహం ఛిన్ది. ఇమినా చ రుక్ఖదేవతానం గత్తాని ఛిజ్జన్తి, న చాతుమహారాజికాదీనం వియ అచ్ఛేజ్జానీతి దట్ఠబ్బం. రుక్ఖధమ్మేతి రుక్ఖపకతియం, రుక్ఖసభావేతి అత్థో. రుక్ఖానం వియ ఛేదనాదీసు అకుప్పనఞ్హి రుక్ఖధమ్మో నామ.

ఉప్పతితన్తి ఉప్పన్నం. భన్తన్తి ధావన్తం. వారయేతి నిగ్గణ్హేయ్య. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా నామ ఛేకో సారథి అతివేగేన ధావన్తం రథం నిగ్గహేత్వా యథిచ్ఛకం పేసేతి, ఏవం యో పుగ్గలో ఉప్పన్నం కోధం వారయే నిగ్గణ్హితుం సక్కోతి, తమహం సారథిం బ్రూమి. ఇతరో పన రాజఉపరాజాదీనం రథసారథిజనో రస్మిగ్గాహో నామ హోతి, న ఉత్తమసారథీతి.

దుతియగాథాయ పన అయమత్థో – యోతి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౧) యో యాదిసో ఖత్తియకులా వా పబ్బజితో బ్రాహ్మణకులా వా పబ్బజితో నవో వా మజ్ఝిమో వా థేరో వా. ఉప్పతితన్తి ఉద్ధముద్ధం పతితం, గతం పవత్తన్తి అత్థో, ఉప్పన్నన్తి వుత్తం హోతి. కోధన్తి ‘‘అనత్థం మే చరతీతి ఆఘాతో జాయతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౩౪౦; అ. ని. ౯.౨౯) నయేన సుత్తే వుత్తానం నవన్నం, ‘‘అత్థం మే న చరతీ’’తిఆదీనఞ్చ తప్పటిపక్ఖతో సిద్ధానం నవన్నమేవాతి అట్ఠారసన్నం ఖాణుకణ్టకాదినా అట్ఠానేన సద్ధిం ఏకూనవీసతియా ఆఘాతవత్థూనం అఞ్ఞతరాఘాతవత్థుసమ్భవం ఆఘాతం. విసటన్తి విత్థతం. సప్పవిసన్తి సప్పస్స విసం. ఇవాతి ఓపమ్మవచనం. ఇ-కారలోపం కత్వా వ-ఇచ్చేవ వుత్తం. ఓసధేహీతి అగదేహి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా విసతికిచ్ఛకో వేజ్జో సప్పేన దట్ఠో సబ్బం కాయం ఫరిత్వా ఠితం విసటం సప్పవిసం మూలఖన్ధతచపత్తపుప్ఫాదీనం అఞ్ఞతరేహి, నానాభేసజ్జేహి పయోజేత్వా కతేహి వా ఓసధేహి ఖిప్పమేవ వినేయ్య, ఏవమేవ యో యథావుత్తేన ఆఘాతవత్థునా ఉప్పతితం చిత్తసన్తానం బ్యాపేత్వా ఠితం కోధం వినయనుపాయేసు తదఙ్గవినయాదీసు యేన కేనచి ఉపాయేన వినేతి నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తిం కరోతి, సో భిక్ఖు జహాతి ఓరపారం. సో ఏవం కోధం వినేన్తో భిక్ఖు యస్మా కోధో తతియమగ్గేన సబ్బసో పహీయతి, తస్మా ఓరపారసఞ్ఞితాని పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనాని జహాతీతి. అవిసేసేన హి పారన్తి తీరస్స నామం, తస్మా ఓరాని చ తాని సంసారసాగరస్స పారభూతాని చాతి కత్వా ‘‘ఓరపార’’న్తి వుచ్చతి.

అథ వా యో ఉప్పతితం వినేతి కోధం విసటం సప్పవిసంవ ఓసధేహి, సో తతియమగ్గేన సబ్బసో కోధం వినేత్వా అనాగామిఫలే ఠితో భిక్ఖు జహాతి ఓరపారం. తత్థ ఓరన్తి సకత్తభావో. పారన్తి పరత్తభావో. ఓరం వా ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని, పారం ఛ బాహిరాయతనాని. తథా ఓరం మనుస్సలోకో, పారం దేవలోకో. ఓరం కామధాతు, పారం రూపారూపధాతు. ఓరం కామరూపభవో, పారం అరూపభవో. ఓరం అత్తభావో, పారం అత్తభావసుఖుపకరణాని. ఏవమేతస్మిం ఓరపారే చతుత్థమగ్గేన ఛన్దరాగం పజహన్తో ‘‘జహాతి ఓరపార’’న్తి వుచ్చతి. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి అనాగామినో కామరాగస్స పహీనత్తా ఇధత్తభావాదీసు ఛన్దరాగో ఏవ నత్థి, అపిచ ఖో పనస్స వణ్ణప్పకాసనత్థం సబ్బమేతం ఓరపారభేదం సఙ్గహేత్వా తత్థ ఛన్దరాగప్పహానేన ‘‘జహాతి ఓరపార’’న్తి వుత్తం.

ఇదాని తస్సత్థస్స విభావనత్థాయ ఉపమం ఆహ ‘‘ఉరగో జిణ్ణమివత్తచం పురాణ’’న్తి. తత్థ ఉరేన గచ్ఛతీతి ఉరగో, సప్పస్సేతం అధివచనం. సో దువిధో కామరూపీ చ అకామరూపీ చ. కామరూపీపి దువిధో జలజో థలజో చ. జలజో జలే ఏవ కామరూపం లభతి, న థలే సఙ్ఖపాలజాతకే (జా. ౨.౧౭.౧౪౩ ఆదయో) సఙ్ఖపాలనాగరాజా వియ. థలజో థలే ఏవ, న జలే. సో జజ్జరభావేన జిణ్ణం, చిరకాలతాయ పురాణఞ్చాతి సఙ్ఖం గతం తచం జహన్తో చతుబ్బిధేన జహతి సజాతియం ఠితో జిగుచ్ఛన్తో నిస్సాయ థామేనాతి. సజాతి నామ సప్పజాతి దీఘత్తభావో. ఉరగా హి పఞ్చసు ఠానేసు సజాతిం నాతివత్తన్తి ఉపపత్తియం చుతియం విస్సట్ఠనిద్దోక్కమనే సజాతియా మేథునపటిసేవనే జిణ్ణతచాపనయనే చాతి. తస్మా యదా తచం జహతి, తదా సజాతియంయేవ ఠత్వా జహతి. సజాతియం ఠితోపి చ జిగుచ్ఛన్తో జహతి. జిగుచ్ఛన్తో నామ యదా ఉపడ్ఢట్ఠానే ముత్తో హోతి, ఉపడ్ఢట్ఠానే అముత్తో ఓలమ్బతి, తదా నం అట్టీయన్తో జహతి, ఏవం జిగుచ్ఛన్తోపి చ దణ్డన్తరం వా మూలన్తరం వా పాసాణన్తరం వా నిస్సాయ జహతి. నిస్సాయ జహన్తోపి చ థామం జనేత్వా ఉస్సాహం కరిత్వా వీరియేన వఙ్కం నఙ్గుట్ఠం కత్వా పస్ససన్తోవ ఫణం కరిత్వా జహతి. ఏవం జహిత్వా యేనకామం పక్కమతి.

ఏవమేవ అయమ్పి భిక్ఖు ఓరపారం జహితుకామో చతుబ్బిధేన జహతి సజాతియం ఠితో జిగుచ్ఛన్తో నిస్సాయ థామేనాతి. సజాతి నామ భిక్ఖునో ‘‘అరియాయ జాతియా జాతో’’తి (మ. ని. ౨.౩౫౧) వచనతో సీలం. తేనేవాహ ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో’’తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨). ఏవమేతిస్సం సజాతియం ఠితో భిక్ఖు తం సకత్తభావాదిభేదం ఓరపారం జిణ్ణపురాణత్తచమివ తం దుక్ఖం జనేన్తం తత్థ తత్థ ఆదీనవదస్సనేన జిగుచ్ఛన్తో కల్యాణమిత్తే నిస్సాయ అధిమత్తసమ్మావాయామసఙ్ఖాతం థామం జనేత్వా ‘‘దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౬; ౪.౩౭) వుత్తనయేన రత్తిన్దివం ఛధా విభజిత్వా ఘటేన్తో వాయమన్తో ఉరగో వియ వఙ్కం నఙ్గుట్ఠం పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉరగో వియ పస్ససన్తో అయమ్పి అసిథిలపరక్కమతాయ వాయమన్తో ఉరగోవ ఫణం కరిత్వా అయమ్పి ఞాణవిప్ఫారం జనేత్వా ఉరగోవ తచం ఓరపారం జహతి, జహిత్వా చ ఉరగో వియ ఓహితతచో యేనకామం పక్కమతి, అయమ్పి ఓహితభారో అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుదిసం పక్కమతీతి.

౯౦. భవన్తీతి ఇమినా విరుళ్హమూలే నీలభావం ఆపజ్జిత్వా వడ్ఢమానకే తరుణగచ్ఛే దస్సేతి. అహువున్తి ఇమినా పన వడ్ఢిత్వా ఠితే మహన్తే రుక్ఖగచ్ఛాదికే దస్సేతి. భవన్తీతి ఇమస్స వివరణం ‘‘జాయన్తి వడ్ఢన్తీ’’తి, అహువున్తి ఇమస్స ‘‘జాతా వడ్ఢితా’’తి. రాసీతి సుద్ధట్ఠకధమ్మసమూహో. భూతానన్తి తథాలద్ధసమఞ్ఞానం అట్ఠధమ్మానం. ‘‘భూతానం గామో’’తి వుత్తేపి అవయవవినిముత్తస్స సముదాయస్స అభావతో భూతసఞ్ఞితా తేయేవ తిణరుక్ఖలతాదయో గయ్హన్తి. ‘‘భూమియం పతిట్ఠహిత్వా హరితభావమాపన్నా రుక్ఖగచ్ఛాదయో దేవతాహి పరిగ్గయ్హన్తి, తస్మా భూతానం నివాసట్ఠానతాయ భూతానం గామో’’తిపి వదన్తి. రుక్ఖాదీనన్తి ఆది-సద్దేన ఓసధిగచ్ఛలతాదయో వేదితబ్బా.

నను చ రుక్ఖాదయో చిత్తరహితతాయ న జీవా, చిత్తరహితతా చ పరిప్ఫన్దాభావతో ఛిన్నేపి రుహనతో విసదిసజాతికభావతో చతుయోనిఅపరియాపన్నతో చ వేదితబ్బా, వుడ్ఢి పన పవాళసిలాలవణానమ్పి విజ్జతీతి న తేసం జీవభావే కారణం, విసయగ్గహణఞ్చ నేసం పరికప్పనామత్తం సుపనం వియ చిఞ్చాదీనం, తథా దోహళాదయో, తత్థ కస్మా భూతగామస్స ఛేదనాదిపచ్చయా పాచిత్తియం వుత్తన్తి? సమణసారుప్పతో తంనివాససత్తానురక్ఖణతో చ. తేనేవాహ ‘‘జీవసఞ్ఞినో హి మోఘపురిసా మనుస్సా రుక్ఖస్మి’’న్తిఆది.

౯౧. ‘‘మూలే జాయన్తీ’’తిఆదీసు అత్థో ఉపరి అత్తనా వుచ్చమానప్పకారేన సీహళట్ఠకథాయం వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఏవం సన్తేపి…పే… న సమేన్తీ’’తి. విజాత-సద్దో ఇధ వి-సద్దలోపం కత్వా నిద్దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘విజాతానీ’’తి. విజాత-సద్దో చ ‘‘విజాతా ఇత్థీ’’తిఆదీసు వియ పసూతవచనోతి ఆహ ‘‘పసూతానీ’’తి. పసూతి చ నామేత్థ నిబ్బత్తపణ్ణమూలతాతి ఆహ ‘‘నిబ్బత్తపణ్ణమూలానీ’’తి. ఇమినా ఇమం దీపేతి ‘‘నిబ్బత్తపణ్ణమూలాని బీజాని భూతగామసఙ్ఖమేవ గచ్ఛన్తి, తేసు చ వత్తమానో బీజజాత-సద్దో రుళ్హీవసేన రుక్ఖాదీసుపి వత్తతీ’’తి. పురిమస్మిం అత్థవికప్పే పన బీజేహి జాతానం రుక్ఖలతాదీనంయేవ భూతగామతా వుత్తా.

తాని దస్సేన్తోతి తాని బీజాని దస్సేన్తో. మూలబీజన్తిఆదీసు మూలమేవ బీజం మూలబీజం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఫళుబీజన్తి పబ్బబీజం. పచ్చయన్తరసమవాయే సదిసఫలుప్పత్తియా విసేసకారణభావతో విరుహనసమత్థే సారఫలే నిరుళ్హో బీజ-సద్దో. తదత్థసంసిద్ధియా మూలాదీసుపి కేసుచి పవత్తతీతి మూలాదితో నివత్తనత్థం ఏకేన బీజసద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘బీజబీజ’’న్తి ‘‘రూపరూపం, దుక్ఖదుక్ఖ’’న్తి చ యథా. బీజతో నిబ్బత్తేన బీజం దస్సితన్తి కారియోపచారేన కారణం దస్సితన్తి దీపేతి.

౯౨. బీజే బీజసఞ్ఞీతి ఏత్థ కారణూపచారేన కారియం వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ యథా’’తిఆదిమాహ. భూతగామపరిమోచనం కత్వాతి భూతగామతో మోచేత్వా, వియోజేత్వాతి అత్థో. యం బీజం భూతగామో నామ హోతీతి బీజాని చ తాని జాతాని చాతి వుత్తమత్థం సన్ధాయ వదతి. తత్థ యం బీజన్తి యం నిబ్బత్తపణ్ణమూలం బీజం. తస్మిం బీజేతి తస్మిం భూతగామసఞ్ఞితే బీజే. ఏత్థ చ బీజజాత-సద్దస్స వియ రుళ్హీవసేన రుక్ఖాదీసు బీజ-సద్దస్సపి పవత్తి వేదితబ్బా. యథారుతన్తి యథాపాళి.

యత్థ కత్థచీతి మూలే అగ్గే మజ్ఝే వా. సఞ్చిచ్చ ఉక్ఖిపితుం న వట్టతీతి ఏత్థ సచేపి సరీరే లగ్గభావం జానన్తోవ ఉదకతో ఉట్ఠహతి, ‘‘తం ఉద్ధరిస్సామీ’’తి సఞ్ఞాయ అభావతో వట్టతి. ఉప్పాటితానీతి ఉద్ధటాని. బీజగామే సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి భూతగామతో పరిమోచితత్తా వుత్తం. అనన్తక-గ్గహణేన సాసపమత్తికా గహితా. నామఞ్హేతం తస్సా సేవాలజాతియా. మూలపణ్ణానం అసమ్పుణ్ణత్తా ‘‘అసమ్పుణ్ణభూతగామో నామా’’తి వుత్తం. అభూతగామమూలత్తాతి ఏత్థ భూతగామో మూలం కారణం ఏతస్సాతి భూతగామమూలో, భూతగామస్స వా మూలం కారణన్తి భూతగామమూలం. బీజగామో హి నామ భూతగామతో సమ్భవతి, భూతగామస్స చ కారణం హోతి, అయం పన తాదిసో న హోతీతి ‘‘అభూతగామమూలత్తా’’తి వుత్తం. తత్రట్ఠకత్తా వుత్తం ‘‘సో బీజగామేన సఙ్గహితో’’తి. ఇదఞ్చ ‘‘అభూతగామమూలత్తా’’తి ఏత్థ పఠమం వుత్తఅత్థసమ్భవతో వుత్తం. కిఞ్చాపి హి తాలనాళికేరాదీనం ఖాణు ఉద్ధం అవడ్ఢనతో భూతగామస్స కారణం న హోతి, తథాపి భూతగామసఙ్ఖ్యుపగతనిబ్బత్తపణ్ణమూలబీజతో సమ్భూతత్తా భూతగామతో ఉప్పన్నో నామ హోతీతి బీజగామేన సఙ్గహం గచ్ఛతి.

‘‘అఙ్కురే హరితే’’తి వత్వా తమేవ విభావేతి ‘‘నీలపణ్ణవణ్ణే జాతే’’తి, నీలపణ్ణస్స వణ్ణసదిసే వణ్ణే జాతేతి అత్థో. ‘‘నీలవణ్ణే జాతే’’తి వా పాఠో గహేతబ్బో. అమూలకభూతగామే సఙ్గహం గచ్ఛతీతి నాళికేరస్స ఆవేణికం కత్వా వదతి. ‘‘పానీయఘటాదీనం బహి సేవాలో ఉదకే అట్ఠితత్తా బీజగామానులోమత్తా చ దుక్కటవత్థూ’’తి వదన్తి. కణ్ణకమ్పి అబ్బోహారికమేవాతి నీలవణ్ణమ్పి అబ్బోహారికమేవ. సేలేయ్యకం నామ సిలాయ సమ్భూతా ఏకా సుగన్ధజాతి. ‘‘రుక్ఖత్తచం వికోపేతీతి వుత్తత్తా రుక్ఖే జాతం యం కిఞ్చి ఛత్తకం రుక్ఖత్తచం అవికోపేత్వా మత్థకతో ఛిన్దిత్వా గహేతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. రుక్ఖతో ముచ్చిత్వా తిట్ఠతీతి ఏత్థ ‘‘యదిపి కిఞ్చిమత్తం రుక్ఖే అల్లీనా హుత్వా తిట్ఠతి, రుక్ఖతో గయ్హమానో పన రుక్ఖచ్ఛవిం న వికోపేతి, వట్టతీ’’తి వదన్తి. అల్లరుక్ఖతో న వట్టతీతి ఏత్థాపి రుక్ఖత్తచం అవికోపేత్వా మత్థకతో తచ్ఛేత్వా గహేతుం వట్టతీతి వేదితబ్బం. హత్థకుక్కుచ్చేనాతి హత్థానం అసంయతభావేన, హత్థచాపల్లేనాతి వుత్తం హోతి. పానీయం న వాసేతబ్బన్తి ఇదం అత్తనో అత్థాయ నామితం సన్ధాయ వుత్తం. కేవలం అనుపసమ్పన్నస్స అత్థాయ నామితే పన పచ్ఛా తతో లభిత్వా న వాసేతబ్బన్తి నత్థి. ‘‘యేసం రుక్ఖానం సాఖా రుహతీతి వుత్తత్తా యేసం సాఖా న రుహతి, తత్థ కప్పియకరణకిచ్చం నత్థీ’’తి వదన్తి.

౯౩. పఞ్చహి సమణకప్పేహీతి పఞ్చహి సమణవోహారేహి. కిఞ్చాపి హి బీజానం అగ్గినా ఫుట్ఠమత్తేన నఖాదీహి విలిఖనమత్తేన చ అవిరుళ్హీధమ్మతా న హోతి, తథాపి ఏవం కతేయేవ సమణానం కప్పతీతి అగ్గిపరిజితాదయో సమణవోహారా నామ జాతా, తస్మా తేహి సమణవోహారేహి కరణభూతేహి ఫలం పరిభుఞ్జితుం అనుజానామీతి అధిప్పాయో. అబీజనిబ్బట్టబీజానిపి సమణానం కప్పన్తీతి పఞ్ఞత్తపణ్ణత్తిభావతో సమణవోహారాఇచ్చేవ సఙ్ఖం గతాని. అథ వా అగ్గిపరిజితాదీనం పఞ్చన్నం కప్పియభావతోయేవ పఞ్చహి సమణకప్పియభావసఙ్ఖాతేహి కారణేహి ఫలం పరిభుఞ్జితుం అనుజానామీతి ఏవమేత్థ అధిప్పాయో వేదితబ్బో. అగ్గిపరిజితన్తిఆదీసు ‘‘పరిచిత’’న్తిపి పఠన్తి. అబీజం నామ తరుణమ్బఫలాది. నిబ్బట్టబీజం నామ అమ్బపనసాది, యం బీజం నిబ్బట్టేత్వా విసుం కత్వా పరిభుఞ్జితుం సక్కా హోతి. ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ కాతబ్బన్తి యో కప్పియం కరోతి, తేన కత్తబ్బాకారస్సేవ వుత్తత్తా భిక్ఖునా అవుత్తేపి కాతుం వట్టతీతి న గహేతబ్బం. పున ‘‘కప్పియం కారేతబ్బ’’న్తి కారాపనస్స పఠమమేవ కథితత్తా భిక్ఖునా ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి వుత్తేయేవ అనుపసమ్పన్నేన ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వా అగ్గిపరిజితాది కాతబ్బన్తి గహేతబ్బం. ‘‘కప్పియన్తి వచనం పన యాయ కాయచి భాసాయ వత్తుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. ‘‘కప్పియన్తి వత్వావ కాతబ్బ’’న్తి వచనతో పఠమం ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వా పచ్ఛా అగ్గిఆదినా ఫుసనాది కాతబ్బన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పఠమం అగ్గిం నిక్ఖిపిత్వా నఖాదినా వా విజ్ఝిత్వా తం అనుద్ధరిత్వావ ‘కప్పియ’న్తి వత్తుమ్పి వట్టతీ’’తి వదన్తి.

ఏకస్మిం బీజే వాతిఆదీసు ‘‘ఏకంయేవ కారేమీతి అధిప్పాయే సతిపి ఏకాబద్ధత్తా సబ్బం కతమేవ హోతీ’’తి వదన్తి. దారుం విజ్ఝతీతి ఏత్థ ‘‘జానిత్వాపి విజ్ఝతి వా విజ్ఝాపేతి వా, వట్టతియేవా’’తి వదన్తి. భత్తసిత్థే విజ్ఝతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ‘‘తం విజ్ఝతి, న వట్టతీతి రజ్జుఆదీనం భాజనగతికత్తా’’తి వదన్తి. మరిచపక్కాదీహి మిస్సేత్వాతి ఏత్థ భత్తసిత్థసమ్బన్ధవసేన ఏకాబద్ధతా వేదితబ్బా, న ఫలానంయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్బన్ధవసేన. భిన్దాపేత్వా కప్పియం కారాపేతబ్బన్తి బీజతో ముత్తస్స కటాహస్స భాజనగతికత్తా వుత్తం.

నిక్ఖామేతున్తి తం భిక్ఖుం నిక్ఖామేతుం. ‘‘సచే ఏతస్స అనులోమ’’న్తి సేనాసనరక్ఖణత్థాయ అనుఞ్ఞాతమ్పి పటగ్గిదానాదిం అత్తనాపి కాతుం వట్టతీతి ఏత్తకేనేవ ఇదమ్పి ఏతస్స అనులోమన్తి ఏవమధిప్పాయో సియా. పటగ్గిదానం పరిత్తకరణఞ్చ అత్తనో పరస్స వా సేనాసనరక్ఖణత్థాయ వట్టతియేవ. తస్మా సచే తస్స సుత్తస్స ఏతం అనులోమం సియా, అత్తనో న వట్టతి, అఞ్ఞస్స వట్టతీతి అయం విసేసో కుతో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘అత్తనో న వట్టతి…పే… న సక్కా లద్ధు’’న్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. భూతగామో, భూతగామసఞ్ఞితా, వికోపనం వా వికోపాపనం వాతి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౯౪-౯౮. దుతియే అఞ్ఞం వచనన్తి యం చోదకేన చుదితకస్స దోసవిభావనవచనం వుత్తం, తం తతో అఞ్ఞేనేవ వచనేన పటిచరతి. అథ వా అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీతి అఞ్ఞేన కారణేన అఞ్ఞం కారణం పటిచరతీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో, యం చోదకేన చుదితకస్స దోసవిభావనకారణం వుత్తం, తతో అఞ్ఞేన చోదనాయ అమూలకభావదీపకేన కారణేన పటిచరతీతి వుత్తం హోతి. పటిచరతీతి చ పటిచ్ఛాదనవసేన చరతి, పవత్తతీతి అత్థో. పటిచ్ఛాదనత్థో ఏవ వా చరతి-సద్దో అనేకత్థత్తా ధాతూనం. తేనాహ ‘‘పటిచ్ఛాదేతీ’’తి. కో ఆపన్నోతిఆదినా పాళియం చోదనం అవిస్సజ్జేత్వా విక్ఖేపాపజ్జనవసేన అఞ్ఞేన అఞ్ఞం పటిచరణం దస్సితం. అపరమ్పి పన చోదనం విస్సజ్జేత్వా బహిద్ధా కథాఅపనామవసేన పవత్తం పాళిముత్తకం అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణం వేదితబ్బం. ‘‘ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘పాటలిపుత్తం గతోమ్హీ’’తి వత్వా పున ‘‘న తవ పాటలిపుత్తగమనం పుచ్ఛామ, ఆపత్తిం పుచ్ఛామా’’తి వుత్తే ‘‘తతో రాజగహం గతోమ్హీ’’తి వత్వా ‘‘రాజగహం వా యాహి బ్రాహ్మణగహం వా, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి వుత్తే ‘‘తత్థ మే సూకరమంసం లద్ధ’’న్తిఆదీని వత్వావ కథం బహిద్ధా విక్ఖిపన్తోపి హి ‘‘అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతి’’చ్చేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

యదేతం అఞ్ఞేన అఞ్ఞం పటిచరణవసేన పవత్తవచనం, తదేవ పుచ్ఛితమత్థం ఠపేత్వా అఞ్ఞం వదతీతి అఞ్ఞవాదకన్తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణస్సేతం నామ’’న్తి. తుణ్హీభూతస్సేతం నామన్తి తుణ్హీభావస్సేతం నామం, అయమేవ వా పాఠో. అఞ్ఞవాదకం ఆరోపేతూతి అఞ్ఞవాదకకమ్మం ఆరోపేతు, అఞ్ఞవాదకత్తం వా ఇదాని కరియమానేన కమ్మేన ఆరోపేతూతి అత్థో. విహేసకం ఆరోపేతూతి ఏత్థాపి విహేసకకమ్మం విహేసకభావం వా ఆరోపేతూతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

అనారోపితే అఞ్ఞవాదకే వుత్తదుక్కటం పాళియం ఆగతఅఞ్ఞేనఞ్ఞంపటిచరణవసేన యుజ్జతి. అట్ఠకథాయం ఆగతేన పన పాళిముత్తకఅఞ్ఞేనఞ్ఞంపటిచరణవసేన అనారోపితే అఞ్ఞవాదకే ముసావాదేన పాచిత్తియం, ఆరోపితే ఇమినావ పాచిత్తియన్తి వేదితబ్బం. కేచి పన ‘‘ఆరోపితే అఞ్ఞవాదకే ముసావాదేన ఇమినా చ పాచిత్తియద్వయం హోతీ’’తి వదన్తి, తం వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. యా సా ఆదికమ్మికస్స అనాపత్తి వుత్తా, సాపి పాళియం ఆగతఅఞ్ఞేనఞ్ఞంపటిచరణవసేన వుత్తాతి దట్ఠబ్బా, ఇమినా సిక్ఖాపదేన అనాపత్తిదస్సనత్థం వా. సేసం ఉత్తానమేవ. ధమ్మకమ్మేన ఆరోపితతా, ఆపత్తియా వా వత్థునా వా అనుయుఞ్జియమానతా, ఛాదేతుకామతాయ అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణం వా తుణ్హీభావో వాతి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౦౩. తతియే ధాతుపాఠే ఝే-సద్దో చిన్తాయం పఠితోతి ఆహ ‘‘లామకతో వా చిన్తాపేన్తీ’’తిఆది. అయమేవ చ అనేకత్థత్తా ధాతూనం ఓలోకనత్థోపి హోతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘అక్ఖరాయ వాచేతీ’’తిఆదీసు (పాచి. ౪౬) వియ ‘‘ఛన్దాయా’’తి లిఙ్గవిపల్లాసవసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఛన్దేనా’’తి.

౧౦౫. యేన వచనేనాతి యేన ‘‘ఛన్దాయ ఇత్థన్నామో ఇదం నామ కరోతీ’’తిఆదివచనేన. యేన చ ఖియ్యన్తీతి యేన ‘‘ఛన్దాయ ఇత్థన్నామో’’తిఆదివచనేన తత్థ తత్థ భిక్ఖూనం సవనూపచారే ఠత్వా అవణ్ణం పకాసేన్తి.

౧౦౬. అఞ్ఞం అనుపసమ్పన్నం ఉజ్ఝాపేతీతి అఞ్ఞేన అనుపసమ్పన్నేన ఉజ్ఝాపేతి. తస్స వా తం సన్తికే ఖియ్యతీతి తస్స అనుపసమ్పన్నస్స సన్తికే తం సఙ్ఘేన సమ్మతం ఉపసమ్పన్నం ఖియ్యతి, అవణ్ణం వదన్తో వా పకాసేతి. అనుపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మతన్తి ఏత్థ సమ్మతపుబ్బో సమ్మతోతి వుత్తో. తేనాహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. యస్మా ఉజ్ఝాపనం ఖియ్యనఞ్చ ముసావాదవసేనేవ పవత్తం, తస్మా ఆదికమ్మికస్స అనాపత్తీతి పాచిత్తియట్ఠానే దుక్కటట్ఠానే చ ఇమినావ అనాపత్తిదస్సనత్థం వుత్తన్తి గహేతబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా ఉజ్ఝాపేన్తస్స ఖియ్యన్తస్స చ ఏకక్ఖణే ద్వే ద్వే ఆపత్తియో హోన్తీతి ఆపన్నం. అథ వా ఈదిసం సిక్ఖాపదం ముసావాదతో పఠమం పఞ్ఞత్తన్తి గహేతబ్బం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ధమ్మకమ్మేన సమ్మతతా, ఉపసమ్పన్నతా, అగతిగమనాభావో, తస్స అవణ్ణకామతా, యస్స సన్తికే వదతి, తస్స ఉపసమ్పన్నతా, ఉజ్ఝాపనం వా ఖియ్యనం వాతి ఇమాని పనేత్థ ఛ అఙ్గాని.

ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౦౮-౧౧౦. చతుత్థే హిమవస్సేనాతి హిమమేవ వుత్తం. అపఞ్ఞాతేతి అప్పతీతే, అప్పసిద్ధేతి అత్థో. ‘‘మణ్డపే వా రుక్ఖమూలే వాతి వచనతో వివటఙ్గణేపి నిక్ఖిపితుం వట్టతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. గోచరప్పసుతాతి గోచరట్ఠానం పటిపన్నా. ‘‘అట్ఠ మాసే’’తి ఇమినా వస్సానం చాతుమాసం చేపి దేవో న వస్సతి, పటిక్ఖిత్తమేవాతి ఆహ ‘‘అట్ఠ మాసేతి వచనతో…పే… నిక్ఖిపితుం న వట్టతియేవా’’తి. తత్థ చత్తారో మాసేతి వస్సానస్స చత్తారో మాసే. అవస్సికసఙ్కేతేతి ఇమినా అనుఞ్ఞాతేపి అట్ఠ మాసే యత్థ హేమన్తే దేవో వస్సతి, తత్థ అపరేపి చత్తారో మాసా పటిక్ఖిత్తాతి ఆహ ‘‘అవస్సికసఙ్కేతేతి వచనతో’’తిఆది. ఇమినా ఇమం దీపేతి ‘‘యస్మిం దేసే హేమన్తే దేవో వస్సతి, తత్థ అట్ఠ మాసే పటిక్ఖిపిత్వా చత్తారో మాసా అనుఞ్ఞాతా. యత్థ పన వస్సానేయేవ వస్సతి, తత్థ చత్తారో మాసే పటిక్ఖిపిత్వా అట్ఠ మాసా అనుఞ్ఞాతా’’తి.

ఇమినావ నయేన మజ్ఝిమపదేసే యత్థ హేమన్తే హిమవస్సం వస్సతి, తత్థాపి అట్ఠేవ మాసా పటిక్ఖిత్తాతి వేదితబ్బా. తస్మా వస్సానకాలే పకతిఅజ్ఝోకాసే ఓవస్సకమణ్డపే రుక్ఖమూలే చ సన్థరితుం న వట్టతి, హేమన్తకాలే పకతిఅజ్ఝోకాసే ఓవస్సకమణ్డపాదీసుపి వట్టతి. తఞ్చ ఖో యత్థ హిమవస్సేన సేనాసనం న తేమతి, గిమ్హకాలేపి పకతిఅజ్ఝోకాసాదీసు వట్టతియేవ, తఞ్చ ఖో అకాలమేఘాదస్సనే, కాకాదీనం నిబద్ధవాసరుక్ఖమూలే పన కదాచిపి న వట్టతీతి ఏవమేత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

ఇమఞ్చ పన అత్థవిసేసం గహేత్వా భగవతా పఠమమేవ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తన్తి విసుం అనుపఞ్ఞత్తి న వుత్తా. తేనేవ హి మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘ఇతి యత్థ చ యదా చ సన్థరితుం న వట్టతి, తం సబ్బమిధ అజ్ఝోకాససఙ్ఖమేవ గత’’న్తి. అథ వా అవిసేసేన అజ్ఝోకాసే సన్థరణసన్థరాపనాని పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘ఈదిసే కాలే ఈదిసే చ పదేసే ఠపేథా’’తి అనుజాననమత్తేనేవ అలన్తి న సిక్ఖాపదే విసుం అనుపఞ్ఞత్తి ఉద్ధటాతి వేదితబ్బా. పరివారే (పరి. ౬౫-౬౭) పన ఇమస్సేవ సిక్ఖాపదస్స అనురూపవసేన పఞ్ఞత్తత్తా ‘‘ఏకా అనుపఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తం.

నవవాయిమో సీఘం న నస్సతీతి ఆహ ‘‘నవవాయిమో వా’’తి. ఓనద్ధకోతి చమ్మేన ఓనద్ధో. ఉక్కట్ఠఅబ్భోకాసికోతి ఇదం తస్స పరివితక్కదస్సనమత్తం, ఉక్కట్ఠఅబ్భోకాసికస్స పన చీవరకుటి న వట్టతీతి నత్థి. కాయానుగతికత్తాతి భిక్ఖునో తత్థేవ సన్నిహితభావం సన్ధాయ వుత్తం. ఇమినా చ తస్మింయేవ కాలే అనాపత్తి వుత్తా, చీవరకుటితో నిక్ఖమిత్వా పన అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తస్స పిణ్డాయ పవిసన్తస్సపి ఆపత్తియేవ. ‘‘యస్మా పన దాయకేహి దానకాలేయేవ సహస్సగ్ఘనకమ్పి కమ్బలం ‘పాదపుఞ్ఛనిం కత్వా పరిభుఞ్జథా’తి దిన్నం తథేవ పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, తస్మా ‘ఇమం మఞ్చపీఠాదిసేనాసనం అబ్భోకాసేపి యథాసుఖం పరిభుఞ్జథా’తి దాయకేహి దిన్నం చే, సబ్బస్మిమ్పి కాలే అబ్భోకాసే నిక్ఖిపితుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. పేసేత్వా గన్తబ్బన్తి ఏత్థ ‘‘యో భిక్ఖు ఇమం ఠానం ఆగన్త్వా వసతి, తస్స దేథా’’తి వత్వా పేసేతబ్బం.

వలాహకానం అనుట్ఠితభావం సల్లక్ఖేత్వాతి ఇమినా చ గిమ్హానేపి మేఘే ఉట్ఠితే మఞ్చపీఠాదిం యంకిఞ్చి సేనాసనం అజ్ఝోకాసే నిక్ఖిపితుం న వట్టతీతి దీపితన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పాదట్ఠానాభిముఖాతి నిసీదన్తానం పాదపతనట్ఠానాభిముఖ’’న్తి కేచి. ‘‘సమ్మజ్జన్తస్స పాదట్ఠానాభిముఖ’’న్తి అపరే. ‘‘బహి వాలుకాయ అగమననిమిత్తం పాదట్ఠానాభిముఖా వాలికా హరితబ్బాతి వుత్త’’న్తి ఏకే. కచవరం హత్థేహి గహేత్వా బహి ఛట్టేతబ్బన్తి ఇమినా కచవరం ఛడ్డేస్సామీతి వాలికా న ఛడ్డేతబ్బాతి దీపేతి.

౧౧౧. అన్తో సంవేఠేత్వా బద్ధన్తి ఏరకపత్తాదీహి వేణిం కత్వా తాయ వేణియా ఉభోసు పస్సేసు విత్థతట్ఠానేసు బహుం వేఠేత్వా తతో పట్ఠాయ యావ మజ్ఝట్ఠానం, తావ అన్తో ఆకడ్ఢనవసేన వేఠేత్వా మజ్ఝే సఙ్ఖిపిత్వా తిరియం తత్థ తత్థ బన్ధిత్వా కతం. కప్పం లభిత్వాతి గచ్ఛాతి వుత్తవచనేన కప్పం లభిత్వా. థేరస్స హి ఆణత్తియా గచ్ఛన్తస్స అనాపత్తి. పురిమనయేనేవాతి ‘‘నిసీదిత్వా సయం గచ్ఛన్తో’’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ. అఞ్ఞత్థ గచ్ఛతీతి తం మగ్గం అతిక్కమిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛతి. లేడ్డుపాతుపచారతో బహి ఠితత్తా ‘‘పాదుద్ధారేన కారేతబ్బో’’తి వుత్తం, అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తస్స పఠమపాదుద్ధారే దుక్కటం, దుతియపాదుద్ధారే పాచిత్తియన్తి అత్థో. పాకతికం అకత్వాతి అప్పటిసామేత్వా. అన్తరసన్నిపాతేతి అన్తరన్తరా సన్నిపాతే.

ఆవాసికానంయేవ పలిబోధోతి ఏత్థ ఆగన్తుకేహి ఆగన్త్వా కిఞ్చి అవత్వా తత్థ నిసిన్నేపి ఆవాసికానంయేవ పలిబోధోతి అధిప్పాయో. మహాపచ్చరివాదే పన ‘‘అఞ్ఞేసు ఆగన్త్వా నిసిన్నేసూ’’తి ఇదం అమ్హాకన్తి వత్వా వా అవత్వా వా నిసిన్నేసూతి అధిప్పాయో. మహాఅట్ఠకథావాదే ‘‘ఆపత్తీ’’తి పాచిత్తియమేవ వుత్తం. మహాపచ్చరియం పన సన్థరణసన్థరాపనే సతి పాచిత్తియేన భవితబ్బన్తి అనాణత్తియా పఞ్ఞత్తత్తా దుక్కటం వుత్తం. ‘‘ఇదం ఉస్సారకస్స, ఇదం ధమ్మకథికస్సా’’తి విసుం పఞ్ఞత్తత్తా అనాణత్తియా పఞ్ఞత్తేపి పాచిత్తియేనేవ భవితబ్బన్తి అధిప్పాయేన ‘‘తస్మిం ఆగన్త్వా నిసిన్నే తస్స పలిబోధో’’తి వుత్తం. కేచి పన వదన్తి ‘‘అనాణత్తియా పఞ్ఞత్తేపి ధమ్మకథికస్స అనుట్ఠాపనీయత్తా పాచిత్తియేన భవితబ్బం, ఆగన్తుకస్స పన పచ్ఛా ఆగతేహి వుడ్ఢతరేహి ఉట్ఠాపేతబ్బత్తా దుక్కటం వుత్త’’న్తి.

౧౧౨. భూమియం అత్థరితబ్బాతి చిమిలికాయ సతి తస్సా ఉపరి, అసతి సుద్ధభూమియం అత్థరితబ్బా. సీహచమ్మాదీనం పరిహరణేయేవ పటిక్ఖేపో వేదితబ్బోతి ఇమినా –

‘‘న, భిక్ఖవే, మహాచమ్మాని ధారేతబ్బాని సీహచమ్మం బ్యగ్ఘచమ్మం దీపిచమ్మం, యో ధారేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౨౫౫) –

ఏవం వుత్తాయ ఖన్ధకపాళియా అధిప్పాయం విభావేతి. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అన్తోపి మఞ్చే పఞ్ఞత్తాని హోన్తి, బహిపి మఞ్చే పఞ్ఞత్తాని హోన్తీ’’తి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం సిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞత్తత్తా మఞ్చపీఠేసు అత్థరిత్వా పరిభోగోయేవ పటిక్ఖిత్తో, భూమత్థరణవసేన పరిభోగో పన అప్పటిక్ఖిత్తోతి. యది ఏవం ‘‘పరిహరణేయేవ పటిక్ఖేపో’’తి ఇదం కస్మా వుత్తన్తి? యథా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సబ్బం పాసాదపరిభోగ’’న్తి (చూళవ. ౩౨౦) వచనతో పుగ్గలికేపి సేనాసనే సేనాసనపరిభోగవసేన నియమితం సువణ్ణఘటాదికం పరిభుఞ్జితుం వట్టమానమ్పి కేవలం అత్తనో సన్తకం కత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతి, ఏవమిదం భూమత్థరణవసేన పరిభుఞ్జియమానమ్పి అత్తనో సన్తకం కత్వా తం తం విహారం హరిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతీతి దస్సనత్థం ‘‘పరిహరణేయేవ పటిక్ఖేపో వేదితబ్బో’’తి వుత్తం. దారుమయపీఠన్తి ఫలకమయమేవ పీఠం వుత్తం. పాదకథలికన్తి అధోతపాదట్ఠపనకం. అజ్ఝోకాసే రజనం పచిత్వా…పే… పటిసామేతబ్బన్తి ఏత్థ థేవే అసతి రజనకమ్మే నిట్ఠితే పటిసామేతబ్బం.

౧౧౩. ‘‘భిక్ఖు వా సామణేరో వా ఆరామికో వా లజ్జీ హోతీతి వుత్తత్తా అలజ్జిం ఆపుచ్ఛిత్వా గన్తుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి. ఓతాపేన్తో గచ్ఛతీతి ఏత్థ ‘‘కిఞ్చాపి ‘ఏత్తకం దూరం గన్తబ్బ’న్తి పరిచ్ఛేదో నత్థి, తథాపి లేడ్డుపాతం అతిక్కమ్మ నాతిదూరం గన్తబ్బ’’న్తి వదన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. మఞ్చాదీనం సఙ్ఘికతా, వుత్తలక్ఖణే దేసే సన్థరణం వా సన్థరాపనం వా, అపలిబుద్ధతా, ఆపదాయ అభావో, లేడ్డుపాతాతిక్కమోతి ఇమాని పనేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) పన అనాపుచ్ఛం వా గచ్ఛేయ్యాతి ఏత్థ ‘‘యో భిక్ఖు వా సామణేరో వా ఆరామికో వా లజ్జీ హోతి, అత్తనో పలిబోధం వియ మఞ్ఞతి, తథారూపం అనాపుచ్ఛిత్వా తం సేనాసనం తస్స అనియ్యాతేత్వా నిరపేక్ఖో గచ్ఛతి, థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతం అతిక్కమేయ్య, ఏకేన పాదేన లేడ్డుపాతాతిక్కమే దుక్కటం, దుతియపాదాతిక్కమే పాచిత్తియ’’న్తి వత్వా అఙ్గేసుపి నిరపేక్ఖతాయ సద్ధిం ఛ అఙ్గాని వుత్తాని. పాళియం పన అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘నిరపేక్ఖో గచ్ఛతీ’’తి అయం విసేసో న దిస్సతి. ‘‘ఓతాపేన్తో గచ్ఛతీ’’తి చ ఓతాపనవిసయే ఏవ సాపేక్ఖగమనే అనాపత్తి వుత్తా. యది అఞ్ఞత్థాపి సాపేక్ఖగమనే అనాపత్తి సియా, ‘‘అనాపత్తి సాపేక్ఖో గచ్ఛతీ’’తి అవిసేసేన వత్తబ్బం భవేయ్య, తస్మా వీమంసిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బన్తి.

పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౧౬. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదే ఏత్తకమేవ వుత్తన్తి అట్ఠకథాసు వుత్తం. ‘‘ఇదఞ్చ అట్ఠకథాసు తథావుత్తభావదస్సనత్థం వుత్తం, అఞ్ఞమ్పి తాదిసం మఞ్చపీఠేసు అత్థరితం పచ్చత్థరణమేవా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. మాతికాట్ఠకథాయం పన ‘‘పచ్చత్థరణం నామ పావారో కోజవోతి ఏత్తకమేవా’’తి నియమేత్వా వుత్తం, తస్మా గణ్ఠిపదేసు వుత్తం ఇమినా న సమేతి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. సేనాసనతోతి సబ్బపచ్ఛిమసేనాసనతో. యో కోచీతి తస్స ఞాతకో వా అఞ్ఞాతకో వా యో కోచి.

౧౧౭. పరివేణన్తి ఏకేకస్స విహారస్స పరిక్ఖేపబ్భన్తరం. కురున్దట్ఠకథాయం వుత్తమేవత్థం సవిసేసం కత్వా దస్సేతుం ‘‘కిఞ్చాపి వుత్తో’’తిఆది ఆరద్ధం. ‘‘అపరిచ్ఛన్నే మణ్డపే’’తి విసుం యోజేతబ్బం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘అపరిచ్ఛన్నమణ్డపే వా పరిచ్ఛన్నే వాపి బహూనం సన్నిపాతభూతే’’తి వుత్తం. భోజనసాలాయమ్పి అయం విసేసో లబ్భతియేవ. వత్తబ్బం నత్థీతి విసేసేత్వా కిఞ్చి వత్తబ్బం నత్థి. పలుజ్జతీతి వినస్సతి. నస్సేయ్యాతి చోరాదీహి వినస్సేయ్య.

౧౧౮. యేన మఞ్చం వా పీఠం వా వినన్తి, తం మఞ్చపీఠకవానం. సిలుచ్చయలేణన్తి సిలుచ్చయే లేణం, పబ్బతగుహాతి అత్థో. ‘‘సేనాసనం ఉపచికాహి ఖాయిత’’న్తి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తత్తా వత్థుఅనురూపవసేన అట్ఠకథాయం ఉపచికాసఙ్కాయ అభావే అనాపత్తి వుత్తా. వత్తక్ఖన్ధకే గమికవత్తం పఞ్ఞపేన్తేన ‘‘సేనాసనం ఆపుచ్ఛితబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా కేవలం ఇతికత్తబ్బాకారమత్తదస్సనత్థం ‘‘ఆపుచ్ఛనం పన వత్త’’న్తి వుత్తం, న పన వత్తభేదేన దుక్కటన్తి దస్సనత్థం. తేనేవ అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘సేనాసనం ఆపుచ్ఛితబ్బ’’న్తి ఏత్థ ‘‘యం పాసాణపిట్ఠియం వా పాసాణత్థమ్భేసు వా కతసేనాసనం యత్థ ఉపచికా నారోహన్తి, తం అనాపుచ్ఛన్తస్సపి అనాపత్తీ’’తి వక్ఖతి, తస్మా యం వుత్తం గణ్ఠిపదే ‘‘తాదిసే సేనాసనే అనాపుచ్ఛా గచ్ఛన్తస్స పాచిత్తియం నత్థి, గమికవత్తవసేన పన అనాపుచ్ఛా గచ్ఛతో వత్తభేదో హోతి, తస్మా దుక్కటం ఆపజ్జతీ’’తి, తం న గహేతబ్బం.

పచ్ఛిమస్స ఆభోగేన ముత్తి నత్థీతి తస్స పచ్ఛతో గచ్ఛన్తస్స అఞ్ఞస్స అభావతో వుత్తం. ఏకం వా పేసేత్వా ఆపుచ్ఛితబ్బన్తి ఏత్థ గమనచిత్తస్స ఉప్పన్నట్ఠానతో అనాపుచ్ఛిత్వా గచ్ఛతో దుతియపాదుద్ధారే పాచిత్తియం. కిఞ్చాపి మఞ్చం వా పీఠం వా అజ్ఝోకాసే నిక్ఖిపిత్వా గచ్ఛన్తస్స ఇధ విసుం ఆపత్తి న వుత్తా, తథాపి అకాలే అజ్ఝోకాసే మఞ్చపీఠాని పఞ్ఞపేత్వా గచ్ఛన్తస్స లేడ్డుపాతాతిక్కమే పురిమసిక్ఖాపదేన పాచిత్తియం, పరిక్ఖేపాతిక్కమే ఇమినా దుక్కటన్తి వేదితబ్బం. ‘‘మణ్డపే వా రుక్ఖమూలే వా’’తి ఇమినా అజ్ఝోకాసోపి సఙ్గహితోయేవాతి తత్థాపి దుక్కటం ఇధ వుత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం. సేయ్యం పన అజ్ఝోకాసే సన్థరిత్వా గచ్ఛన్తస్స ఉభయేనపి దుక్కటమేవ. ‘‘సఙ్ఘికే విహారే సఙ్ఘికంయేవ సేయ్యం సన్థరిత్వా పక్కమన్తస్స పాచిత్తియం వుత్తన్తి ఉభోసు ఏకేకస్మిం సఙ్ఘికే దుక్కట’’న్తి వదన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. వుత్తలక్ఖణసేయ్యా, తస్సా సఙ్ఘికతా, వుత్తలక్ఖణే విహారే సన్థరణం వా సన్థరాపనం వా, అపలిబుద్ధతా, ఆపదాయ అభావో, అనపేక్ఖస్స దిసాపక్కమనం, ఉపచారసీమాతిక్కమోతి ఇమాని పనేత్థ సత్త అఙ్గాని.

దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౧౯-౧౨౧. ఛట్ఠే అనుపవిసిత్వాతి సమీపం పవిసిత్వా. బహూపకారతం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేన్తోతి భణ్డాగారికస్స బహూపకారతం ధమ్మకథికాదీనం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేన్తో. సమన్తా దియడ్ఢో హత్థోతి మజ్ఝే పఞ్ఞత్తమఞ్చపీఠం సన్ధాయ వుత్తం.

౧౨౨. ఉపచారం ఠపేత్వాతి వుత్తలక్ఖణం ఉపచారం ఠపేత్వా. ఏకవిహారేతి ఏకస్మిం సేనాసనే. ఏకపరివేణేతి తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపబ్భన్తరే. ‘‘గిలానో పవిసతీతిఆదీసు అనాపత్తికారణసబ్భావతో గిలానాదితాయ పవిసిస్సామీతి ఉపచారం పవిసన్తస్స సతిపి సమ్బాధేతుకామతాయ అనాపత్తి వుత్తాయేవా’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. ఏవఞ్చ సతి అగిలానాదిభావోపి విసుం అఙ్గేసు వత్తబ్బో సియా, మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) పన ‘‘సఙ్ఘికవిహారతా, అనుట్ఠాపనీయభావజాననం, సమ్బాధేతుకామతా, ఉపచారే నిసీదనం వా నిపజ్జనం వాతి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గానీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, తస్మా వీమంసితబ్బం.

అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨౬. సత్తమే కోట్ఠకానీతి ద్వారకోట్ఠకాని. ‘‘నిక్ఖమాతి వచనం సుత్వాపి అత్తనో రుచియా నిక్ఖమతి, అనాపత్తీ’’తి వదన్తి.

౧౨౮. అలజ్జిం నిక్కడ్ఢతీతిఆదీసు పఠమం అలజ్జీఆదిభావేన నిక్కడ్ఢిస్సామీతి చిన్తేత్వా నిక్కడ్ఢన్తస్స చిత్తస్స లహుపరివత్తితాయ కోపే ఉప్పన్నేపి అనాపత్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. సఙ్ఘికవిహారో, ఉపసమ్పన్నస్స భణ్డనకారకభావాదివినిముత్తతా, కోపేన నిక్కడ్ఢనం వా నిక్కడ్ఢాపనం వాతి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨౯-౧౩౧. అట్ఠమే ఉపరిమతలే పదరానం అసన్థరితత్తా ‘‘ఉపరిఅచ్ఛన్నతలాయా’’తి వుత్తం. పుబ్బే వుత్తనయేనేవాతి అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. సఙ్ఘికో విహారో, అసీసఘట్టా వేహాసకుటి, హేట్ఠా సపరిభోగతా, అపటాణిదిన్నే ఆహచ్చపాదకే నిసీదనం వా నిపజ్జనం వాతి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౩౫. నవమే ‘‘మహల్లకో నామ విహారో ససామికో’’తి వుత్తత్తా సఞ్ఞాచికాయ కుటియా అనాపత్తి. ‘‘అడ్ఢతేయ్యహత్థమ్పీ’’తి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన వుత్తవచనం పాళియా సమేతీతి ఆహ ‘‘తం సువుత్త’’న్తి. ‘‘పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన అడ్ఢతేయ్యహత్థప్పమాణస్స ఓకాసస్స దస్సితత్తా కవాటం అడ్ఢతేయ్యహత్థవిత్థారతో ఊనకం వా హోతు అధికం వా, అడ్ఢతేయ్యహత్థప్పమాణంయేవ ఓకాసో’’తి వదన్తి.

యస్స వేమజ్ఝేతి యస్స విహారస్స వేమజ్ఝే. సా అపరిపూరఉపచారాపి హోతీతి వివరియమానం కవాటం యం భిత్తిం ఆహనతి, సా సమన్తా కవాటవిత్థారప్పమాణఉపచారరహితాపి హోతీతి అత్థో. ఆలోకం సన్ధేతి పిధేతీతి ఆలోకసన్ధి. ‘‘పునప్పునం ఛాదాపేసి, పునప్పునం లిమ్పాపేసీతి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం ఉప్పన్నదోసేన సిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞత్తత్తా లేపం అనుజానన్తేన చ ద్వారబన్ధస్స సమన్తా అడ్ఢతేయ్యహత్థప్పమాణేయేవ పదేసే పునప్పునం లేపస్స అనుఞ్ఞాతత్తా తతో అఞ్ఞత్థ పునప్పునం లిమ్పేన్తస్స వా లిమ్పాపేన్తస్స వా భిత్తియం మత్తికాయ కత్తబ్బకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా పున చతుత్థలేపే దిన్నే పాచిత్తియేన భవితబ్బ’’న్తి వదన్తి. గణ్ఠిపదేసు పన తీసుపి ‘‘పునప్పునం లేపదానస్స వుత్తప్పమాణతో అఞ్ఞత్థ పటిక్ఖిత్తమత్తం ఠపేత్వా పాచిత్తియస్స అవుత్తత్తా దుక్కటం అనురూప’’న్తి వుత్తం.

అధిట్ఠాతబ్బన్తి సంవిధాతబ్బం. అప్పహరితేతి ఏత్థ అప్ప-సద్దో ‘‘అప్పిచ్ఛో’’తిఆదీసు వియ అభావత్థోతి ఆహ ‘‘అహరితే’’తి. పతనోకాసోతి పతనోకాసత్తా తత్ర ఠితస్స భిక్ఖునో ఉపరి పతేయ్యాతి అధిప్పాయో. సచే హరితే ఠితో అధిట్ఠేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి వచనేన ఇమమత్థం దీపేతి – సచే విహారస్స సమన్తా వుత్తప్పమాణే పరిచ్ఛేదే పుబ్బణ్ణాదీని న సన్తి, తత్థ విహారో కారేతబ్బో. యత్థ పన సన్తి, తత్థ కారాపేన్తస్స దుక్కటన్తి.

౧౩౬. ఏకేకం మగ్గం ఉజుకమేవ ఉట్ఠపేత్వా ఛాదనం మగ్గేన ఛాదనం నామ హోతీతి దస్సేతుం ‘‘మగ్గేన ఛాదేన్తస్సా’’తి వుత్తం. ఇమినా పన నయేన సబ్బస్మిం విహారే ఏకవారం ఛాదితే తం ఛదనం ఏకమగ్గన్తి గహేత్వా ‘‘ద్వే మగ్గే’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పరియాయేన ఛాదనేపి ఇమినావ నయేన యోజేతబ్బ’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం, తం ‘‘పునప్పునం ఛాదాపేసీ’’తి ఇమాయ పాళియా ‘‘సబ్బమ్పి చేతం ఛదనం ఛదనూపరి వేదితబ్బ’’న్తి ఇమినా అట్ఠకథావచనేన చ సమేతి, తస్మా ద్వే మగ్గే అధిట్ఠహిత్వా తతియాయ మగ్గం ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బన్తి ఏత్థ ద్వే ఛదనాని అధిట్ఠహిత్వా తతియం ఛదనం ‘‘ఏవం ఛాదేహీ’’తి ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బన్తి ఏవమత్థో గహేతబ్బో.

కేచి పన ‘‘పఠమం తావ ఏకవారం అపరిసేసం ఛాదేత్వా పున ఛదనదణ్డకే బన్ధిత్వా దుతియవారం తథేవ ఛాదేతబ్బం, తతియవారచతుత్థవారే సమ్పత్తే ద్వే మగ్గే అధిట్ఠహిత్వా ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బ’’న్తి వదన్తి. అపరే పన ‘‘పఠమవారేయేవ తయోపి మగ్గే అధిట్ఠాతుం వట్టతి, చతుత్థతో పట్ఠాయ ఆపత్తి పాచిత్తియ’’న్తి వదన్తి. తదుభయమ్పి పాళియా అట్ఠకథాయ చ న సమేతి. తతియాయ మగ్గన్తి ఏత్థ తతియాయాతి ఉపయోగత్థే సమ్పదానవచనం, తతియం మగ్గన్తి అత్థో. తిణ్ణం మగ్గానన్తి మగ్గవసేన ఛాదితానం తిణ్ణం ఛదనానం. తిణ్ణం పరియాయానన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. చతుత్థే మగ్గే వా పరియాయే వాతి చ తథా ఛాదేన్తానం చతుత్థం ఛాదనమేవ వుత్తం. సేసం ఉత్తానమేవ. మహల్లకవిహారతా, అత్తనో వాసాగారతా, ఉత్తరి అధిట్ఠానన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని.

మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౪౦. దసమే ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స ‘‘సిఞ్చేయ్య వా సిఞ్చాపేయ్య వా’’తి బాహిరపరిభోగవసేన పఠమం పఞ్ఞత్తత్తా ‘‘సప్పాణకం ఉదకం పరిభుఞ్జేయ్యా’’తి సిక్ఖాపదం అత్తనో నహానపానాదిపరిభోగవసేన పఞ్ఞత్తన్తి వేదితబ్బం. తస్మిం వా పఠమం పఞ్ఞత్తేపి అత్తనో పరిభోగవసేనేవ పఞ్ఞత్తత్తా పున ఇమం సిక్ఖాపదం బాహిరపరిభోగవసేనేవ పఞ్ఞత్తన్తి గహేతబ్బం.

సప్పాణకసఞ్ఞిస్స ‘‘పరిభోగేన పాణకా మరిస్సన్తీ’’తి పుబ్బభాగే జానన్తస్సపి సిఞ్చనసిఞ్చాపనం ‘‘పదీపే నిపతిత్వా పటఙ్గాదిపాణకా మరిస్సన్తీ’’తి జానన్తస్స పదీపుజ్జలనం వియ వినాపి వధకచేతనాయ హోతీతి ఆహ ‘‘పణ్ణత్తివజ్జ’’న్తి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. ఉదకస్స సప్పాణకతా, ‘‘సిఞ్చనేన పాణకా మరిస్సన్తీ’’తి జాననం, తాదిసమేవ చ ఉదకం, వినా వధకచేతనాయ కేనచిదేవ కరణీయేన తిణాదీనం సిఞ్చనన్తి ఇమాని పనేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో సేనాసనవగ్గో దుతియో.

భూతగామవగ్గోతిపి ఇమస్సేవ నామం.