కమ్మట్ఠానవిభావనావిధానకథావణ్ణనా
౩౧౨౫. ‘‘ఆదిమ్హి సీలం దస్సేయ్య.
మజ్ఝే మగ్గం విభావయే;
పరియోసానే చ నిబ్బానం;
ఏసా కథికసణ్ఠితీ’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౯౦; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౯౧; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౩.౬౪) –
వుత్తం ధమ్మకథికలక్ఖణం సమనుస్సరన్తోయమాచరియో పాతిమోక్ఖసంవరసీలపరిదీపకం వినిచ్ఛయం నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారముఖేన దస్సేత్వా తంమూలకానం ఇతరేసఞ్చ తిణ్ణం సీలానం తందస్సనేనేవ దస్సితభావఞ్చ సీలవిసుద్ధిమూలికా చిత్తవిసుద్ధిఆదియో పఞ్చవిసుద్ధియో చ తంమూలికఞ్చ అరియమగ్గసఙ్ఖాతం ఞాణదస్సనవిసుద్ధిం తదధిగమనీయం నిబ్బానఞ్చ దస్సేత్వా యథారద్ధం వినయకథం పరియోసాపేతుకామో ఆహ ‘‘పామోక్ఖే’’తిఆది. తత్థ పామోక్ఖేతి సమాధిఆదీనం అనవజ్జధమ్మానం పతిట్ఠాభావేన ఉత్తమే. మోక్ఖప్పవేసనేతి అమతమహానిబ్బాననగరస్స పవేసననిమిత్తే. ముఖే అసహాయద్వారభూతే. యథాహ –
‘‘సగ్గారోహణసోపానం, అఞ్ఞం సీలసమం కుతో;
ద్వారం వా పన నిబ్బాన-నగరస్స పవేసనే’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౯; బు. బం. అట్ఠ. ౩.దీపఙ్కరబుద్ధవంసవణ్ణనా);
సబ్బదుక్ఖక్ఖయేతి జాతిదుక్ఖాదిసబ్బదుక్ఖానం ఖయస్స అరియమగ్గస్స అధిగమూపాయత్తా ఫలూపచారేన సబ్బదుక్ఖక్ఖయసఙ్ఖాతే. ‘‘పామోక్ఖే’’తి చ ‘‘మోక్ఖప్పవేసనే ముఖే’’తి చ ‘‘సబ్బదుక్ఖక్ఖయే’’తి చ ‘‘పాతిమోక్ఖస్మి’’న్తి ఏతస్స విసేసనం. వుత్తేతి పారాజికతో పట్ఠాయ నానప్పకారతో నిద్దిట్ఠే సతి. ఇతరత్తయం వుత్తమేవాతి సమ్బన్ధో. ఇన్ద్రియసంవరసీలఆజీవపారిసుద్ధిసీలపచ్చయసన్నిస్సితసీలసఙ్ఖాతం ఇతరం సీలత్తయం వుత్తమేవ హోతి ‘‘రాజా ఆగతో’’తి వుత్తే పరిసాయ ఆగమనం వియ, తస్మా తం న వక్ఖామాతి అధిప్పాయో.
౩౧౨౬. ఇదం చతుబ్బిధం సీలన్తి పాతిమోక్ఖసంవరసీలాదిం చతుపారిసుద్ధిసీలం. ఞత్వాతి లక్ఖణాదితో, వోదానతో, హానభాగియట్ఠితిభాగియవిసేసభాగియనిబ్బేధభాగియాదిప్పకారతో చ జానిత్వా. తత్థాతి చతుబ్బిధసీలే. పతిట్ఠితోతి అచ్ఛిద్దాదిఅఙ్గసమన్నాగతభావమాపాదనేన పతిట్ఠితో. సమాధిన్తి ఉపచారప్పనాభేదలోకియసమాధిం. భావేత్వాతి సమచత్తాలీసాయ కమ్మట్ఠానేసు పునప్పునం అనుయోగవసేన వడ్ఢేత్వా. పఞ్ఞాయాతి తిలక్ఖణాకారాదిపరిచ్ఛేదికాయ లోకుత్తరాయ పఞ్ఞాయ హేతుభూతాయ, కరణభూతాయ చ. పరిముచ్చతీతి సబ్బకిలేసబన్ధనం ఛేత్వా సంసారచారకా సమన్తతో ముచ్చతి, అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతీతి అధిప్పాయో.
౩౧౨౭. ఏవం సమాసతో వుత్తమేవత్థం నిద్దిసన్తో ఆహ ‘‘దసానుస్సతియో’’తిఆది. దస అనుస్సతియో చ దస కసిణా చ దస అసుభా చ చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో చ తథా చత్తారో ఆరుప్పా చ వుత్తా. అపరం కమ్మట్ఠానద్వయఞ్చ వుత్తన్తి సమ్బన్ధో.
తత్థ దసానుస్సతియో నామ ‘‘బుద్ధానుస్సతి, ధమ్మానుస్సతి, సఙ్ఘానుస్సతి, సీలానుస్సతి, చాగానుస్సతి, దేవతానుస్సతి, కాయగతాసతి, మరణానుస్సతి, ఆనాపానసతి, ఉపసమానుస్సతీ’’తి (విసుద్ధి. ౧.౪౭) ఏవం వుత్తా దస అనుస్సతియో.
దస కసిణా నామ ‘‘పథవీకసిణం, ఆపోకసిణం, తేజోకసిణం, వాయోకసిణం, నీలకసిణం, పీతకసిణం, లోహితకసిణం, ఓదాతకసిణం, ఆలోకకసిణం, పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణ’’న్తి (విసుద్ధి. ౧.౪౭) వుత్తా ఇమే దస కసిణా.
దస అసుభా నామ ‘‘ఉద్ధుమాతకం, వినీలకం, విపుబ్బకం, విచ్ఛిద్దకం, విక్ఖాయితకం, విక్ఖిత్తకం, హతవిక్ఖిత్తకం, లోహితకం, పుళువకం, అట్ఠిక’’న్తి (విసుద్ధి. ౧.౪౭) వుత్తా ఇమే దస అసుభా.
చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో నామ ‘‘మేత్తా, కరుణా, ముదితా, ఉపేక్ఖా’’తి (విసుద్ధి. ౧.౪౭) వుత్తా ఇమే అప్పమఞ్ఞాయో.
చత్తారో ఆరుప్పా నామ ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతన’’న్తి (విసుద్ధి. ౧.౪౭) వుత్తా ఇమే ఆరుప్పా. అపరం కమ్మట్ఠానద్వయం నామ ‘‘ఆహారేపటిక్కూలసఞ్ఞా, చతుధాతువవత్థాన’’న్తి వుత్తం ట్ఠానఉభయం.
౩౧౨౮. ఇచ్చేవం చత్తాలీసవిధం మనోభునో కమ్మట్ఠానం సబ్బమ్పి కమ్మట్ఠానం సముద్దిట్ఠం సియాతి యోజనా. కమ్మస్స యోగసఙ్ఖాతస్స ఠానం ఆరమ్మణభావేన పవత్తిట్ఠానన్తి కమ్మట్ఠానం. తిట్ఠతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠానం, కారణం, కమ్మస్స విపస్సనాయ ఠానం కారణం కమ్మట్ఠానం, కస్సాతి ఆహ ‘‘మనోభునో’’తి. మనో అభిభవతీతి మనోభూ, తస్స మనోభునో, కుసలచిత్తప్పవత్తినివారణేన తథాలద్ధనామస్స కామదేవస్సాతి అత్థో. ఇమినా కమ్మట్ఠానగణనాపరిచ్ఛేదో దస్సితో.
౩౧౨౯-౩౦. ఇమేసం కమ్మట్ఠానానం భావనామయం భిన్దిత్వా దస్సేతుం మాతికం తావ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపచారప్పనాతో’’తిఆది. తత్థ ఉపచారప్పనాతోతి ‘‘ఏత్తకాని కమ్మట్ఠానాని ఉపచారావహాని, ఏత్తకాని అప్పనావహానీ’’తి ఏవం ఉపచారప్పనావసేన చ. ఝానభేదాతి ‘‘ఏత్తకాని పఠమజ్ఝానికాని, ఏత్తకాని తికచతుక్కజ్ఝానికాని, ఏత్తకాని పఞ్చకజ్ఝానికానీ’’తిఆదినా ఝానభేదా చ. అతిక్కమాతి అఙ్గానం, ఆరమ్మణానఞ్చ అతిక్కమతో. వడ్ఢనావడ్ఢనా చాపీతి అఙ్గులద్వఙ్గులాదివసేన వడ్ఢేతబ్బా, అవడ్ఢేతబ్బా చ. ఆరమ్మణభూమితోతి నిమిత్తారమ్మణాదిఆరమ్మణతో చేవ లబ్భమానాలబ్భమానభూమితో చ.
గహణాతి దిట్ఠాదివసేన గహేతబ్బతో. పచ్చయాతి తంతంఠానానం పచ్చయభావతో చ. భియ్యోతి పున-సద్దత్థనీహారత్థో. చరియానుకూలతోతి రాగచరియాదీనం అనుకూలభావతోతి అయం విసేసో అయం భేదో. ఏతేసు చత్తాలీసాయ కమ్మట్ఠానేసు.
౩౧౩౧. ఏవం మాతికం నిద్దిసిత్వా యథాక్కమం నిద్దిసన్తో పఠమం తావ ఉపచారావహాదయో దస్సేతుమాహ ‘‘అట్ఠానుస్సతియో’’తిఆది. తత్థాతి తిస్సం మాతికాయం, తేసు వా చత్తాలీసాయ కమ్మట్ఠానేసు. అట్ఠానుస్సతియోతి కాయగతాసతిఆనాపానసతిద్వయవజ్జితా బుద్ధానుస్సతిఆదికా అట్ఠ అనుస్సతియో చ. సఞ్ఞా ఆహారేపటిక్కూలసఞ్ఞా చ. వవత్థానఞ్చ చతుధాతువవత్థానఞ్చాతి ఇమే దస. ఉపచారావహాతి బుద్ధగుణాదీనం పరమత్థభావతో, అనేకవిధత్తా, ఏకస్సాపి గమ్భీరభావతో చ ఏతేసు దససు కమ్మట్ఠానేసు అప్పనావసేన సమాధిస్స పతిట్ఠాతుమసక్కుణేయ్యత్తా అప్పనాభావనాప్పత్తో సమాధి ఉపచారభావేయేవ పతిట్ఠాతి, తస్మా ఏతే ఉపచారావహా.
నను చేత్థ దుతియచతుత్థారుప్పసమాధి, లోకుత్తరో చ సమాధి పరమత్థధమ్మే అప్పనం పాపుణాతి, తస్మా ‘‘పరమత్థభావతో’’తి హేతు అప్పనమపాపుణనే కారణభావేన న వుచ్చతీతి? న, తస్స భావనావిసేసేన పరమత్థధమ్మే పవత్తిసమ్భవతో, ఇమస్స చ రూపావచరచతుత్థభావనావిసేససమ్భవతో చ. తథా హి దుతియచతుత్థారుప్పసమాధి అప్పనాపత్తస్స అరూపావచరసమాధిస్స చతుత్థజ్ఝానస్స ఆరమ్మణసమతిక్కమమత్తభావనావసేన సభావారమ్మణేపి అప్పనం పాపుణాతి. విసుద్ధిభావనానుక్కమబలేన లోకుత్తరో సమాధి అప్పనం పాపుణాతీతి.
౩౧౩౨. తత్థాతి తేసు ఝానావహేసు తింసకమ్మట్ఠానేసు. అసుభాతి ఉద్ధుమాతకాదయో దస అసుభా. కాయగతాసతీతి కాయగతాసతి చాతి ఇమే ఏకాదస. పఠమజ్ఝానికాతి ఇమేసం పటిక్కూలారమ్మణత్తా, పటిక్కూలారమ్మణే చ చిత్తస్స చణ్డసోతాయ నదియా అరిత్తబలేన నావాట్ఠానం వియ వితక్కబలేనేవ పవత్తిసమ్భవతో అవితక్కానం దుతియజ్ఝానాదీనం అసమ్భవోతి సవితక్కస్స పఠమజ్ఝానస్సేవ సమ్భవతో పఠమజ్ఝానికా. ఆనాపానఞ్చ కసిణా చాతి ఇమే ఏకాదస చతుక్కజ్ఝానికా రూపావచరచతుక్కజ్ఝానికా చ చతుక్కనయేన, పఞ్చకజ్ఝానికా చ.
౩౧౩౩. తిస్సోవ అప్పమఞ్ఞాతి మేత్తా, కరుణా, ముదితాతి అప్పమఞ్ఞా తిస్సోవ. సామఞ్ఞనిద్దేసే ఏతాసమేవ గహణం కథం విఞ్ఞాయతీతి? ‘‘అథ పచ్ఛిమా’’తిఆదినా చతుత్థాయ అప్పమఞ్ఞాయ చతుత్థజ్ఝానికభావస్స వక్ఖమానత్తా పారిసేసతో తం విఞ్ఞాయతి. తికజ్ఝానానీతి తికజ్ఝానికా. ‘‘తికజ్ఝానా’’తి వత్తబ్బే లిఙ్గవిపల్లాసేన ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. మేత్తాదీనం దోమనస్ససహగతబ్యాపాదవిహింసానభిరతీనం పహాయకత్తా దోమనస్సపటిపక్ఖేన సోమనస్సేనేవ సహగతతా వుత్తాతి చతుక్కనయేన తికజ్ఝానికతా వుత్తా, పఞ్చకనయేన చతుక్కజ్ఝానికతా చ.
‘‘అథా’’తి ఇదం ‘‘పచ్ఛిమా’’తి పదస్స ‘‘తిస్సో’’తి ఇమినా పురిమపదేన సమ్బన్ధనివత్తనత్థం. పచ్ఛిమా అప్పమఞ్ఞా, చత్తారో ఆరుప్పా చ చతుత్థజ్ఝానికా మతా చతుక్కనయేన, పఞ్చమజ్ఝానికా చ. ‘‘సబ్బే సత్తా సుఖితా హోన్తు, దుక్ఖా ముచ్చన్తు, లద్ధసుఖసమ్పత్తితో మా విగచ్ఛన్తూ’’తి మేత్తాదితివిధవసప్పవత్తం బ్యాపారత్తయం పహాయ కమ్మస్సకతాదస్సనేన సత్తేసు మజ్ఝత్తాకారప్పత్తభావనానిబ్బత్తాయ తత్రమజ్ఝత్తోపేక్ఖాయ బలవతరత్తా అప్పనాప్పత్తస్స ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారస్స సుఖసహగతతాసమ్భవతో ఉపేక్ఖాసహగతతా వుత్తా.
౩౧౩౪. అఙ్గారమ్మణతో అతిక్కమో ద్విధా వుత్తోతి యోజనా. చతుక్కతికజ్ఝానేసూతి దసకసిణా, ఆనాపానసతీతి ఏకాదససు చతుక్కజ్ఝానికేసు చేవ మేత్తాదిపురిమబ్రహ్మవిహారత్తయసఙ్ఖాతేసు తికజ్ఝానికేసు చ కమ్మట్ఠానేసు. అఙ్గాతిక్కమతాతి ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే వితక్కాదిఝానఙ్గ సమతిక్కమేన పఠమజ్ఝానాదీనం ఆరమ్మణేయేవ దుతియజ్ఝానాదీనం ఉప్పత్తితో అఙ్గాతిక్కమో అధిప్పేతోతి అత్థో. అఙ్గాతిక్కమోయేవ అఙ్గాతిక్కమతా.
౩౧౩౫. అఙ్గాతిక్కమతోతి తతియజ్ఝానసమ్పయుత్తసోమనస్సాతిక్కమనతో. ఆరమ్మణమతిక్కమ్మాతి పటిభాగనిమిత్తకసిణుగ్ఘాటిమాకాసతబ్బిసయపఠమారుప్పవిఞ్ఞాణతదభావసఙ్ఖాతాని చత్తారి ఆరమ్మణాని యథాక్కమం అతిక్కమిత్వా. కసిణుగ్ఘాటిమాకాసతబ్బిసయపఠమారుప్పవిఞ్ఞాణతదభావతబ్బిసయతతియారుప్పవిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతేసు చతూసు ఆరమ్మణేసు ఆరుప్పా ఆకాసానఞ్చాయతనాదీని చత్తారి అరూపావచరజ్ఝానాని జాయరే ఉప్పజ్జన్తి.
౩౧౩౬. ఏత్థాతి ఏతేసు ఆరమ్మణేసు. వడ్ఢేతబ్బానీతి ‘‘యత్తకం ఓకాసం కసిణేన ఫరతి, తదబ్భన్తరే దిబ్బాయ సోతధాతుయా సద్దం సోతుం, దిబ్బేన చక్ఖునా రూపం పస్సితుం, పరసత్తానఞ్చ చేతసా చిత్తం అఞ్ఞాతుం సమత్థో హోతీ’’తి వుత్తప్పయోజనం సన్ధాయ అఙ్గగణనాదివసేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా యత్తకం ఇచ్ఛతి, తత్తకం వడ్ఢేతబ్బాని. సేసం అసుభాది సబ్బం తం కమ్మట్ఠానం పయోజనాభావా న వడ్ఢేతబ్బమేవాతి యోజనా.
౩౧౩౭. తత్థ తేసు కమ్మట్ఠానేసు దస కసిణా చ దస అసుభా చ కాయగతాసతి, ఆనాపానసతీతి ఇమే బావీసతి కమ్మట్ఠానాని పటిభాగారమ్మణానీతి యోజనా. ఏత్థ ‘‘కసిణా’’తిఆదినా తదారమ్మణాని ఝానాని గహితాని.
౩౧౩౮. ధాతువవత్థనన్తి చతుధాతువవత్థానం, గాథాబన్ధవసేన రస్సత్తం. విఞ్ఞాణఞ్చాతి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం. నేవసఞ్ఞాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం. దస ద్వేతి ద్వాదస. భావగోచరాతి సభావధమ్మగోచరా, పరమత్థధమ్మాలమ్బణాతి వుత్తం హోతి.
౩౧౩౯. ద్వే చ ఆరుప్పమానసాతి ఆకాసానఞ్చాయతనఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఙ్ఖాతా అరూపావచరచిత్తుప్పాదా ద్వే చ. ఛ ఇమే ధమ్మా నవత్తబ్బగోచరా నిద్దిట్ఠాతి యోజనా చతున్నం అప్పమఞ్ఞానం సత్తపఞ్ఞత్తియా, పఠమారుప్పస్స కసిణుగ్ఘాటిమాకాసపఞ్ఞత్తియా, తతియారుప్పస్స పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణాభావపఞ్ఞత్తియా చ ఆరమ్మణత్తా.
౩౧౪౦. పటిక్కూలసఞ్ఞాతి ఆహారేపటిక్కూలసఞ్ఞా. కాయగతాసతీతి ద్వాదసేవ భూమితో దేవేసు కామావచరదేవేసు కుణపానం, పటిక్కూలారహస్స చ అసమ్భవా న పవత్తన్తీతి యోజనా.
౩౧౪౧. తాని ద్వాదస చ. భియ్యోతి అధికత్థే నిపాతో, తతో అధికం ఆనాపానసతి చాతి తేరస రూపారూపలోకే అస్సాసపస్సాసానఞ్చ అభావా సబ్బసో న జాయరేతి యోజనా.
౩౧౪౨. అరూపావచరే అరూపభవే చతురో ఆరుప్పే ఠపేత్వా అఞ్ఞే ఛత్తింస ధమ్మా రూపసమతిక్కమాభావా న జాయన్తీతి యోజనా. సబ్బే సమచత్తాలీస ధమ్మా మానుసే మనుస్సలోకే సబ్బేసమేవ లబ్భమానత్తా జాయన్తి.
౩౧౪౩. చతుత్థకసిణం హిత్వాతి వాయోకసిణం దిట్ఠఫుట్ఠేన గహేతబ్బత్తా తం వజ్జేత్వా నవ కసిణా చ దస అసుభా చాతి తే ఏకూనవీసతి ధమ్మా దిట్ఠేనేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పుబ్బభాగే పరికమ్మకాలే గహేతబ్బా భవన్తీతి యోజనా. పుబ్బభాగే చక్ఖునా ఓలోకేత్వా పరికమ్మం కతం, తేన ఉగ్గహితనిమిత్తం తేసం గహేతబ్బన్తి వుత్తం హోతి.
౩౧౪౪. ఫుట్ఠేనాతి నాసికగ్గే, ఉత్తరోట్ఠే వా ఫుట్ఠవసేన. కాయగతాసతియం తచపఞ్చకం దిట్ఠేన గహేతబ్బం. మాలుతోతి వాయోకసిణం దిట్ఠఫుట్ఠేన గహేతబ్బం ఉచ్ఛుసస్సాదీనం పత్తేసు చలమానవణ్ణగ్గహణముఖేన, కాయప్పసాదఘట్టనేన చ గహేతబ్బత్తా. ఏత్థ ఏతేసు కమ్మట్ఠానేసు. సేసకన్తి వుత్తావసేసం. బుద్ధానుస్సతిఆదికా అట్ఠానుస్సతియో, చత్తారో బ్రహ్మవిహారా, చత్తారో ఆరుప్పా, ఆహారేపటిక్కూలసఞ్ఞా, చతుధాతువవత్థానం, కాయగతాసతియం వక్కపఞ్చకాదీని చాతి సబ్బమేతం పరతో సుత్వా గహేతబ్బత్తా సుతేనేవ గహేతబ్బన్తి వుత్తం.
౩౧౪౫. ఏత్థ ఏతేసు కమ్మట్ఠానేసు ఆకాసకసిణం ఠపేత్వా నవ కసిణా పఠమారుప్పచిత్తస్స ఆరమ్మణభూతకసిణుగ్ఘాటిమాకాసస్స హేతుభావతో పచ్చయా జాయరే పచ్చయా భవన్తీతి యోజనా.
౩౧౪౬. దసపి కసిణా అభిఞ్ఞానం దిబ్బచక్ఖుఞాణాదీనం పచ్చయా భవన్తీతి యోజనా. చతుత్థస్సాతి చతుత్థస్స బ్రహ్మవిహారస్స.
౩౧౪౭. హేట్ఠిమహేట్ఠిమారుప్పన్తి ఆకాసానఞ్చాయతనాదికం. పరస్స చ పరస్స చాతి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనాదిఉత్తరజ్ఝానస్స పచ్చయోతి పకాసితన్తి యోజనా. నేవసఞ్ఞాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం. నిరోధస్సాతి సఞ్ఞావేదయితనిరోధస్స, తాయ నిరోధసమాపత్తియా.
౩౧౪౮. సబ్బేతి సమచత్తాలీసకమ్మట్ఠానధమ్మా. సుఖవిహారస్సాతి దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారస్స. భవనిస్సరణస్స చాతి విభవూపనిస్సయతాయ విపస్సనాపాదకత్తేన ఆసవక్ఖయఞాణేన అధిగన్తబ్బస్స నిబ్బానస్స చ. భవసుఖానఞ్చాతి పరికమ్మోపచారభావనావసప్పవత్తాని కామావచరకుసలచిత్తాని కామసుగతిభవసుఖానం, రూపావచరప్పనావసపవత్తాని రూపావచరచిత్తాని రూపావచరభవసుఖానం, ఇతరాని అరూపావచరభూతాని అరూపావచరభవసుఖానఞ్చ పచ్చయాతి దీపితా.
౩౧౪౯. దస అసుభా, కాయగతాసతీతి ఇమే ఏకాదస రాగచరితస్స విసేసతో అనుకూలా విఞ్ఞేయ్యాతి యోజనా. ‘‘విసేసతో’’తి ఇమినా రాగస్స ఉజువిపచ్చనీకభావేన చ అతిసప్పాయతో చ వుత్తో, ఇతరే చ అపటిక్ఖిత్తాతి దీపేతి. వుత్తఞ్హేతం విసుద్ధిమగ్గే ‘‘సబ్బఞ్చేతం ఉజువిపచ్చనీకవసేన చ అతిసప్పాయవసేన చ వుత్తం, రాగాదీనం పన అవిక్ఖమ్భికా, సద్ధాదీనం వా అనుపకారా కుసలభావనా నామ నత్థీ’’తి (విసుద్ధి. ౧.౪౭).
౩౧౫౦. సవణ్ణకసిణాతి చతూహి వణ్ణకేహి కసిణేహి సహితా. చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయోతి ఇమే అట్ఠ దోసచరితస్స అనుకూలాతి పకాసితాతి యోజనా.
౩౧౫౧. మోహప్పకతినోతి మోహచరితస్స. ‘‘ఆనాపానసతి ఏకావా’’తి పదచ్ఛేదో.
౩౧౫౨. మరణూపసమేతి మరణఞ్చ ఉపసమో చ మరణూపసమం, తస్మిం మరణూపసమే. సతీతి మరణానుస్సతి, ఉపసమానుస్సతి చాతి ఏతే చత్తారో ధమ్మా. పఞ్ఞాపకతినోతి బుద్ధిచరితస్స.
౩౧౫౩. ఆదిఅనుస్సతిచ్ఛక్కన్తి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘసీలచాగదేవతానుస్సతిసఙ్ఖాతం ఛక్కం. సద్ధాచరితవణ్ణితన్తి సద్ధాచరితస్స అనుకూలన్తి కథితం. ఆరుప్పాతి చత్తారో ఆరుప్పా. సేసా కసిణాతి భూతకసిణఆలోకాకాసకసిణానం వసేన ఛ కసిణాతి సేసా దస ధమ్మా. సబ్బానురూపకాతి సబ్బేసం ఛన్నం చరియానం అనుకూలాతి అత్థో.
౩౧౫౪-౮. ఏవం యథానిక్ఖిత్తమాతికానుక్కమేన కమ్మట్ఠానప్పభేదం విభావేత్వా ఇదాని భావనానయం దస్సేతుమాహ ‘‘ఏవ’’న్తిఆది. ఏవం పభేదతో ఞత్వా కమ్మట్ఠానానీతి యథావుత్తభేదనయముఖేన భావనామయారమ్భదస్సనం. పణ్డితోతి తిహేతుకపటిసన్ధిపఞ్ఞాయ పఞ్ఞవా భబ్బపుగ్గలో. తేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. మేధావీతి పారిహారియపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. దళ్హం గహేత్వానాతిఆదిమజ్ఝపరియోసానే సుట్ఠు సల్లక్ఖన్తేన దళ్హం అట్ఠిం కత్వా సక్కచ్చం ఉగ్గహేత్వా. కల్యాణమిత్తకోతి –
‘‘పియో గరు భావనీయో;
వత్తా చ వచనక్ఖమో;
గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా;
నో చట్ఠానే నియోజకో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౩౭; నేత్తి. ౧౧౩) –
వుత్తలక్ఖణకో సీలసుతపఞ్ఞాదిగుణసమన్నాగతకల్యాణమిత్తకో.
పఠమమేవ పలిబోధానం ఉచ్ఛేదం కత్వాతి యోజనా. పఠమన్తి భావనారమ్భతో పఠమమేవ. పలిబోధానం ఉచ్ఛేదం కత్వాతి –
‘‘ఆవాసో చ కులం లాభో;
గణో కమ్మఞ్చ పఞ్చమం;
అద్ధానం ఞాతి ఆబాధో;
గన్థో ఇద్ధీతి తే దసా’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౪౧) –
వుత్తానం దసమహాపలిబోధానం, దీఘకేసనఖలోమచ్ఛేదనచీవరరజనపత్తపచనాదీనం ఖుద్దకపఅబోధానఞ్చాతి ఉభయేసం పలిబోధానం ఉచ్ఛేదం కత్వా నిట్ఠాపనేన వా ఆలయపరిచ్చాగేన వా ఉచ్ఛేదం కత్వా. ఇద్ధి పనేత్థ విపస్సనాయ పలిబోధో హోతి, న సమాధిభావనాయ. వుత్తఞ్హేతం విసుద్ధిమగ్గే ‘‘ఇద్ధీతి పోథుజ్జనికా ఇద్ధి. సా హి ఉత్తానసేయ్యకదారకో వియ, తరుణసస్సం వియ చ దుప్పరిహారా హోతి, అప్పమత్తకేనేవ భిజ్జతి. సా పన విపస్సనాయ పలిబోధో హోతి, న సమాధిస్స సమాధిం పత్వా పత్తబ్బత్తా’’తి (విసుద్ధి. ౧.౪౧).
దోసవజ్జితే, అనురూపే చ విహారే వసన్తేనాతి యోజనా. దోసవజ్జితేతి –
‘‘మహావాసం నవావాసం, జరావాసఞ్చ పన్థనిం;
సోణ్డిం పణ్ణఞ్చ పుప్ఫఞ్చ, ఫలం పత్థితమేవ చ.
‘‘నగరం దారునా ఖేత్తం, విసభాగేన పట్టనం;
పచ్చన్తసీమాసప్పాయం, యత్థ మిత్తో న లబ్భతి.
‘‘అట్ఠారసేతాని ఠానాని, ఇతి విఞ్ఞాయ పణ్డితో;
ఆరకా పరివజ్జేయ్య, మగ్గం పటిభయం యథా’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౫౨) –
అట్ఠకథాసు వుత్తేహి ఇమేహి అట్ఠారసహి దోసేహి గజ్జితే.
అనురూపే వసన్తేనాతి –
‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, సేనాసనం నాతిదూరం హోతి నచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్నం, దివా అప్పాకిణ్ణం, రత్తిం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసం, అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స అప్పకసిరేనేవ ఉప్పజ్జన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే యే తే భిక్ఖూ విహరన్తి బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా, తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛతి పరిపఞ్హతి ‘ఇదం, భన్తే, కథం, ఇమస్స కో అత్థో’తి, తస్స తే ఆయస్మన్తో అవివటఞ్చేవ వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ ఉత్తానిం కరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖట్ఠానీయేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, సేనాసనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం హోతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౧) –
ఏవం భగవతా వణ్ణితేహి పఞ్చహి గుణేహి సమన్నాగతత్తా అనురూపే భావనాకమ్మానుగుణే విహారే విహరన్తేనాతి అత్థో. పఠమాదీనీతి పఠమదుతియాదీని రూపావచరజ్ఝానాని. సబ్బసో భావేత్వాతి విసుద్ధిమగ్గే ‘‘సబ్బం భావనావిధానం అపరిహాపేన్తేన భావేతబ్బో’’తి (విసుద్ధి. ౧.౪౧) నిక్ఖిత్తస్స మాతికాపదస్స విత్థారక్కమేన భావేత్వా, చిత్తవిసుద్ధిం సమ్పాదేత్వాతి వుత్తం హోతి.
సప్పఞ్ఞోతి కమ్మజతిహేతుకపటిసన్ధిపఞ్ఞాయ చేవ కమ్మట్ఠానమనసికారసప్పాయాని పరిగ్గహేత్వా అసప్పాయం పరివజ్జేత్వా సప్పాయసేవనోపకారాయ పారిహారియపఞ్ఞాయ చ సమన్నాగతో యోగావచరో. తతోతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవజ్జితరూపారూపజ్ఝానం విపస్సనాపాదకభావేన సమాపజ్జిత్వా అట్ఠన్నం విపస్సనాపాదకజ్ఝానానమఞ్ఞతరతో ఝానా వుట్ఠాయ. తేనాహ విసుద్ధిమగ్గే ‘‘ఠపేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం అవసేసరూపారూపావచరజ్ఝానానం అఞ్ఞతరతో వుట్ఠాయా’’తి (విసుద్ధి. ౨.౬౬౩).
నామరూపవవత్థానం కత్వాతి విసుద్ధిమగ్గే దిట్ఠివిసుద్ధినిద్దేసే వుత్తనయేన పఞ్చక్ఖన్ధాదిముఖేసు యథిచ్ఛితేన ముఖేన పవిసిత్వా నామరూపం వవత్థపేత్వా ‘‘ఇదం నామం, ఇదం రూపం, ఇమమ్హా నామరూపతో బ్యతిరిత్తం అత్తాది కిఞ్చి వత్తబ్బం నత్థీ’’తి నిట్ఠం గన్త్వా, ఇమినా దిట్ఠివిసుద్ధి దస్సితా.
కఙ్ఖం వితీరియాతి యథాదిట్ఠనామరూపధమ్మానం విసుద్ధిమగ్గే కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధినిద్దేసే (విసుద్ధి. ౨.౬౭౮ ఆదయో) వుత్తనయేన పఞ్చధా పరిగ్గహేత్వా ‘‘న తావిదం నామరూపం అహేతుకం, న అత్తాదిహేతుక’’న్తి యాథావతో నామరూపస్స పఞ్చధా దస్సనేన అద్ధత్తయగతం ‘‘అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధాన’’న్తిఆదినయప్పవత్తం (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦; మహాని. ౧౭౪) సోళసవిధం కఙ్ఖం, ‘‘సత్థరి కఙ్ఖతీ’’తిఆదినయప్పవత్తం (ధ. స. ౧౦౦౮) అట్ఠవిధఞ్చ కఙ్ఖం వీరియేన తరిత్వా పజహిత్వా, ఇమినా కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి దస్సితా హోతి.
ఏవం కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధినిప్ఫాదనేన ఞాతపరిఞ్ఞాయ ఠితో యోగావచరో సప్పాయం నామరూపం లక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా కఙ్ఖావూపసమఞాణేన మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసే (విసుద్ధి. ౨.౬౯౨ ఆదయో) వుత్తనయేన సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో ఓభాసో, ఞాణం, పీతి, పస్సద్ధి, సుఖం, అధిమోక్ఖో, పగ్గహో, ఉపట్ఠానం, ఉపేక్ఖా, నికన్తీతి దససు ఉపక్కిలేసేసు పాతుభూతేసు తథా పాతుభూతే ఓభాసాదయో దస ఉపక్కిలేసే ‘‘అమగ్గో’’తి మగ్గవీథిపటిపన్నం విపస్సనాఞాణమేవ ‘‘మగ్గో’’తి పణ్డితో పఞ్ఞవా యోగావచరో జానాతీతి అత్థో, ఇమినా మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి సఙ్ఖేపతో దస్సితా హోతి.
౩౧౫౯. ఏత్తావతా తేసం తిణ్ణం వవత్థానేతి యోజనా. ఏత్తావతాతి ‘‘నామరూపవవత్థానం కత్వా’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో దస్సితనయేన. తేసం తిణ్ణన్తి దిట్ఠివిసుద్ధి, కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి, మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి తీహి విసుద్ధీహి సకసకవిపస్సనానం నామరూపతప్పచ్చయమగ్గామగ్గానం తిణ్ణం. వవత్థానే కతే నియమే కతే. తిణ్ణం సచ్చానన్తి దుక్ఖసముదయమగ్గసఙ్ఖఆతానం తిణ్ణం సచ్చానం. వవత్థానం కతం సియాతి ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన లోకియేనేవ ఞాణేన అనుబోధవసేన నిచ్ఛయో కతో హోతీతి అత్థో. కథం? నామరూపవవత్థానసఙ్ఖాతేన దిట్ఠివిసుద్ధిఞాణేన దుక్ఖసచ్చవవత్థానం కతం హోతి, పచ్చయపరిగ్గహసఙ్ఖాతేన కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిఞాణేన సముదయసచ్చవవత్థానం, మగ్గామగ్గవవత్థానసఙ్ఖాతేన మగ్గామగ్గఞాణదస్సనేన మగ్గసచ్చవవత్థానం.
౩౧౬౦-౧. ఏవం ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాద్వయం సఙ్ఖేపతో దస్సేత్వా పహానపరిఞ్ఞాయ సరీరభూతాని నవ ఞాణాని దస్సేతుమాహ ‘‘ఉదయబ్బయా’’తిఆది. తత్థ ఉదయబ్బయాతి ఉప్పాదభఙ్గానుపస్సనావసప్పవత్తా ఉత్తరపదలోపేన ‘‘ఉదయబ్బయా’’తి వుత్తా. తత్థ ఉదయం ముఞ్చిత్వా వయే వా పవత్తా భఙ్గానుపస్సనా ‘‘భఙ్గా’’తి వుత్తా. భయఞ్చ ఆదీనవో చ నిబ్బిదా చ భయాదీనవనిబ్బిదా, సఙ్ఖారానం భయతో అనుపస్సనవసేన పవత్తా భయానుపస్సనా చ దిట్ఠభయానం ఆదీనవతో పేక్ఖనవసేన పవత్తా ఆదీనవానుపస్సనా చ దిట్ఠాదీనవేసు నిబ్బేదవసేన పవత్తా నిబ్బిదానుపస్సనా చ తథా వుత్తా. నిబ్బిన్దిత్వా సఙ్ఖారేహి ముచ్చితుకామతావసేనేవ పవత్తం ఞాణం ముచ్చితుకామతాఞాణం. ముచ్చనస్స ఉపాయసమ్పటిపాదనత్థం పున సఙ్ఖారత్తయపటిగ్గహవసపవత్తం ఞాణం పటిసఙ్ఖానుపస్సనా.
సఙ్ఖారధమ్మే భయనన్దివివజ్జనవసేన అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా పవత్తఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం, సచ్చానులోమో తదధిగమాయ ఏకన్తపచ్చయో హోతీతి ‘‘సచ్చానులోమిక’’న్తి చ కలాపసమ్మసనఞాణాదీనం పురిమానం నవన్నం కిచ్చనిప్ఫత్తియా, ఉపరి చ సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మానఞ్చ అనులోమనతో ‘‘అనులోమఞాణ’’న్తి చ వుత్తం నవమం ఞాణఞ్చాతి యా నవానుపుబ్బవిపస్సనాసఙ్ఖాతా పహానపరిఞ్ఞా దస్సితా, అయం ‘‘పటిపదాఞాణదస్సన’’న్తి పకాసితాతి యోజనా.
౩౧౬౨. తతో అనులోమఞాణతో పరం మగ్గస్స ఆవజ్జనట్ఠానియం హుత్వా నిబ్బానమాలమ్బిత్వా ఉప్పన్నస్స పుథుజ్జనగోత్తస్స అభిభవనతో, అరియగోత్తస్స భావనతో వడ్ఢనతో చ ‘‘గోత్రభూ’’తి సఙ్ఖం గతస్స చిత్తస్స సమనన్తరమేవ చ. సన్తిమారమ్మణం కత్వాతి సబ్బకిలేసదరథానఞ్చ సఙ్ఖారదుక్ఖగ్గినో చ వూపసమనిమిత్తత్తా ‘‘సన్తి’’న్తి సఙ్ఖాతం నిరోధమాలమ్బిత్వా. ఞాణదస్సనన్తి చతున్నం అరియసచ్చానం పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన జాననట్ఠేన ఞాణం, చక్ఖునా వియ పచ్చక్ఖతో దస్సనట్ఠేన దస్సనన్తి సఙ్ఖం గతం సోతాపత్తిమగ్గఞాణసఙ్ఖాతం సత్తమవిసుద్ధిఞాణం జాయతే ఉప్పజ్జతీతి అత్థో.
౩౧౬౩. పచ్చవేక్ఖణపరియన్తన్తి పచ్చవేక్ఖణజవనపరియోసానం. తస్సాతి ఞాణదస్సనసఙ్ఖాతస్స సోతాపత్తిమగ్గస్స. ఫలన్తి ఫలచిత్తం అను పచ్ఛా మగ్గానన్తరం హుత్వా జాయతే.
ఏత్థ ‘‘పచ్చవేక్ఖణపరియన్త’’న్తి ఇదం ‘‘ఫల’’న్తి ఏతస్స విసేసనం, కిరియావిసేసనం వా, పచ్చవేక్ఖణజవనం మరియాదం కత్వాతి అత్థో. మగ్గానన్తరం ఫలే ద్విక్ఖత్తుం, తిక్ఖత్తుం వా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధే తదనన్తరమేవ భవఙ్గం హోతి, భవఙ్గం ఆవట్టేత్వా పచ్చవేక్ఖితబ్బం మగ్గమాలమ్బిత్వా మనోద్వారావజ్జనం ఉప్పజ్జతి, తతో పచ్చవేక్ఖణజవనాని. ఏవం ఫలచిత్తం భవఙ్గపరియన్తమేవ హోతి, న పచ్చవేక్ఖణపరియన్తం. తథాపి అఞ్ఞేన జవనేన అనన్తరికం హుత్వా ఫలజవనానమనన్తరం పచ్చవేక్ఖణజవనమేవ పవత్తతీతి దస్సనత్థం ఫలపచ్చవేక్ఖణజవనానన్తరే ఉప్పన్నాని భవఙ్గావజ్జనాని అబ్బోహారికాని కత్వా ‘‘పచ్చవేక్ఖణపరియన్తం, ఫలం తస్సానుజాయతే’’తి వుత్తన్తి గహేతబ్బం.
పచ్చవేక్ఖణఞ్చ మగ్గఫలనిబ్బానపహీనకిలేసఅవసిట్ఠకిలేసానం పచ్చవేక్ఖణవసేన పఞ్చవిధం హోతి. తేసు ఏకేకం ఏకేకేన జవనవారేన పచ్చవేక్ఖతీతి పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణజవనవారాని హోన్తి. తాని పచ్చవేక్ఖణగ్గహణేన సామఞ్ఞతో దస్సితానీతి దట్ఠబ్బాని.
౩౧౬౪. తేనేవ చ ఉపాయేనాతి ఉదయబ్బయానుపస్సనాదివిపస్సనానం పఠమం మగ్గో అధిగతో, తేనేవ ఉపాయేన. సో భిక్ఖూతి సో యోగావచరో భిక్ఖు. పునప్పునం భావేన్తోతి పునప్పునం విపస్సనం వడ్ఢేత్వా. యథా పఠమమగ్గఫలాని పత్తో, తథా. సేసమగ్గఫలాని చాతి దుతియాదిమగ్గఫలాని చ పాపుణాతి.
౩౧౬౫. ఇచ్చేవం యథావుత్తనయేన ఉప్పాదవయన్తాతీతకత్తా అచ్చన్తం అమతం ధమ్మం అవేచ్చ పటివిజ్ఝిత్వా అసేసం అకుసలం విద్ధంసయిత్వా సముచ్ఛేదప్పహానేన పజహిత్వా తయో భవే కామభవాదీసు తీసు భవేసు నికన్తియా సోసనవసేన తయో భవే విసేసేన సోసయిత్వా సో అగ్గదక్ఖిణేయ్యో ఖీణాసవో భిక్ఖు పఠమం కిలేసపరినిబ్బానే సోసితవిపాకక్ఖన్ధకటత్తారూపసఙ్ఖాతఉపాదిసేసరహితత్తా నిరుపాదిసేసం నిబ్బానధాతుం ఉపేతి అధిగచ్ఛతీతి యోజనా.
ఇచ్చేవం సఙ్ఖేపతో కమ్మట్ఠానభావనానయో ఆచరియేన దస్సితోతి గన్థభీరుజనానుగ్గహవసేన విత్థారవణ్ణనం అనామసిత్వా అనుపదవణ్ణనామత్తమేవేత్థ కతం. విత్థారవణ్ణనా పనస్స విసుద్ధిమగ్గతో, తబ్బణ్ణనతో చ గహేతబ్బా.
౩౧౬౬-౭. విఞ్ఞాసక్కమతో వాపీతి అక్ఖరపదవాక్యసఙ్ఖాతగన్థరచనక్కమతో వా. పుబ్బాపరవసేన వాతి వత్తబ్బానమత్థవిసేసానం పటిపాటివసేన వా. అక్ఖరబన్ధే వాతి సద్దసత్థఅలఙ్కారసత్థఛన్దోవిచితిసత్థానుపాతేన కాతబ్బాయ అక్ఖరపదరచనాయ, గాథాబన్ధేతి అత్థో. అయుత్తం వియ యది దిస్సతీతి యోజనా.
తన్తి తం ‘‘అయుత్త’’న్తి దిస్సమానట్ఠానం. తథా న గహేతబ్బన్తి దిస్సమానాకారేనేవ అయుత్తన్తి న గహేతబ్బం. కథం గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘గహేతబ్బమదోసతో’’తి. తస్స కారణమాహ ‘‘మయా ఉపపరిక్ఖిత్వా, కతత్తా పన సబ్బసో’’తి. యో యో పనేత్థ దోసో దిస్సతి ఖిత్తదోసో వా హోతు విపల్లాసగ్గహణదోసో వా, నాపరం దోసోతి దీపేతి. తేనేతం పకరణం సబ్బేసం తిపిటకపరియత్తిప్పభేదాయతనబహుస్సుతానం సిక్ఖాకామానం థేరానం అత్తనో పమాణభూతతం సూచేతి. అత్తనో పమాణసూచనేన అత్తనా విరచితస్స వినయవినిచ్ఛయస్సాపి పమాణతం విభావేన్తో తస్స సవనుగ్గహధారణాదీసు సోతుజనం నియోజేతీతి దట్ఠబ్బం.
ఇతి వినయత్థసారసన్దీపనియా వినయవినిచ్ఛయవణ్ణనాయ
కమ్మట్ఠానభావనావిధానకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిగమనకథావణ్ణనా
౩౧౬౮-౭౮. ఏవం ‘‘వినయో సంవరత్థాయ, సంవరో అవిప్పటిసారత్థాయ, అవిప్పటిసారో పామోజ్జత్థాయ, పామోజ్జం పీతత్థాయ, పీతి పస్సద్ధత్థాయ, పస్సద్ధి సుఖత్థాయ, సుఖం సమాధత్థాయ, సమాధి యథాభూతఞాణదస్సనత్థాయ, యథాభూతఞాణదస్సనం నిబ్బిదత్థాయ, నిబ్బిదా విరాగత్థాయ, విరాగో విముత్తత్థాయ, విముత్తి విముత్తిఞాణదస్సనత్థాయ, విముత్తిఞాణదస్సనం అనుపాదాపఅనిబ్బానత్థాయా’’తి (పరి. ౩౬౫) దస్సితానిసంసపరమ్పరానిద్ధారణముఖేన అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుపరియన్తం సానిసంసం వినయకథం కథేత్వా తస్సా పమాణతఞ్చ విభావేత్వా అత్తనో సుతబుద్ధత్తా ‘‘సనిదానం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౨౬; కథా. ౮౦౬) వచనతో భగవతో చరితమనువత్తన్తో తస్స దేసకాలాదివసేన నిదానం దస్సేతుమాహ ‘‘సేట్ఠస్సా’’తిఆది.
తత్థ సేట్ఠస్సాతి ధనధఞ్ఞవత్థాలఙ్కారాదిఉపభోగపరిభోగసమ్పత్తియా చేవ గామరాజధానిఖేత్తవత్థునదితళాకారామాదిసమ్పత్తియా చ పసత్థతరస్స. నాభిభూతేతి మజ్ఝవత్తితాయ నాభిసదిసే. నిరాకులేతి మజ్ఝవత్తితాయేవ పరిమణ్డలాదిసమ్భవతో విలోపాదిఆకులరహితే. సబ్బస్స పన లోకస్స రామణీయకే సమ్పిణ్డితే వియ రమణీయతరే భూతమఙ్గలే గామేతి సమ్బన్ధో.
పునపి కింవిసిట్ఠేతి ఆహ ‘‘కదలీ’’తిఆది. కదలీ చ సాలఞ్చ తాలఞ్చ ఉచ్ఛు చ నాళికేరా చ కదలీ…పే… నాళికేరా, తేసం వనాని కదలీ…పే… నాళికేరవనాని, తేహి ఆకులే ఆకిణ్ణేతి అత్థో. కమలాని చ ఉప్పలాని చ కమలుప్పలాని, తేహి సఞ్ఛన్నా కమలుప్పలసఞ్ఛన్నా, సలిలస్స ఆసయా సలిలాసయా, కమలుప్పలసఞ్ఛన్నా చ తే సలిలాసయా చాతి కమల…పే… సలిలాసయా, తేహి సోభితో కమలుప్పలసఞ్ఛన్నసలిలాసయసోభితో, తస్మిం.
కావేరియా జలం కావేరిజలం, కావేరిజలస్స సమ్పాతో పవత్తనం కావేరిజలసమ్పాతో, తేన పరి సమన్తతో భూతం పవత్తితం మహీతలం ఏతస్సాతి కావేరిజలసమ్పాతపరిభూతమహీతలో, తస్మిం. ఇద్ధేతి నానాసమ్పత్తియా సమిద్ధే. సబ్బఙ్గసమ్పన్నేతి సబ్బసుఖోపకరణసమ్పన్నే. మఙ్గలేతి జనానం ఇద్ధివుద్ధికారణభూతే. భూతమఙ్గలేతి ఏవంనామకే గామే.
పవరో తిరతారీణతలాదిగణేహి కులాచలచక్కభోగినా భోగవలయసీదన్తరసాగరాది ఆకారో ఏతాసన్తి పవరాకారా, పాకారా చ పరిఖా చ పాకారపరిఖా, పవరాకారా చ తా పాకారపరిఖా చాతి పవరాకారపాకారపరిఖా, తాహి పరివారితో పవరాకారపాకారపరిఖాపరివారితో, తస్మిం. దస్సనీయేతి దస్సనారహే. మనో రమతి ఏత్థాతి మనోరమో, తస్మిం.
తీరస్స అన్తో తీరన్తో, తీరమేవ వా అన్తో తీరన్తో, పోక్ఖరణిసోబ్భఉదకవాహకపరిఖాదీనం కూలప్పదేసో, తీరన్తే రుహింసు జాయింసూతి తీరన్తరుహా, తీరన్తరుహా చ తే బహుత్తా అతీరా అపరిచ్ఛేదా చాతి తీరన్తరుహవాతీరా. వ-కారో సన్ధిజో, తరూనం రాజానో తరురాజానో, తీరన్తరుహవాతీరా చ తే తరురాజానో చాతి తీరన్తరుహవాతీరతరురాజానో, తేహి విరాజితో తీరన్త…పే… విరాజితో, తస్మిం, పుప్ఫూపగఫలూపగఛాయూపగేహి మహారుక్ఖేహి పటిమణ్డితేతి అత్థో. ‘‘తీరన్తరుహవానతరురాజివిరాజితే’’తి వా పాఠో, తీరన్తరుహానం వానతరూనం వేతరూపరుక్ఖానం రాజీహి పన్తీహి పటిమణ్డితేతి అత్థో. దిజానం గణా దిజగణా, నానా చ తే దిజగణా చాతి నానాదిజగణా, తే తతో తతో ఆగన్త్వా రమన్తి ఏత్థాతి నానాదిజగణారామో, తస్మిం, సుకకోకిలమయూరాదిసకుణానం ఆగన్త్వా రమనట్ఠానభూతేతి అత్థో. నానారామమనోరమేతి నానా అనేకే ఆరామా పుప్ఫఫలారామా నానారామా, తేహి మనోరమోతి నానారామమనోరమో, తస్మిం.
చారూ చ తే పఙ్కజా చాతి చారుపఙ్కజా, కమలుప్పలకుముదాదయో, చారుపఙ్కజేహి సంకిణ్ణా సఞ్ఛన్నా చారుపఙ్కజసంకిణ్ణా, చారుపఙ్కజసంకిణ్ణా చ తే తళాకా చేతి చారుపఙ్కజసంకిణ్ణతళాకా, తేహి సమలఙ్కతో విభూసితో చారు…పే… సమలఙ్కతో, తస్మిం. సున్దరో మధురో రసో అస్సాతి సురసం, సురసఞ్చ తం ఉదకఞ్చాతి సురసోదకం, సురసోదకేన సమ్పుణ్ణా సురసోదకసమ్పుణ్ణా, వరా చ తే కూపా చాతి వరకూపా, సురసోదకసమ్పుణ్ణా చ తే వరకూపా చేతి సురసోదకసమ్పుణ్ణవరకూపా, తేహి ఉపసోభితో సురసో…పే… కూపసోభితో, తస్మిం.
విసేసేన చిత్రాతి విచిత్రా, విచిత్రా చ తే విపులా చాతి విచిత్రవిపులా, విచిత్రవిపులా చ తే మణ్డపా చాతి…పే… మణ్డపా, అతిసయేన ఉగ్గతా అచ్చుగ్గతా, అచ్చుగ్గతా చ తే వరమణ్డపా చాతి అచ్చుగ్గవరమణ్డపా, గాథాబన్ధవసేన వణ్ణలోపో, విచిత్రవిపులా చ తే అచ్చుగ్గవరమణ్డపా చాతి విచిత్రవిపులఅచ్చుగ్గవరమణ్డపా, తేహి మణ్డితో విభూసితో విచిత్ర…పే… మణ్డితో, తస్మిం. మణ్డం సూరియరస్మిం పాతి రక్ఖతీతి మణ్డపో. తతో తతో ఆగమ్మ వసన్తి ఏత్థాతి ఆవాసో, పాసాదహమ్మియమాళాదయో. అనేకేహీతి బహూహి. అచ్చన్తన్తి అతిసయేన.
ధరణీతలం భేత్వా ఉగ్గతేన వియ, ఖరం ఫరుసం కేలాససిఖరం జిత్వా అవహసన్తేన వియ థూపేన చ ఉపసోభితే విహారేతి యోజనా.
అమ్బుం దదాతీతి అమ్బుదో, సరదే అమ్బుదో సరదమ్బుదో, థుల్లనతమహన్తభావసామఞ్ఞేన సరదమ్బుదేన సఙ్కాసో సరదమ్బుదసఙ్కాసో, తస్మిం. సమ్మా ఉస్సితో ఉగ్గతోతి సముస్సితో, తస్మిం. ఓలోకేన్తానం, వసన్తానఞ్చ పసాదం చిత్తస్స తోసం జనేతీతి పసాదజననం, తస్మిం. ఏత్తావతా వినయవినిచ్ఛయకథాయ పవత్తితదేసం దస్సేతి, ‘‘వసతా మయా’’తి కత్తారం.
దేవదత్తచిఞ్చమాణవికాదీహి కతాపరాధస్స, సీతుణ్హాదిపరిస్సయస్స చ సహనతో, ససన్తానగతకిలేసాదీనం హననతో చ సీహో వియాతి సీహో, బుద్ధో చ సో సీహో చాతి బుద్ధసీహో. సేట్ఠపరియాయో వా సీహ-సద్దో, బుద్ధసేట్ఠేనాతి అత్థో. వుత్తస్సాతి దేసితస్స. వినయస్స వినయపిటకస్స. వినిచ్ఛయోతి పాఠాగతో చేవ అట్ఠకథాగతో చ ఆచరియపరమ్పరాభతో చ వినిచ్ఛయో. బుద్ధసీహన్తి ఏవంనామకం మహాథేరం. సముద్దిస్సాతి ఉద్దిసిత్వా, తేన కతఆయాచనం పటిచ్చాతి వుత్తం హోతి. ఇమినా బాహిరనిమిత్తం దస్సితం.
అయం వినిచ్ఛయో మమ సద్ధివిహారికం బుద్ధసీహం సముద్దిస్స భిక్ఖూనం హితత్థాయ సమాసతో వరపాసాదే వసతా మయా కతోతి యోజనా.
కిమత్థాయాతి ఆహ ‘‘వినయస్సావబోధత్థం, సుఖేనేవాచిరేన చా’’తి, అనుపాదిసేసేన నిబ్బానపరియన్తానిసంసస్స వినయపిటకస్స పకరణస్స గన్థవసేన సమాసేత్వా అత్థవసేన సుట్ఠు వినిచ్ఛితత్తా సుఖేన చేవ అచిరేన చ అవబోధనత్థన్తి వుత్తం హోతి. భిక్ఖూనన్తి పధాననిదస్సనం, ఏకసేసనిద్దేసో వా హేట్ఠా –
‘‘భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనఞ్చ హితత్థాయ సమాహితో. పవక్ఖామీ’’తి (వి. వి. గన్థారమ్భకథా ౨) –
ఆరద్ధత్తా. ఇమినా పయోజనం దస్సితం.
౩౧౭౯. ఏవం దేసకత్తునిమిత్తపయోజనాని దస్సేత్వా కాలనియమం దస్సేతుమాహ ‘‘అచ్చుతా’’తిఆది. విక్కమనం విక్కన్తో, విక్కమోతి అత్థో. అచ్చుతం కేనచి అనభిభూతం, తఞ్చ తం విక్కన్తఞ్చాతి అచ్చుతవిక్కన్తం, అచ్చుతస్స నారాయనస్స వియ అచ్చుతవిక్కన్తం ఏతస్సాతి అచ్చుతచ్చుతవిక్కన్తో. కో సో? రాజా, తస్మిం. కలమ్భకులం నన్దయతీతి కలమ్భకులనన్దనో, తస్మిం. ఇమినా తస్స కులవంసో నిదస్సితో. కలమ్భకులవంసజాతే అచ్చుతచ్చుతవిక్కన్తనామే చోళరాజిని మహిం చోళరట్ఠం సమనుసాసన్తే సమ్మా అనుసాసన్తే సతి తస్మిం చోళరాజిని రజ్జం కారేన్తే సతి అయం వినిచ్ఛయో మయా ఆరద్ధో చేవ సమాపితో చాతి. ఇమినా కాలం నిదస్సేతి.
౩౧౮౦. ఇదాని ఇమం వినయవినిచ్ఛయప్పకరణం కరోన్తేన అత్తనో పుఞ్ఞసమ్పదం సకలలోకహితత్థాయ పరిణామేన్తో ఆహ ‘‘యథా’’తిఆది. అయం వినయవినిచ్ఛయో అన్తరాయం వినా యథా సిద్ధిం నిప్ఫత్తిం పత్తో, తథా సత్తానం ధమ్మసంయుతా కుసలనిస్సితా సఙ్కప్పా చిత్తుప్పాదా, అధిప్పేతత్థా వా సబ్బే అన్తరాయం వినా సిజ్ఝన్తు నిప్పజ్జన్తూతి యోజనా.
౩౧౮౧. తేనేవ పుఞ్ఞప్ఫలభావేన సకలలోకహితేకహేతునో భగవతో సాసనస్స చిరట్ఠితిమాసీసన్తో ఆహ ‘‘యావ తిట్ఠతీ’’తిఆది. ‘‘మన్దారో’’తి వుచ్చతి సీతసినిద్ధఏకపబ్బతరాజా. కం వుచ్చతి ఉదకం, తేన దారితో నిగ్గమప్పదేసో ‘‘కన్దరో’’తి వుచ్చతి. సీతసినిద్ధవిపులపులినతలేహి, సన్దమానసాతసీతలపసన్నసలిలేహి, కీళమాననానప్పకారమచ్ఛగుమ్బేహి, ఉభయతీరపుప్ఫఫలపల్లవాలఙ్కతతరులతావనేహి, కూజమానసుకసాలికకఓకిలమయూరహంసాదిసకున్తాభిరుతేహి, తత్థ తత్థ పరిభమన్తభమరామవజ్జాహి చ చారు మనుఞ్ఞా కన్దరా ఏతస్సాతి చారుకన్దరో. కలి వుచ్చతి అపరాధో, తం సాసతి హింసతి అపనేతీతి కలిసాసనం. ‘‘కలుసాసన’’న్తి వా పాఠో. కలుసం వుచ్చతి పాపం, తం అసతి విక్ఖిపతి దూరముస్సారయతీతి కలుసాసనం, పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధసఙ్ఖాతం తివిధసాసనం.
౩౧౮౨. ఏవం ఓకస్స దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థహితసాధకస్స సాసనస్స చిరట్ఠితిం పత్థేత్వా తేనేవ పుఞ్ఞకమ్మానుభావేన లోకస్స దిట్ఠధమ్మికత్థహేతుమాసీసన్తో ఆహ ‘‘కాలే’’తిఆది. కాలేతి సస్ససమిద్ధీనం అనురూపే కాలే. సమ్మా పవస్సన్తూతి అవుట్ఠిఅతివుట్ఠిదోసరహితా యథా సస్సాదీని సమ్పజ్జన్తి, తథా వస్సం వుట్ఠిధారం పవస్సన్తూతి అత్థో. వస్సవలాహకాతి వస్సవలాహకాధిట్ఠితా పజ్జున్నదేవపుత్తా. మహీపాలాతి రాజానో. ధమ్మతోతి దసరాజధమ్మతో. సకలం మహిన్తి పథవినిస్సితసబ్బజనకాయం.
౩౧౮౩. ఏవం సబ్బలోకస్స లోకియలోకుత్తరసమ్పత్తిసాధనత్థాయ అత్తనో పుఞ్ఞపరిణామం కత్వా ఇదాని విదితలోకుత్తరసమ్పత్తినిప్ఫాదనవసేనేవ పుఞ్ఞపరిణామం కరోన్తో ఆహ ‘‘ఇమ’’న్తిఆది. ఇమినా అత్తనో విరచితం పచ్చక్ఖం వినిచ్ఛయమాహ. సారభూతన్తి సీలసారాదితివిధసిక్ఖాసారస్స పకాసనతో హత్థసారమివ భూతం. హితన్తి తదత్థే పటిపజ్జన్తానం అనుపాదిసేసనిబ్బానావసానస్స హితస్స ఆవహనతో, సంసారదుక్ఖస్స చ వూపసమనతో అమతోసధం వియ హితం. అత్థయుత్తన్తి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థానం వినయనాదీహి యుత్తత్తా అత్థయుత్తం. కరోన్తేనాతి రచయన్తేన మయా. యం పుఞ్ఞం పత్తన్తి కారకం పునాతీతి పుఞ్ఞం, పుజ్జభవఫలనిప్ఫాదనతో వా ‘‘పుఞ్ఞ’’న్తి సఙ్ఖం గతం యం కుసలకమ్మం అపరిమేయ్యభవపరియన్తం పసుతం అధిగతం. తేన పుఞ్ఞేన హేతుభూతేన. అయం లోకోతి అయం సకలోపి సత్తలోకో. మునిన్దప్పయాతన్తి మునిన్దేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమ్పత్తం. వీతసోకన్తి విగతసోకం. సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సఉపాయాసాదీహి విగతత్తా, తేసం నిక్కమననిమిత్తత్తా చ అపగతసోకాదిసంసారదుక్ఖం. సివం పురం నిబ్బానపురం పాపుణాతు సచ్ఛికరోతు, కిలేసపరినిబ్బానేన, అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా చ పరినిబ్బాతూతి వుత్తం హోతి.
ఇతి తమ్బపణ్ణియేనాతిఆది పకరణకారకస్స పభవసుద్ధిబాహుసచ్చాదిగుణముఖేన పకరణే గారవం జనేతుకామేన ఏతస్స సిస్సేన ఠపితం వాక్యం.
తత్థ తమ్బపణ్ణియేనాతి తమ్బపణ్ణిమ్హి జాతో, తత్థ విదితో, తతో ఆగతోతి వా తమ్బపణ్ణియో, తేన. బ్యాకరణమవేచ్చ అధీతవాతి వేయ్యాకరణో, పరమో చ ఉత్తమో చ సో వేయ్యాకరణో చాతి పరమవేయ్యాకరణో, తేన. తీణి పిటకాని సమాహటాని, తిణ్ణం పిటకానం సమాహారో వా తిపిటకం, నీయన్తి బుజ్ఝీయన్తి సేయ్యత్థికేహీతి నయా, నయన్తి వా ఏతేహి లోకియలోకుత్తరసమ్పత్తిం విసేసేనాతి నయా, పాళినయఅత్థనయఏకత్తనయాదయోవ, తిపిటకే ఆగతా నయా తిపిటకనయా, విధానం పసాసనం, పవత్తనం వా విధి, తిపిటకనయానం విధి తిపిటకనయవిధి, తిపిటకనయవిధిమ్హి కుసలో తిపిటకనయవిధికుసలో, తేన.
పరమా చ తే కవిజనా చాతి పరమకవిజనా, పరమకవిజనానం హదయాని పరమకవిజనహదయాని, పదుమానం వనాని పదుమవనాని, పరమకవిజనహదయాని చ తాని పదుమవనాని చాతి పరమకవిజనహదయపదుమవనాని, తేసం వికసనం బోధం సూరియో వియ కరోతీతి పరమకవిజనహదయపదుమవనవికసనకరో, తేన. కవీ చ తే వరా చాతి కవివరా, కవీనం వరాతి వా కవివరా, కవివరానం వసభో ఉత్తమో కవివరవసభో, తేన, కవిరాజరాజేనాతి అత్థో.
పరమా చ సా రతి చాతి పరమరతి, పరమరతిం కరోన్తీతి పరమరతికరాని, వరాని చ తాని మధురాని చాతి వరమధురాని, వరమధురాని చ తాని వచనాని చాతి వరమధురవచనాని, పరమరతికరాని చ తాని వరమధురవచనాని చాతి పరమరతికరవరమధురవచనాని, ఉగ్గిరణం కథనం ఉగ్గారో, పరమరతికరవరమధురవచనానం ఉగ్గారో ఏతస్సాతి పరమ…పే… వచనుగ్గారో, తేన. ఉరగపురం పరమపవేణిగామో అస్స నివాసోతి ఉరగపురో, తేన. బుద్ధదత్తేనాతి ఏవంనామకేన థేరేన, ఆచరియబుద్ధదత్తత్థేరేనాతి అత్థో. అయం వినయవినిచ్ఛయో రచితోతి సమ్బన్ధో.
నిట్ఠితా చాయం వినయత్థసారసన్దీపనీ నామ
వినయవినిచ్ఛయవణ్ణనా.
వినయవినిచ్ఛయ-టీకా సమత్తా.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స