నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

వినయవినిచ్ఛయటీకా

(పఠమో భాగో)

గన్థారమ్భకథా

(క)

ఆదిచ్చవంసమ్బరపాతుభూతం;

బ్యామప్పభామణ్డలదేవచాపం;

ధమ్మమ్బునిజ్ఝాపితపాపఘమ్మం;

వన్దామహం బుద్ధ మహమ్బువన్తం.

(ఖ)

పసన్నగమ్భీరపదాళిసోతం;

నానానయానన్తతరఙ్గమాలం;

సీలాదిఖన్ధామితమచ్ఛగుమ్బం;

వన్దామహం ధమ్మ మహాసవన్తిం.

(గ)

సీలోరువేలం ధుతసఙ్ఖమాలం;

సన్తోసతోయం సమథూమిచిత్తం;

పధానకిచ్చం అధిచిత్తసారం;

వన్దామహం సఙ్ఘ మహాసముద్దం.

(ఘ)

యే తన్తిధమ్మం మునిరాజపుత్తా;

యావజ్జకాలం పరిపాలయన్తా;

సంవణ్ణనం నిమ్మలమానయింసు;

తే పుబ్బకే చాచరియే నమామి.

(ఙ)

యో ధమ్మసేనాపతితుల్యనామో;

తథూపమో సీహళదీపదీపో;

మమం మహాసామిమహాయతిన్దో;

పాపేసి వుడ్ఢిం జినసాసనమ్హి.

(చ)

టీకా కతా అట్ఠకథాయ యేన;

సమన్తపాసాదికనామికాయ;

అఙ్గుత్తరాయట్ఠకథాయ చేవ;

సత్థన్తరస్సాపి చ జోతిసత్థం.

(ఛ)

నికాయసామగ్గివిధాయకేన;

రఞ్ఞా పరక్కన్తిభుజేన సమ్మా;

లఙ్కిస్సరేనాపి కతోపహారం;

వన్దే గరుం గారవభాజనం తం.

(జ)

నమస్సమానోహమలత్థమేవం;

వత్థుత్తయం వన్దితవన్దనేయ్యం;

యం పుఞ్ఞసన్దోహమమన్దభూతం;

తస్సానుభావేన హతన్తరాయో.

(ఝ)

యో బుద్ధఘోసాచరియాసభేన;

విఞ్ఞుప్పసత్థేనపి సుప్పసత్థో;

సో బుద్ధదత్తాచరియాభిధానో;

మహాకవీ థేరియవంసదీపో.

(ఞ)

అకాసి యం వినయవినిచ్ఛయవ్హయం;

సఉత్తరం పకరణముత్తమం హితం;

అపేక్ఖతం వినయనయేసు పాటవం;

పురాసి యం వివరణమస్స సీహళం.

(ట)

యస్మా న దీపన్తరికానమత్థం;

సాధేతి భిక్ఖూనమసేసతో తం;

తస్మా హి సబ్బత్థ యతీనమత్థం;

ఆసీసమానేన దయాలయేన.

(ఠ)

సుమఙ్గలత్థేరవరేన యస్మా;

సక్కచ్చ కల్యాణమనోరథేన;

నయఞ్ఞునారఞ్ఞనివాసికేన;

అజ్ఝేసితో సాధుగుణాకరేన.

(డ)

ఆకఙ్ఖమానేన చిరప్పవత్తిం;

ధమ్మస్స ధమ్మిస్సరదేసితస్స;

చోళప్పదీపేన చ బుద్ధమిత్త-

త్థేరేన సద్ధాదిగుణోదితేన.

(ఢ)

తథా మహాకస్సపఅవ్హయేన;

థేరేన సిక్ఖాసు సగారవేన;

కుదిట్ఠిమత్తేభవిదారకేన;

సీహేన చోళావనిపూజితేన.

(ణ)

యో ధమ్మకిత్తీతి పసత్థనామో;

తేనాపి సద్ధేన ఉపాసకేన;

సీలాదినానాగుణమణ్డితేన;

సద్ధమ్మకామేనిధ పణ్డితేన.

(త)

సద్ధేన పఞ్ఞాణవతా వళత్తా-;

మఙ్గల్యవంసేన మహాయసేన;

ఆయాచితో వాణిజభాణునాపి;

వరఞ్ఞునా సాధుగుణోదయేన.

(థ)

తస్మా తమారోపియ పాళిభాసం;

నిస్సాయ పుబ్బాచరియోపదేసం;

హిత్వా నికాయన్తరలద్ధిదోసం;

కత్వాతివిత్థారనయం సమాసం.

(ద)

అవుత్తమత్థఞ్చ పకాసయన్తో;

పాఠక్కమఞ్చాపి అవోక్కమన్తో;

సంవణ్ణయిస్సామి తదత్థసారం;

ఆదాయ గన్థన్తరతోపి సారం.

(ధ)

చిరట్ఠితిం పత్థయతా జనానం;

హితావహస్సామలసాసనస్స;

మయా సమాసేన విధీయమానం;

సంవణ్ణనం సాధు సుణన్తు సన్తోతి.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా

౧-౫.

.సువిపులామలసద్ధాపఞ్ఞాదిగుణసముదయావహం సకలజనహితేకహేతుజినసాసనట్ఠితిమూలభూతం వినయప్పకరణమిదమారభన్తోయమాచరియో పకరణారమ్భే రతనత్తయప్పణామపకరణాభిధానాభిధేయ్యకరణప్పకారపయోజననిమిత్తకత్తుపరిమాణాదీని దస్సేతుమాహ ‘‘వన్దిత్వా’’తిఆది. తత్థ రతనత్తయం నామ.

‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతీ’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౨౨౩; ఖు. పా. అట్ఠ. ౬.౩; సు. ని. అట్ఠ. ౧.౨౨౬; మహాని. అట్ఠ. ౫౦) –

నిద్దిట్ఠసభావం

‘‘బుద్ధో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, ధమ్మో లోకుత్తరో నవ;

సఙ్ఘో మగ్గఫలట్ఠో చ, ఇచ్చేతం రతనత్తయ’’న్తి. –

విభావితప్పభేదం సకలభవదుక్ఖవినివారణం తిభవేనేకపటిసరణం వత్థుత్తయం.

తస్స పణామో నామ పణామకిరియానిప్ఫాదికా చేతనా. సా తివిధా కాయపణామో వచీపణామో మనోపణామోతి. తత్థ కాయపణామో నామ రతనత్తయగుణానుస్సరణపుబ్బికా అఞ్జలికమ్మాదికాయకిరియావసప్పవత్తికా కాయవిఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపికా చేతనా. వచీపణామో నామ తథేవ పవత్తా నానావిధగుణవిసేసవిభావనసభావథోమనాకిరియావసప్పవత్తికా వచీవిఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపికా చేతనా. మనోపణామో నామ ఉభయవిఞ్ఞత్తియో అసముట్ఠాపేత్వా కేవలం గుణానుస్సరణేన చిత్తసన్తానస్స తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారతాయ గారవబహుమాననవసప్పవత్తిసాధికా చేతనా.

ఇమస్స తావ రతనత్తయపణామస్స దస్సనం యథాధిప్పేతత్థసాధనత్థం. గుణాతిసయయోగేన హి పణామారహే రతనత్తయే కతో పణామో పుఞ్ఞవిసేసభావతో ఇచ్ఛితత్థాభినిప్ఫత్తివిబన్ధకేన ఉపఘాతకేన, ఉపపీళకేన చ అపుఞ్ఞకమ్మేన ఉపనీయమానస్స ఉపద్దవజాలస్స వినివారణేన యథాలద్ధసమ్పత్తినిమిత్తకస్స పుఞ్ఞకమ్మస్స అనుబలప్పదానేన చ తబ్బిపాకసన్తతియా ఆయుసుఖబలాదివడ్ఢనేన చ చిరకాలప్పవత్తిహేతుకోతి యథాధిప్పేతపకరణనిప్ఫత్తినిబన్ధనకో హోతి. అథాపి సోతూనఞ్చ వన్దనీయవన్దనాపుబ్బకేనారమ్భేన అనన్తరాయేన ఉగ్గహణధారణాదిక్కమేన పకరణావబోధప్పయోజనసాధనత్థం. అపిచ సోతూనమేవ విఞ్ఞాతసత్థుకానం భగవతో యథాభూతగుణవిసేసానుస్సవనేన సముపజాతప్పసాదానం పకరణే గారవుప్పాదనత్థం, అవిఞ్ఞాతసత్థుకానం పన పకరణస్స స్వాఖ్యాతతాయ తప్పభవే సత్థరి గారవుప్పాదనత్థఞ్చ సోతుజనానుగ్గహమేవ పధానం కత్వా ఆచరియేహి గన్థారమ్భే థుతిప్పణామపరిదీపకానం గాథావాక్యానం నిక్ఖేపో విధీయతి. ఇతరథా వినాపి తన్నిక్ఖేపం కాయమనోపణామేనాపి యథాధిప్పేతప్పయోజనసిద్ధితో కిమేతేన గన్థగారవకరేనాతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పన పణామప్పయోజనం సారత్థదీపనియాదీసు (సారత్థ. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథావణ్ణనా; వి. వి. టీ. ౨.గన్థారమ్భకథావణ్ణనా) దస్సితనయేనేవ ఞాతబ్బం.

అభిధానకథనం పన వోహారసుఖత్థం. అభిధేయ్యస్స సముదితేన పకరణేన పటిపాదేతబ్బస్స కథనం పకరణస్స ఆరభితబ్బసభావదస్సనత్థం. విదితానిన్దితసాత్థకసుకరానుట్ఠానాభి ధేయ్యమేవ హి పకరణం పరిక్ఖకజనా ఆరభితబ్బం మఞ్ఞన్తీతి. కరణప్పకారసన్దస్సనం సోతుజనసముస్సాహనత్థం. అనాకులమసంకిణ్ణతాదిప్పకారేన హి విరచితం పకరణం సోతారో సోతుముస్సహన్తీతి. పయోజనకథనం పన పకరణజ్ఝాయనే సోతుజనసముత్తేజనత్థం. అసతి హి పయోజనకథనే అవిఞ్ఞాతప్పయోజనా అజ్ఝాయనే బ్యావటా న హోన్తీతి. నిమిత్తకథనం సరిక్ఖకజనానం పకరణే గారవుప్పాదనత్థం. పసత్థకారణుప్పన్నేయేవ హి పకరణే సరిక్ఖకా గారవం జనేన్తీతి.

కత్తుకథనం పుగ్గలగరుకస్స పకరణే గారవో పుగ్గలగారవేనపి హోతూతి. పరిమాణకథనం అసజ్ఝాయనాదిపసుతానం సమ్పహంసనత్థం. పకరణపరిమాణస్సవనేన హి తే సమ్పహట్ఠా ‘‘కిత్తకమిదమప్పకం న చిరేనేవ పరిసమాపేస్సామా’’తి సజ్ఝాయనాదీసు వత్తన్తీతి. ఆది-సద్దేన సక్కచ్చసవననియోజనం సఙ్గహితం, తం సబ్బసమ్పత్తినిదానసుతమయఞాణనిప్ఫాదనత్థం. అసక్కచ్చం సుణమానస్స చ సవనాభావతో తంహేతుకస్స సుతమయఞాణస్సాపి అభావోతి. తథా హి విక్ఖిత్తచిత్తో పుగ్గలో సబ్బసమ్పత్తియా వుచ్చమానోపి ‘‘న మయా సుతం, పున భణితబ్బ’’న్తి భణతి.

తత్థ పఠమగాథాయం తావ ‘‘వన్దిత్వా’’తి ఇమినా తివిధోపి పణామో అవిసేసతో దస్సితో. విసేసతో పన ‘‘సేట్ఠం, అప్పటిపుగ్గలం, భవాభావకరం, నిరఙ్గణ’’న్తి ఇమేహి చతూహి పదేహి వచీపణామో, ‘‘సిరసా’’తి ఇమినా కాయప్పణామో, ‘‘బుద్ధం, ధమ్మం, గణఞ్చా’’తి ఇమేహి పన తీహి పదేహి పణామకిరియాయ కమ్మభూతం రతనత్తయం దస్సితన్తి దట్ఠబ్బం.

‘‘వినయస్సవినిచ్ఛయ’’న్తి ఇమినా అభిధానం దస్సితం అలుత్తసమాసేన వినయవినిచ్ఛయనామస్స దస్సనతో. తస్స అన్వత్థభావేన సద్దప్పవత్తినిమిత్తభూతం సకలేనానేన పకరణేన పటిపాదేతబ్బమభిధేయ్యమ్పి తేనేవ దస్సితం. ‘‘సమాసేనా’’తి చ ‘‘అనాకులమసంకిణ్ణం, మధురత్థపదక్కమ’’న్తి చ ఏతేహి కరణప్పకారో దస్సితో. ‘‘హితత్థాయా’’తి చ ‘‘పటుభావకరం వినయక్కమే’’తి చ ‘‘అపారం ఓతరన్తాన’’న్తిఆదినా చ పయోజనం. ‘‘భిక్ఖూనం భిక్ఖునీన’’న్తి ఇమినా బాహిరనిమిత్తం దస్సితం. అబ్భన్తరనిమిత్తం పన బాహిరనిమిత్తభూతభిక్ఖుభిక్ఖునివిసయా కరుణా, సా ఆచరియస్స పకరణారమ్భేనేవ విఞ్ఞాయతీతి విసుం న వుత్తా. ‘‘పవక్ఖామీ’’తి ఇమినా సమానాధికరణభావేన లబ్భమానో ‘‘అహ’’న్తి సుద్ధకత్తా సామఞ్ఞేన దస్సితో. విసేసతో పన పకరణావసానే –

‘‘రచితో బుద్ధదత్తేన, సుద్ధచిత్తేన ధీమతా;

సుచిరట్ఠితికామేన, సాసనస్స మహేసినో’’తి. (ఉ. వి. ౯౬౧) –

ఇమాయ గాథాయ చేవ ‘‘ఇతి తమ్బపణ్ణియేన పరమవేయ్యాకరణేన తిపిటకనయవిధికుసలేన పరమకవివరజన హదయపదుమవనవికసనకరేన కవివరాసభేన పరమరతికరవరమధురవచనుగ్గారేన ఉరగపురేన బుద్ధదత్తేన రచితోయం వినయవినిచ్ఛయో’’తి (వి. వి. ౩౧౮౩) ఇమినా వాక్యేన చ దస్సితో – ‘‘మాదిసాపి కవీ హోన్తి, బుద్ధదత్తే దివఙ్గతే’’తిఆదినా పచ్ఛిమకేహి చ పసత్థతరేహి కవివరేహి అభిత్థుతగుణో భదన్తబుద్ధదత్తాచరియో వేదితబ్బో. హేతుకత్తా చ తత్థేవ వక్ఖమానో పకరణజ్ఝేసనే కతాధీనో బుద్ధసీహమహాథేరో, సో –

‘‘వుత్తస్స బుద్ధసీహేన;

వినయస్స వినిచ్ఛయో;

బుద్ధసీహం సముద్దిస్స;

మమ సద్ధివిహారికం;

కతోయం పన భిక్ఖూనం;

హితత్థాయ సమాసతో’’తి. (వి. వి. ౩౧౭౭-౩౧౭౮) –

ఏవం దస్సితో.

ఉత్తరప్పకరణస్స హేతుకత్తా పన సఙ్ఘపాలమహాథేరో, సోపి –

‘‘ఖన్తిసోరచ్చసోసిల్య-బుద్ధిసద్ధాదయాదయో;

పతిట్ఠితా గుణా యస్మిం, రతనానీవ సాగరే.

‘‘వినయాచారయుత్తేన, తేన సక్కచ్చ సాదరం;

యాచితో సఙ్ఘపాలేన, థేరేన థిరచేతసా.

‘‘సుచిరట్ఠితికామేన, వినయస్స మహేసినో;

భిక్ఖూనం పాటవత్థాయ, వినయస్సవినిచ్ఛయే;

అకాసిం పరమం ఏతం, ఉత్తరం నామ నామతో’’తి. (ఉ. వి. ౯౬౫-౯౬౮) –

ఏవం దస్సితో. న కేవలమేతే ద్వేయేవ మహాథేరా హేతుకత్తారో, అథ ఖో మహావంసాదీసు –

‘‘బుద్ధస్స వియ గమ్భీర-

ఘోసత్తా తం వియాకరుం;

‘బుద్ధఘోసో’తి యో సో హి;

బుద్ధో వియ మహీతలే’’తి. –

ఆదినా నయేన అభిత్థుతగుణో తిపిటకపరియత్తియా అట్ఠకథాకారో భదన్తబుద్ధఘోసాచరియో చ అనుస్సుతివసేన ‘‘హేతుకత్తా’’తి వేదితబ్బో.

కథం? అయం కిర భదన్తబుద్ధదత్తాచరియో లఙ్కాదీపతో సజాతిభూమిం జమ్బుదీపమాగచ్ఛన్తో భదన్తబుద్ధఘోసాచరియం జమ్బుదీపవాసికేహి పటిపత్తిపరాయనేహి యుత్తబ్యత్తగుణోపేతేహి మహాథేరవరేహి కతారాధనం సీహళట్ఠకథం పరివత్తేత్వా సకలజనసాధారణాయ మూలభాసాయ తిపిటకపరియత్తియా అట్ఠకథం లిఖితుం లఙ్కాదీపం గచ్ఛన్తం అన్తరామగ్గే దిస్వా సాకచ్ఛాయ సముపపరిక్ఖిత్వా సబ్బలోకాతీతేన అసదిసేన పణ్డిచ్చగుణేన రతననిధిదస్సనే పరమదలిద్దో వియ బలవపరితోసం పత్వా అట్ఠకథమస్స కాతుకామతం ఞత్వా ‘‘తుమ్హే యథాధిప్పేతపరియన్తలిఖితమట్ఠకథం అమ్హాకం పేసేథ, మయమస్సా పకరణం లిఖామా’’తి తస్స సమ్ముఖా పటిజానిత్వా తేన చ ‘‘సాధు తథా కాతబ్బ’’న్తి అజ్ఝేసితో అభిధమ్మట్ఠకథాయ అభిధమ్మావతారం, వినయట్ఠకథాయ సఉత్తరం వినయవినిచ్ఛయపకరణఞ్చ అకాసీతి అనుస్సుయ్యతేతి.

‘‘సమాసేనా’’తి ఇమినా చ పరిమాణమ్పి సామఞ్ఞేన దస్సితం విత్థారపరిమాణే తస్స పరిమాణసామఞ్ఞస్స విఞ్ఞాయమానత్తా. విసేసతో పన పరిచ్ఛేదపరిమాణం గన్థపరిమాణన్తి దువిధం. తత్థ పరిచ్ఛేదపరిమాణం ఇమస్మిం పకరణే కథావోహారేన వుచ్చతి.

సేయ్యథిదం? – పారాజికకథా సఙ్ఘాదిసేసకథా అనియతకథా నిస్సగ్గియకథా పాచిత్తియకథా పాటిదేసనీయకథా సేఖియకథాతి భిక్ఖువిభఙ్గకథా సత్తవిధా, తతో అనియతకథం వజ్జేత్వా తథేవ భిక్ఖునివిభఙ్గకథా ఛబ్బిధా, మహాఖన్ధకకథాదికా భిక్ఖునిక్ఖన్ధకకథావసానా వీసతివిధా ఖన్ధకకథా, కమ్మకథా, కమ్మవిపత్తికథా, పకిణ్ణకవినిచ్ఛయో, కమ్మట్ఠానభావనావిధానన్తి వినయవినిచ్ఛయే కథాపరిచ్ఛేదో సత్తతింస.

ఉత్తరప్పకరణే చ వుత్తనయేన భిక్ఖువిభఙ్గే సత్తవిధా కథా, భిక్ఖునివిభఙ్గే ఛబ్బిధా, తదనన్తరా విపత్తికథా, అధికరణపచ్చయకథా, ఖన్ధకపఞ్హాకథా, సముట్ఠానసీసకథా, ఆపత్తిసముట్ఠానకథా, ఏకుత్తరనయకథా, సేదమోచనకథా, విభఙ్గద్వయనిదానాదికథా, సబ్బఙ్గలక్ఖణకథా, పరివారసఙ్కలనకథాతి ఛత్తింస కథాపరిచ్ఛేదా.

నిస్సన్దేహే పన ‘‘అట్ఠతింస కథాపరిచ్ఛేదా’’తి వుత్తం, తం ఏకుత్తరనయే అదస్సితేహిపి ద్వాదసకపన్నరసకనయేహి సహ సోళసపరిచ్ఛేదే గహేత్వా అప్పకం ఊనమధికం గణనూపగం న హోతీతి కత్వా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఉభయత్థ కథాపరిచ్ఛేదపరిమాణం తేసత్తతివిధం హోతి. నిస్సన్దేహే ‘‘పఞ్చసత్తతివిధా’’తి వచనే పరిహారో వుత్తనయోవ. గన్థపరిమాణం పన వినయవినిచ్ఛయే అసీతిగన్థాధికాని చత్తారి గన్థసహస్సాని, ఉత్తరే పఞ్ఞాసగన్థాధికాని నవ గన్థసతాని హోన్తి. తేన వుత్తం ఉత్తరావసానే –

‘‘గాథా చతుసహస్సాని, సతఞ్చ ఊనవీసతి;

పరిమాణతోతి విఞ్ఞేయ్యో, వినయస్సవినిచ్ఛయో.

పఞ్ఞాసాధికసఙ్ఖాని, నవ గాథాసతాని హి;

గణనా ఉత్తరస్సాయం, ఛన్దసానుట్ఠుభేన తూ’’తి. (ఉ. వి. ౯౬౯-౯౭౦);

ఇచ్చేవం వినయవినిచ్ఛయో ఉత్తరో చాతి ద్వే పకరణాని తింసాధికాని పఞ్చగాథాసహస్సాని. ఏత్థ చ వినయవినిచ్ఛయో నామ ఉభతోవిభఙ్గఖన్ధకాగతవినిచ్ఛయసఙ్గాహకపకరణం. తతో పరం పరివారత్థసఙ్గాహకపకరణం ఉత్తరో నామ. తేనేవ వక్ఖతి –

‘‘యో మయా రచితో సారో, వినయస్సవినిచ్ఛయో;

తస్స దాని కరిస్సామి, సబ్బానుత్తరముత్తర’’న్తి. (ఉ. వి. ౨)