వినయవినిచ్ఛయ-టీకా (దుతియో భాగో)
పాటిదేసనీయకథావణ్ణనా
౧౮౩౦-౧. ఏవం నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారనయేన ద్వేనవుతి పాచిత్తియాని దస్సేత్వా తదనన్తరం నిద్దిట్ఠే పాటిదేసనీయే దస్సేతుమాహ ‘‘యో చన్తరఘర’’న్తిఆది. తత్థ అన్తరఘరన్తి రథికాదిమాహ. యథాహ ‘‘అన్తరఘరం నామ రథికా బ్యూహం సిఙ్ఘాటకం ఘర’’న్తి.
యో పన భిక్ఖు అన్తరఘరం పవిట్ఠాయ అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా హత్థతో యం కిఞ్చి ఖాదనం, భోజనమ్పి వా సహత్థా పటిగ్గణ్హేయ్య, తస్స భిక్ఖునో గహణే దుక్కటం, భోగే అజ్ఝోహారే పాటిదేసనీయం సియాతి యోజనా.
ఇతో పట్ఠాయ చతస్సో గాథా ఉప్పటిపాటియా పోత్థకేసు లిఖితా, తాసం అయం పటిపాటి – ‘‘ఏత్థన్తరఘర’’న్తి తతియా, ‘‘తస్మా భిక్ఖునియా’’తి చతుత్థీ, ‘‘రథికాదీసూ’’తి పఞ్చమీ, ‘‘రథికాయపి వా’’తి ఛట్ఠీ. పటిపాటి పనాయం మాతికట్ఠకథక్కమేన వేదితబ్బా. ఇమాయ పటిపాటియా తాసం అత్థవణ్ణనా హోతి –
౧౮౩౨-౩. పురిమగాథాద్వయేన పదభాజనాగతసామఞ్ఞవినిచ్ఛయం దస్సేత్వా ఇదాని అట్ఠకథాగతం విసేసం దస్సేతుమాహ ‘‘ఏత్థా’’తిఆది. తత్థ ఏత్థాతి ఇమస్మిం పఠమపాటిదేసనీయసిక్ఖాపదే. తస్సాతి అఞ్ఞాతికభిక్ఖునియా. వాక్యతోతి ‘‘అన్తరఘరం పవిట్ఠాయా’’తి వచనతో. హి-సద్దో హేతుమ్హి. యస్మా భిక్ఖుస్స ఠితట్ఠానం నప్పమాణన్తి అట్ఠకథాయ (పాచి. అట్ఠ. ౫౫౩) వణ్ణితం, తస్మా ఆరామాదీసు ఠత్వా దేన్తియా భిక్ఖునియా హత్థతో వీథిఆదీసు ఠత్వా యో పటిగ్గణ్హేయ్య చే, ఏవం పటిగ్గణ్హతో తస్స భిక్ఖునో న దోసోతి యోజనా. పరిభోగస్స పటిగ్గహణమూలకత్తా న దోసో. ‘‘పటిగ్గణ్హతో’’తి ఇమినా పరిభోగే పాటిదేసనీయాభావో చ దీపితో హోతి.
౧౮౩౪. సచే భిక్ఖునీ రథికాదీసు ఠత్వా భోజనం దేతి, భిక్ఖు అన్తరారామే ఠత్వా పటిగ్గణ్హాతి చే, తస్స ఆపత్తీతి యోజనా. గాథాబన్ధవసేన ‘‘భిక్ఖుని భోజన’’న్తి రస్సత్తం. ఆపత్తీతి చ పటిగ్గహణపరిభోగేసు దుక్కటపాటిదేసనీయాపత్తియో సన్ధాయ వుత్తం.
౧౮౩౫. రథికాదీసు ఠత్వా భిక్ఖునీ భోజనం దేతి చే, తం రథికాయపి వా…పే… అయం నయోతి యోజనా. తత్థ రథికాతి రచ్ఛా. బ్యూహన్తి అనిబ్బిజ్ఝిత్వా ఠితా గతపచ్చాగతరచ్ఛా. సన్ధి నామ ఘరసన్ధి. సిఙ్ఘాటకన్తి చతుక్కోణం వా తికోణం వా మగ్గసమోధానట్ఠానం. అయం నయోతి ‘‘ఆపత్తీ’’తి అనన్తరగాథాయ వుత్తనయో.
౧౮౩౭. ఆమిసేన అసమ్భిన్నరసం సన్ధాయ ఇదం దుక్కటం భాసితం. ఆమిసేన సమ్భిన్నే ఏకరసే యామకాలికాదిమ్హి పటిగ్గహేత్వా అజ్ఝోహారే పాటిదేసనీయాపత్తి సియాతి యోజనా.
౧౮౩౮. ఏకతోఉపసమ్పన్నహత్థతోతి భిక్ఖునీనం సన్తికే ఉపసమ్పన్నాయ హత్థతో. యథాహ ‘‘ఏకతోఉపసమ్పన్నాయాతి భిక్ఖునీనం సన్తికే ఉపసమ్పన్నాయా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౫౩). భిక్ఖూనం సన్తికే ఉపసమ్పన్నాయ పన యథావత్థుకమేవాతి.
౧౮౩౯. అఞ్ఞాతికాయ ఞాతికసఞ్ఞిస్స, తథేవ విమతిస్స చ దుక్కటన్తి యోజనా.
౧౮౪౦. అఞ్ఞాతికాయ దాపేన్తియా భూమియా నిక్ఖిపిత్వా దదమానాయ వా అన్తరారామాదీసు ఠత్వా దేన్తియా పటిగ్గణ్హతో భిక్ఖుస్స అనాపత్తీతి యోజనా. అన్తరారామాదీసూతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన భిక్ఖునుపస్సయతిత్థియసేయ్యాపటిక్కమనాదిం సఙ్గణ్హాతి. పటిక్కమనం నామ భోజనసాలా.
౧౮౪౧. గామతో బహి నీహరిత్వా దేతీతి యోజనా.
౧౮౪౨. హత్థతోతి ఏత్థ ‘‘గహణే’’తి సేసో. తథాతి అనాపత్తి. సముట్ఠానం ఇదం సిక్ఖాపదం ఏళకలోమేన సమం మతన్తి యోజనా.
పఠమపాటిదేసనీయకథావణ్ణనా.
౧౮౪౩-౪. అవుత్తేతి వక్ఖమాననయేన అవుత్తే. ఏకేనపి చ భిక్ఖునాతి సమ్బన్ధో. అపసక్కాతి అపగచ్ఛ. ఆది-అత్థవాచినా ఇతి-సద్దేన ‘‘అపసక్క తావ, భగిని, యావ భిక్ఖూ భుఞ్జన్తీ’’తి వాక్యసేసో సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో. ఇమినా అపసాదనాకారో సన్దస్సితో. ‘‘ఏకేనపి చ భిక్ఖునా’’తి ఇమినా అవకంసో దస్సితో. ఉక్కంసో పన ‘‘తేహి భిక్ఖూహి సా భిక్ఖునీ అపసాదేతబ్బా’’తి పాళితోపి దట్ఠబ్బో. ‘‘ఆమిస’’న్తి సామఞ్ఞవచనేపి పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరస్సేవ గహణం. యథాహ ‘‘పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరేనా’’తి. భోగేతి చ ఏకతోఉపసమ్పన్నన్తి చ వుత్తత్థమేవ.
౧౮౪౫. తథేవాతి దుక్కటం. తత్థాతి అనుపసమ్పన్నాయ.
౧౮౪౬. అత్తనో భత్తే దిన్నేపి ఇమినా సిక్ఖాపదేన అనాపత్తి, పురిమసిక్ఖాపదేన పన ఆపత్తిసమ్భవా ‘‘న దేతీ’’తి వుత్తం. యథాహ ‘‘అత్తనో భత్తం దాపేతి, న దేతీతి ఏత్థ సచేపి అత్తనో భత్తం దేతి, ఇమినా సిక్ఖాపదేన అనాపత్తియేవ, పురిమసిక్ఖాపదేన ఆపత్తీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౫౮). తథాతి అనాపత్తి. ఉభయసిక్ఖాపదేహిపి అనాపత్తిం దస్సేతుమాహ ‘‘పదేతి చే’’తి. యథాహ ‘‘అఞ్ఞేసం భత్తం దేతి, న దాపేతీతి ఏత్థ పన సచేపి దాపేయ్య, ఇమినా సిక్ఖాపదేన ఆపత్తి భవేయ్య, దేన్తియా పన నేవ ఇమినా, న పురిమేన ఆపత్తీ’’తి.
౧౮౪౭. భిక్ఖునీ యం న దిన్నం, తం దాపేతి, యత్థ వా న దిన్నం, తత్థ దాపేతి, తమ్పి సబ్బేసం మిత్తామిత్తానం సమం దాపేతి, తత్థాపి అనాపత్తి.
౧౮౪౮. సిక్ఖమానా వా సామణేరికా వా ‘‘ఇధ సూపం దేథ, ఓదనం దేథా’’తి వోసాసన్తీ విధానం కరోన్తీ ఠితా, తం అనపసాదేన్తస్స అనాపత్తి. పఞ్చేవ భోజనాని వినా అఞ్ఞం వోసాసన్తిం భిక్ఖునిం అనపసాదేన్తస్స అనాపత్తి. అనపసాదేన్తస్స ఉమ్మత్తకాదినోపి అనాపత్తీతి యోజనా.
౧౮౪౯. సముట్ఠానన్తి ఏత్థ ‘‘ఇమస్సా’’తి సేసో. భోజనం కిరియం, వోసాసన్తియా అనివారణం అకిరియన్తి ఏవమిదం క్రియాక్రియం.
దుతియపాటిదేసనీయకథావణ్ణనా.
౧౮౫౦-౧. సేక్ఖన్తి సమ్మతేతి ‘‘సేక్ఖసమ్మతం నామ కులం యం కులం సద్ధాయ వడ్ఢతి, భోగేన హాయతి, ఏవరూపస్స కులస్స ఞత్తిదుతియేన కమ్మేన సేక్ఖసమ్ముతి దిన్నా హోతీ’’తి (పాచి. ౫౬౭) వుత్తం ఇదం కులం సేక్ఖసమ్మతం నామ. తేనాహ ‘‘లద్ధసమ్ముతికే కులే’’తి. లద్ధా సమ్ముతి యేనాతి విగ్గహో. ఘరూపచారం ఓక్కన్తే నిమన్తితోపి అనిమన్తితోవ హోతీతి ఆహ ‘‘ఘరూపచారోక్కమనా పుబ్బేవా’’తి. యథాహ ‘‘అనిమన్తితో నామ అజ్జతనాయ వా స్వాతనాయ వా అనిమన్తితో, ఘరూపచారం ఓక్కమన్తే నిమన్తేతి, ఏసో అనిమన్తితో నామా’’తి (పాచి. ౫౬౭).
‘‘అగిలానో నామ యో సక్కోతి పిణ్డాయ చరితు’’న్తి వుత్తత్తా భిక్ఖాయ చరితుం సమత్థో అగిలానో నామ. గహేత్వాతి సహత్థా పటిగ్గహేత్వా. ‘‘ఆమిస’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధో. యథాహ ‘‘ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా సహత్థా పటిగ్గహేత్వా’’తి (పాచి. ౫౬౭). గహణేతి ఏత్థ ‘‘ఆహారత్థాయా’’తి సేసో.
౧౮౫౩. తత్థాతి అసేక్ఖసమ్మతే కులే. తథేవ పరిదీపితన్తి దుక్కటం పరిదీపితం.
౧౮౫౪. నిమన్తితస్స వాతి ఏత్థ వా-సద్దేన నిమన్తితస్స అవసేసం గణ్హాతి. యథాహ ‘‘నిమన్తితస్స వా గిలానస్స వా సేసకం భుఞ్జతీ’’తి. అఞ్ఞేసం భిక్ఖా తత్థ దీయతీతి యోజనా. తత్థాతి తస్మిం సేక్ఖసమ్మతే కులే.
౧౮౫౫. యత్థ కత్థచీతి ఆసనసాలాదీసు యత్థ కత్థచి. నిచ్చభత్తాదికే వాపీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన సలాకభత్తపక్ఖికఉపోసథికపాటిపదికభత్తానం గహణం.
౧౮౫౬. ద్వారేతి ఏత్థ ‘‘ఠపేత్వా’’తి సేసో. సమ్పత్తేతి ఏత్థ ‘‘పచ్ఛా’’తి సేసో. యథాహ ‘‘సచేపి అనాగతే భిక్ఖుమ్హి పఠమంయేవ నీహరిత్వా ద్వారే ఠపేత్వా పచ్ఛా సమ్పత్తస్స దేన్తి, వట్టతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౬౯).
౧౮౫౭. మహాపచ్చరియా(పఆచి. అట్ఠ. ౫౬౯) గతవినిచ్ఛయం దస్సేతుమాహ ‘‘భిక్ఖు’’న్తిఆది. సముట్ఠానేళకూపమన్తి సముట్ఠానతో ఏళకలోమసిక్ఖాపదసదిసన్తి అత్థో.
తతియపాటిదేసనీయకథావణ్ణనా.
౧౮౫౮-౯. ‘‘పఞ్చన్నం పటిసంవిదితం, ఏతం అప్పటిసంవిదితం నామా’’తి వచనతో చ ఇధాపి ‘‘సహధమ్మికఞాపిత’’న్తి వక్ఖమానత్తా చ అగహట్ఠ-సద్దేన పరిబ్బాజకానం గహణం. వుత్తమేవ నయం వోహారన్తరేన దస్సేతుమాహ ‘‘ఇత్థియా పురిసేన వా’’తి. ‘‘యాని ఖో పన తాని ఆరఞ్ఞకాని సేనాసనానీ’’తి (పాచి. ౫౭౩) వచనతో ఆరామన్తి ఆరఞ్ఞకారామమాహ. సచే ఏవమారోచితం పటిసంవిదితన్తి హి వుత్తం పదభాజనేతి (పాచి. ౫౭౩) యోజనా. పటిసంవిదితన్తి పగేవ నివేదితం.
౧౮౬౦. పచ్ఛా యథారోచితం తమేవ వా తస్స చ పరివారం కత్వా అఞ్ఞం బహుం వా ఆహరీయతు, తమ్పి పటిసంవేదితం నామాతి యోజనా.
౧౮౬౧. యాగుయా విదితం కత్వాతి ఏత్థ ‘‘తం ఠపేత్వా’’తి ఇదం సామత్థియా లబ్భతి. ఇదమ్పి విదితం కురున్దియం వట్టతీతి వుత్తన్తి యోజనా.
౧౮౬౨. పనాతి అపి-సద్దత్థో. అఞ్ఞానిపి కులానీతి యోజనా. ఏత్థ ‘‘అసుకం నామ కులం పటిసంవేదితం కత్వా ఖాదనీయాదీని గహేత్వా గచ్ఛతీతి సుత్వా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౭౩) అట్ఠకథాసేసో. తేనాతి కతపటిసంవేదితేన. తమ్పి చ సబ్బం వట్టతీతి యోజనా.
౧౮౬౩. ఏవం యం అనారోచితన్తి ‘‘ఆరామం వా ఉపచారం వా పవిసిత్వా’’తిఆదినా నయేన యం పఠమం అనివేదితం. ‘‘ఏవ’’న్తి ఇదం ‘‘యం ఆరామమనాభత’’న్తి ఇమినాపి యోజేతబ్బం. ఏవన్తి ‘‘తస్స పరివారం కత్వా’’తిఆదినా పకారేన. ‘‘తం అసంవిదితం నామా’’తి ఇదం ‘‘సహధమ్మికఞాపిత’’న్తి ఇమినాపి యోజేతబ్బం. యథాహ ‘‘పఞ్చన్నం పటిసంవిదితం, ఏతం అప్పటిసంవిదితం నామా’’తి (పాచి. ౫౭౩). అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘పఞ్చన్నం పటిసంవిదితన్తి పఞ్చసు సహధమ్మికేసు యం కిఞ్చి పేసేత్వా ‘ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా ఆహరిస్సామా’తి పటిసంవిదితం కతమ్పి అప్పటిసంవిదితమేవాతి అత్థో’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౭౩) వుత్తం.
౧౮౬౪. కారాపేత్వాతి ఏత్థ ‘‘పటిసంవిదిత’’న్తి సేసో.
౧౮౬౫. భిక్ఖునా వా గన్త్వా అన్తరామగ్గే గహేతబ్బన్తి యోజనా. ఏవమకత్వాతి ‘‘బహిఆరామం పేసేత్వా’’తిఆదినా వుత్తవిధానం అకత్వా. ఉపచారతోతి ఏత్థ భుమ్మత్థే తో-పచ్చయో వేదితబ్బో.
౧౮౬౮. ‘‘పటిసంవిదితే’’తిఆదీనం పదానం ‘‘అనాపత్తే వా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. పటిసంవిదితేతి ఏత్థ ‘‘గిలానస్సా’’తి సేసో. పటిసంవిదితే అనాపత్తి, గిలానస్సాపి అనాపత్తి, అప్పటిసంవిదితేపి తస్స పటిసంవిదితస్స అవసేసకే వా గిలానస్స అవసేసకే వా అనాపత్తి ఏవాతి సమ్బన్ధో. యథాహ అనాపత్తివారే ‘‘పటిసంవిదితస్స వా గిలానస్స వా సేసకం భుఞ్జతీ’’తి (పాచి. ౫౭౫). బహారామే పటిగ్గహేత్వా అన్తోయేవ భుఞ్జతో అస్స అనాపత్తీతి యోజనా. గహేత్వా వాతి ఏత్థ వా-సద్దో ‘‘తస్సా’’తిఆదీసుపి యోజేతబ్బో.
౧౮౬౯. తత్థాతి తస్మిం ఆరఞ్ఞకారామే. ఖాదతో అనాపత్తి ఏవాతి యోజనా, తత్థ ‘‘అఞ్ఞేన కప్పియం కత్వా దిన్నానీ’’తి సేసో.
చతుత్థపాటిదేసనీయకథావణ్ణనా.
ఇతి వినయత్థసారసన్దీపనియా వినయవినిచ్ఛయవణ్ణనాయ
పాటిదేసనీయకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
సేఖియకథావణ్ణనా
౧౮౭౦. ఏవం పాటిదేసనీయవినిచ్ఛయం దస్సేత్వా తదనన్తరం ఉద్దిట్ఠానం సేఖియానం వినిచ్ఛయం దస్సేతుమాహ ‘‘యో అనాదరియేనేవా’’తిఆది. యోతి థేరో వా నవో వా మజ్ఝిమో వా. ఏత్థ అనాదరియం నామ సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిఆపజ్జనం, నివాసనాదివత్థస్స ఉగ్గహణే నిరుస్సాహఞ్చ. పచ్ఛతోపి వాతి ఏత్థ వా-సద్దేన ‘‘పస్సతోపి వా’’తి ఇదం సఙ్గణ్హాతి. తస్స చాతి ఏత్థ చ-సద్దో వక్ఖమానసముచ్చయో.
౧౮౭౧. న కేవలం వుత్తనయేన నివాసేన్తస్సేవ హోతి, ఖన్ధకాగతహత్థిసోణ్డాదిఆకారేనాపి నివాసేన్తస్స దుక్కటం హోతీతి ఆహ ‘‘హత్థిసోణ్డాదీ’’తిఆది. హత్థిసోణ్డాదినివాసనం పరతో ఖుద్దకవత్థుక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౨౮౦) ఆవి భవిస్సతి. పరిమణ్డలన్తి సమన్తతో మణ్డలం కత్వా. వత్థబ్బన్తి నివత్థబ్బం నివాసేతబ్బన్తి అత్థో.
౧౮౭౨. జాణుమణ్డలతో హేట్ఠాతి ఏత్థ ‘‘జఙ్ఘట్ఠిసీసతో పట్ఠాయా’’తి సేసో. అట్ఠఙ్గులప్పమాణకన్తి వడ్ఢకిఅఙ్గులేన అట్ఠఙ్గులమత్తన్తి ఆచరియా. ‘‘యో పన సుక్ఖజఙ్ఘో వా మహాపిణ్డికమంసో వా హోతి, తస్స సారుప్పత్థాయ జాణుమణ్డలతో అట్ఠఙ్గులాధికమ్పి ఓతారేత్వా నివాసేతుం వట్టతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౭౬) అట్ఠకథం సఙ్గణ్హితుమాహ ‘‘తతో ఊనం న వట్టతీ’’తి.
౧౮౭౩. అసఞ్చిచ్చ అపరిమణ్డలం నివాసేన్తస్స అనాపత్తీతి యోజనా. ఏవముపరిపి. అసఞ్చిచ్చాతి ‘‘అపరిమణ్డలం నివాసేస్సామీ’’తి ఏవం అసఞ్చిచ్చ, అథ ఖో ‘‘పరిమణ్డలంయేవ నివాసేస్సామీ’’తి విరజ్ఝిత్వా అపరిమణ్డలం నివాసేన్తస్స అనాపత్తి. అసతిస్సాపీతి అఞ్ఞవిహితస్సాపి తథా నివాసేన్తస్స అనాపత్తి. అజానన్తస్సాతి కేవలం పరిమణ్డలం నివాసేతుం అజానన్తస్స అనాపత్తి. అపిచ నివాసనవత్తం ఉగ్గహేతబ్బం. ఉగ్గహితవత్తోపి సచే ‘‘ఆరుళ్హ’’న్తి వా ‘‘ఓరుళ్హ’’న్తి వా న జానాతి, తస్సాపి అనాపత్తియేవ. గిలానస్సాతి యస్స జఙ్ఘాయ వా పాదే వా వణో హోతి, తస్స ఉక్ఖిపిత్వా వా ఓతారేత్వా వా నివాసేన్తస్స అనాపత్తి. పాదోతి చేత్థ పాదసమీపం అధిప్పేతం. ఆపదాసూతి వాళా వా చోరా వా అనుబన్ధన్తి, ఏవరూపాసు ఆపదాసు అనాపత్తి.
పరిమణ్డలకథావణ్ణనా.
౧౮౭౪. ఉభో కోణే సమం కత్వాతి పారుపనస్స ఏకంసే కతస్స పిట్ఠిపస్సే, ఉదరపస్సే చ ఓలమ్బమానే ఉభో కణ్ణే హత్థిపిట్ఠే గణ్డా వియ సమం కత్వా. పరిమణ్డలం కత్వాతి ఏతస్సేవ అత్థపదం. సాదరన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో. సాదరం వా పారుపితబ్బన్తి యోజనా, సాదరం పారుపనం కత్తబ్బన్తి అత్థో. ఏవం అకరోన్తస్సాతి పారుపనవత్తే ఆదరం జనేత్వా ఏవం అపారుపన్తస్స.
౧౮౭౫. ‘‘పరిమణ్డలం నివాసేస్సామీతి సిక్ఖా కరణీయా’’తి (పాచి. ౫౭౬) వా ‘‘పరిమణ్డలం పారుపిస్సామీతి సిక్ఖా కరణీయా’’తి (పాచి. ౫౭౭) వా ‘‘అన్తరఘరే’’తి అవిసేసేత్వా వుత్తత్తా ఆహ ‘‘అవిసేసేన వుత్త’’న్తి. ఇదం సిక్ఖాపదద్వయం యస్మా అవిసేసేన వుత్తం, తస్మా ఘరే, విహారే వా కాతబ్బం పరిమణ్డలన్తి యోజనా. ఘరేతి అన్తరఘరే. విహారే వాతి బుద్ధుపట్ఠానాదికాలం సన్ధాయ వుత్తం. పరిమణ్డలం కత్తబ్బన్తి పరిమణ్డలమేవ నివాసేతబ్బం పారుపితబ్బన్తి అత్థో.
దుతియం.
౧౮౭౬. ఉభో కోణే సమం కత్వాతి సమ్బన్ధో. గీవమేవ చ అనువాతేన ఛాదేత్వాతి యోజనా.
౧౮౭౭. తథా అకత్వాతి యథావుత్తవిధానం అకత్వా. జత్తూనిపీతి ఉభో అంసకూటానిపి. ఉరమ్పి చాతి హదయమ్పి. వివరిత్వాతి అప్పటిచ్ఛాదేత్వా. యథాకామన్తి ఇచ్ఛానురూపం. గచ్ఛతోతి ఏత్థ ‘‘అన్తరఘరే’’తి సేసో. అన్తరఘరం నామ గామే వా హోతు విహారే వా, పచిత్వా భుఞ్జిత్వా గిహీనం వసనట్ఠానం.
తతియం.
౧౮౭౮-౯. ‘‘మణిబన్ధతో’’తి ఇమినాపి ‘‘హేట్ఠా’’తి యోజేతబ్బం. వాసూపగస్సాతి ఏత్థ ‘‘కాయం వివరిత్వా నిసీదతో’’తి సేసో. వాసూపగో నామ రత్తివాసత్థాయ ఉపగతో, ఏతేన వాసత్థాయ అన్తరఘరం ఉపగచ్ఛన్తేన సుప్పటిచ్ఛన్నేనేవ ఉపగన్తబ్బన్తి దీపితం హోతి, ఏతేనేవ వాసూపగతస్స సన్తికం ఉపగతస్స యథాకామం గమనే న దోసోతి చ వుత్తమేవ హోతి. తేనాహ గణ్ఠిపదే ‘‘ఏకదివసమ్పి వాసూపగతస్స సన్తికం యథాసుఖం గన్తుం వట్టతి, కో పన వాదో చతుపఞ్చాహం వాసమధిట్ఠాయ వసితభిక్ఖూనం సన్తిక’’న్తి.
చతుత్థం.
౧౮౮౦. సువినీతేనాతి హత్థపాదానం అకీళాపనేనేవ సుట్ఠు వినీతేన.
పఞ్చమం.
౧౮౮౧. గాథాబన్ధవసేన ‘‘సతీమతా’’తి దీఘో కతో. అవికారేనాతి తంతదవలోకాసహితేన. యుగం మత్తా పమాణం ఏతస్సాతి యుగమత్తం, రథయుగం చతుహత్థప్పమాణం, తత్తకం పదేసం. పేక్ఖినాతి ఓలోకేన్తేన. ‘‘భిక్ఖునా ఓక్ఖిత్తచక్ఖునా’’తి పదచ్ఛేదో.
౧౮౮౨. అన్తరఘరే యత్థ కత్థచిపి ఏకస్మిమ్పి ఠానే ఠత్వాతి యోజనా. ఏవం వుత్తేపి తథారూపే అన్తరాయే సతి గచ్ఛతోపి ఓలోకేతుం లబ్భతి. ఏకస్మిం పన ఠానే ఠత్వాతి ఏత్థ గచ్ఛన్తోపి పరిస్సయాభావం ఓలోకేతుం లబ్భతియేవ. ‘‘తథా గామే పూజ’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. పి-సద్దో పన-సద్దత్థో, ఓలోకేతుం పన వట్టతీతి వుత్తం హోతి.
౧౮౮౩. ఓలోకేన్తో తహం తహన్తి యో అనాదరియం పటిచ్చ తం తం దిసాభాగం పాసాదం కూటాగారం వీథిం ఓలోకేన్తో.
సత్తమం.
౧౮౮౪. ఏకతో వాపీతి ఏకఅంసకూటతో వా. ఉభతో వాపీతి ఉభయంసకూటతో వా. ఇన్దఖీలకతో అన్తోతి గామద్వారిన్దఖీలతో అన్తో, ఘరేతి వుత్తం హోతి.
నవమం.
౧౮౮౫. తథా నిసిన్నకాలేపీతి ఇన్దఖీలస్స అన్తో నిసిన్నకాలేపి. కుణ్డికం నీహరన్తేన చ చీవరం అనుక్ఖిపిత్వా దాతబ్బా కుణ్డికాతి యోజనా. కుణ్డికన్తి చ ఉపలక్ఖణమత్తం. ధమ్మకరణాదీసుపి ఏసేవ నయో.
దసమం.
పఠమో వగ్గో.
౧౮౮౬. గన్తుఞ్చేవ నిసీదితుఞ్చ న వట్టతీతి యోజనా. చ-సద్దో కిరియాసముచ్చయో. హసనీయస్మిం వత్థుస్మిన్తి హాసజనకే కారణే. సితమత్తన్తి మన్దహాసం.
పఠమదుతియాని.
౧౮౮౭. అప్పసద్దేనాతి ‘‘కిత్తావతా అప్పసద్దో హోతి? ద్వాదసహత్థే గేహే ఆదిమ్హి సఙ్ఘత్థేరో, మజ్ఝే దుతియత్థేరో, అన్తే తతియత్థేరోతి ఏవం నిసిన్నేసుయం సఙ్ఘత్థేరో దుతియత్థేరేన సద్ధిం మన్తేతి, దుతియత్థేరో తస్స సద్దఞ్చేవ సుణాతి, కథఞ్చ వవత్థపేతి. తతియత్థేరో పన సద్దమేవ సుణాతి, కథం న వవత్థపేతి. ఏత్తావతా అప్పసద్దో హోతీ’’తి (పాచి. ౫౮౮) వుత్తఅప్పసద్దయుత్తేన. సచే పన తతియత్థేరో కథఞ్చ వవత్థపేతి, మహాసద్దో నామ హోతీతి.
తతియం.
౧౮౮౮. కాయప్పచాలకం కత్వాతి కాయం చాలేత్వా చాలేత్వా. ఉపరిపి ఏసేవ నయో. హత్థస్స వుత్తలక్ఖణత్తా ‘‘బాహూ’’తి మణిబన్ధతో యావ అంసకూటా గహేతబ్బా.
౧౮౮౯. ఉజుం పగ్గహేత్వాతి ఉజుం ఠపేత్వా. ఆసితబ్బన్తి నిసీదితబ్బం. ‘‘సమేన ఇరియాపథేన తూ’’తి పదచ్ఛేదో.
౧౮౯౦. ఇత్థమ్భూతే కరణవచనం. గమనపటిసంయుత్తేసు సిక్ఖాపదేసు గమనస్స అసమ్భవోతి ఆహ ‘‘నిసీదనేన యుత్తేసూ’’తి.
పఞ్చమఛట్ఠసత్తమట్ఠమనవమాని.
దుతియో వగ్గో.
౧౮౯౧. ఖమ్భం కత్వాతి కటియా ఏకపస్సే వా ద్వీసు వా పస్సేసు కప్పరసన్ధితో ఆభుజిత్వా హత్థం ఠపేత్వా. యథాహ – ‘‘ఖమ్భకతో నామ కటియం హత్థం ఠపేత్వా కతఖమ్భో’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౯౬). ఉక్కుటికాయ వా గచ్ఛతోతి యోజనా. ఉక్కుటికా వుచ్చతి పణ్హియో ఉక్ఖిపిత్వా అగ్గపాదేహి వా అగ్గపాదే ఉక్ఖిపిత్వా పణ్హీహి ఏవ వా భూమిం ఫుసన్తస్స గమనం.
౧౮౯౨. దుస్సపల్లత్థికాయాతి ఆయోగపల్లత్థికాయ. అన్తరఘరే నిసీదన్తస్స తస్స దుక్కటం హోతీతి యోజనా.
౧౮౯౩. దుతియే చాతి ‘‘న ఖమ్భకతో అన్తరఘరే నిసీదిస్సామీ’’తి (పాచి. ౫౯౭) సిక్ఖాపదే చ. చతుత్థే చాతి ‘‘న ఓగుణ్ఠితో అన్తరఘరే నిసీదిస్సామీ’’తి (పాచి. ౫౯౯) సిక్ఖాపదే చ. ఛట్ఠేతి ‘‘న పల్లత్థికాయ అన్తరఘరే’’ఇచ్చాది (పాచి. ౬౦౧) సిక్ఖాపదే చ. ఇతి ఏవం సారుప్పా సమణాచారానుచ్ఛవికా ఛబ్బీసతి సిక్ఖాపదాని పకాసితాని.
పఠమదుతియతతియచతుత్థపఞ్చమఛట్ఠాని.
౧౮౯౪. విఞ్ఞునా భిక్ఖునా సక్కచ్చం సతియుత్తేన, పత్తసఞ్ఞినా చ హుత్వా సమసూపోవ పిణ్డపాతో గహేతబ్బోతి యోజనా. ఏవం ఏతాయ గాథాయ సిక్ఖాపదత్తయం సఙ్గహితం. సక్కచ్చన్తి సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. ‘‘సతియుత్తేనా’’తి ఇదం ‘‘సక్కచ్చ’’న్తి ఏతస్స అత్థపదం. ‘‘సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౬౦౨) హి అట్ఠకథాయం వుత్తం. పత్తే సఞ్ఞా పత్తసఞ్ఞా, సా అస్స అత్థీతి పత్తసఞ్ఞీ, అనఞ్ఞవిహితేన అత్తనో భాజనేయేవ ఉపనిబద్ధసఞ్ఞినాతి అత్థో.
౧౮౯౫. భత్తచతుబ్భాగోతి భత్తస్స చతుబ్భాగప్పమాణో. తతో అధికం గణ్హతో దుక్కటం.
౧౮౯౬. ‘‘రసరసే’’తి వత్తబ్బే ‘‘రసేరసే’’తి గాథాబన్ధవసేన వుత్తం. ద్వే సూపే ఠపేత్వా అవసేసాని ఓలోణిసాకసూపేయ్యమచ్ఛరసమంసరసాదీని రసరసాతి వేదితబ్బాని. ఏత్థ చ ‘‘ఓలోణీతి దధికతం గోరస’’న్తి కేచి. ‘‘ఏకా బ్యఞ్జనవికతీ’’తి అపరే. ‘‘యో కోచి సుద్ధో కఞ్జికతక్కాదిరసో’’తి అఞ్ఞే. సాకసూపేయ్యగ్గహణేన యా కాచి సూపేయ్యసాకేహి కతా బ్యఞ్జనవికతి వుత్తా. మంసరసాదీనీతి ఆది-సద్దేన అవసేసా సబ్బాపి బ్యఞ్జనవికతి సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బం. ఞాతకాదీనన్తి ఏత్థ ‘‘సన్తకం గణ్హన్తస్సా’’తి సేసో. అఞ్ఞత్థాయాతి ఏత్థ ‘‘కతం గణ్హన్తస్సా’’తి సేసో. ధనేనాతి ఏత్థ ‘‘అత్తనో’’తి చ ‘‘కీత’’న్తి చ ‘‘గణ్హన్తస్సా’’తి చ సేసో. ఞాతకాదీనం సన్తకం గణ్హన్తస్స, అఞ్ఞత్థాయ కతం గణ్హన్తస్స, అత్తనో ధనేన కీతం గణ్హన్తస్స అనాపత్తీతి అత్థో.
సత్తమట్ఠమనవమాని.
౧౮౯౭. అధిట్ఠానూపగస్స పత్తస్స ముఖవట్టియా అన్తోలేఖాపమాణేన పూరితోవ గహేతబ్బోతి యోజనా.
౧౮౯౮. అనాపత్తివిసయం దస్సేత్వా ఆపత్తివిసయం దస్సేతుమాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థాతి అధిట్ఠానూపగే పత్తే. థూపీకతం కత్వాతి ఏత్థ ‘‘దియ్యమాన’’న్తి సేసో. యథావుత్తలేఖాతిక్కమో యథా హోతి, ఏవం థూపీకతం దియ్యమానం గణ్హతో ఆపత్తి దుక్కటన్తి సమ్బన్ధో. ఇమినా పఠమం థూపీకతస్స అధిట్ఠానూపగపత్తస్స పచ్ఛా పటిగ్గహణఞ్చ పఠమపటిగ్గహితపత్తే పచ్ఛా భోజనస్స థూపీకతస్స పటిగ్గహణఞ్చ నివారితన్తి వేదితబ్బం.
౧౮౯౯. కాలికత్తయమేవ చ థూపీకతం వట్టతేవాతి యోజనా. సేసేతి అనధిట్ఠానూపగే పత్తే. సబ్బన్తి చతుబ్బిధం కాలికం థూపీకతం వట్టతీతి యోజనా.
౧౯౦౦. పేసేతీతి ఏత్థ ‘‘భిక్ఖూ’’తి సేసో. భిక్ఖు భిక్ఖూనం యది పేసేతీతి యోజనా. ‘‘విహారం పేసేతుం వట్టతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౬౦౫) అట్ఠకథాయ అధిప్పాయం దస్సేతుం ‘‘భిక్ఖూన’’న్తి వచనేన పటిగ్గహణం అవిజహిత్వా భిక్ఖునా ఏవ పేసితం గణ్హన్తానం భిక్ఖూనం అనాపత్తీతి దీపితం హోతి. అఞ్ఞథా ‘‘పూరేతుం వట్టతీ’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బన్తి విఞ్ఞాయతి.
౧౯౦౧. పక్ఖిప్పమానన్తి ముఖవట్టితో ఉచ్చం కత్వా మజ్ఝే పక్ఖిపియమానం. ఫలాదికన్తి ఆది-సద్దేన ఓదనాదిమ్పి సఙ్గణ్హాతి. హేట్ఠా ఓరోహతీతి సమన్తా ఓకాససమ్భవతో చాలియమానం ముఖవట్టిప్పమాణతో హేట్ఠా భస్సతి.
౧౯౦౨. తక్కోలకాదీనన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన పూగఫలాదీనం సఙ్గహో. ఠపేత్వాతి భత్తమత్థకే నిక్ఖిపిత్వా. వటంసకన్తి అవటంసకం.
౧౯౦౩. పూవస్సాతి వికారసమ్బన్ధే సామివచనం, పూవవటంసకన్తి వుత్తం హోతి. పూవస్స యావకాలికత్తా ఆహ ‘‘ఇదం థూపీకతం సియా’’తి.
౧౯౦౪. పణ్ణానం విసుం భాజనత్తా ఆహ ‘‘వట్టతీ’’తి.
౧౯౦౫. అస్సాతి భిక్ఖుస్స. తం తు సబ్బన్తి ‘‘థూపీకతత్తా న వట్టతీ’’తి వుత్తం తం పన సబ్బం. గహితం సుగహితన్తి విరాధేత్వా పటిగ్గహితం చే, సుప్పటిగ్గహితం.
దసమం.
తతియో వగ్గో.
౧౯౦౬. ‘‘ఉపరి ఓధి’’న్తి పదచ్ఛేదో. ఉపరీతి భత్తస్స ఉపరి. ఓధిన్తి పరిచ్ఛేదం. పటిపాటియాతి అత్తనో దిసాయ పరియన్తతో పట్ఠాయ అనుక్కమేన.
౧౯౦౭. అఞ్ఞేసన్తి ఏత్థ ‘‘దేన్తో’’తి సేసో. అత్తనో భత్తం అఞ్ఞేసం దేన్తో అఞ్ఞస్స భాజనే ఆకిరం ఆకిరన్తో పన పటిపాటిం వినాపి తహిం తహిం ఓమసతి చే, నత్థి దోసోతి యోజనా. ఉత్తరిభఙ్గకం తథా ఆకిరన్తో తత్థ తత్థ ఓమసతి, నత్థి దోసోతి యోజనా. భుఞ్జనత్థాయ గణ్హన్తోపి చేత్థ వత్తబ్బో. ఉత్తరిభఙ్గం నామ బ్యఞ్జనం.
తతియం.
౧౯౦౮. మత్థకం ఓమద్దిత్వా పరిభుఞ్జతో దోసోతి యోజనా. ‘‘థూపకతోతి మత్థకతో, వేమజ్ఝతో’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౬౧౦) అట్ఠకథావచనతో మత్థకన్తి ఏత్థ భత్తమత్థకమాహ. ఓమద్దిత్వాతి హత్థేన భత్తం అవమద్దిత్వా.
౧౯౦౯. సేసకే పరిత్తేపి చాతి అవసిట్ఠే అప్పకేపి చ. సంకడ్ఢిత్వానాతి తస్మిం తస్మిం ఠానే ఠితం సంహరిత్వా. ఏకతో పన మద్దిత్వా భుఞ్జతో అనాపత్తీతి యోజనా.
పఞ్చమం.
౧౯౧౦. భియ్యోకమ్యతాహేతూతి పున గణ్హితుకామతాహేతు. సూపం వాతి ముగ్గాదిసూపం వా. బ్యఞ్జనం వాతి ఉత్తరిభఙ్గం వా.
ఛట్ఠం.
౧౯౧౧. విఞ్ఞత్తియన్తి సూపోదనవిఞ్ఞత్తియం. ‘‘ఞాతకానం వా పవారితానం వా అఞ్ఞస్స అత్థాయ వా అత్తనో ధనేన వా’’తి ఇదం అనాపత్తియం అధికం. గిలానోపి హుత్వా పరేసం పత్తం ఉజ్ఝానసఞ్ఞాయ ఓలోకేన్తస్స ఆపత్తి హోతీతి ఆహ ‘‘ఉజ్ఝానే గిలానోపి న ముచ్చతీ’’తి. ఉజ్ఝానేతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం.
౧౯౧౨. దస్సామీతి ఇమస్స భత్తం ఓలోకేత్వా ‘‘యం తత్థ నత్థి, తం దస్సామీ’’తి వా ‘‘దాపేస్సామీ’’తి వా. అవమఞ్ఞిత్వా ఉజ్ఝాయనచిత్తం ఉజ్ఝానం, ఉజ్ఝానే సఞ్ఞా ఉజ్ఝానసఞ్ఞా, సా అస్స అత్థీతి విగ్గహో. నఉజ్ఝానసఞ్ఞినో చ అనాపత్తీతి ఞాతబ్బన్తి యోజనా.
సత్తమట్ఠమాని.
౧౯౧౩. ‘‘తేసం మజ్ఝప్పమాణేనా’’తి ఇమినా అసారుప్పవసేన ఖుద్దకపటిక్ఖేపో కతోతి వేదితబ్బో. ‘‘నాతిమహన్త’’న్తి చ అతిమహన్తస్సేవ పటిక్ఖిత్తత్తా ఖుద్దకే ఆపత్తి న దిస్సతీతి. కబళోతి ఆలోపో.
౧౯౧౪. మూలఖాదనీయాదికే సబ్బత్థ ఖజ్జకే పనాతి యోజనా. ఫలాఫలేతి ఖుద్దకే, మహన్తే చ ఫలే.
నవమం.
౧౯౧౫. దసమే నత్థి కిఞ్చి వత్తబ్బం.
దసమం.
చతుత్థో వగ్గో.
౧౯౧౬. ‘‘అనాహటే’’తి ఏతస్స అత్థపదం ‘‘ముఖద్వారం అప్పత్తే’’తి. యథాహ ‘‘అనాహటేతి అనాహరితే, ముఖద్వారం అసమ్పాపితేతి అత్థో’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౬౧౭). ‘‘ముఖద్వారం వివరన్తస్సా’’తి ఏత్తకే వుత్తే ముఖద్వార-సద్దస్స సమ్బన్ధిసద్దత్తా కస్సాతి అపేక్ఖాయ ‘‘ముఖద్వారం వివరిస్సామీ’’తి అత్తనోపదేకవచనేన బ్యఞ్జితమేవత్థం పకాసేతుం అత్తనో-గహణం కతన్తి వేదితబ్బం. చ-సద్దో ఏవకారత్థో, అప్పత్తే వాతి యోజేతబ్బో, అసమ్పత్తేయేవాతి అత్థో.
పఠమం.
౧౯౧౭. సకలం హత్థన్తి ఏత్థ హత్థ-సద్దో తదేకదేసేసు అఙ్గులీసు దట్ఠబ్బో. ‘‘హత్థముద్దా’’తిఆదీసు వియ సముదాయే పవత్తవోహారస్స అవయవేపి పవత్తనతో ఏకఙ్గులిమ్పి ముఖే పక్ఖిపితుం న వట్టతి.
౧౯౧౮. అస్సాతి భిక్ఖునో. బ్యాహరన్తస్సాతి కథేన్తస్స.
దుతియతతియాని.
౧౯౨౦. పిణ్డుక్ఖేపకన్తి పిణ్డం ఉక్ఖిపిత్వా ఉక్ఖిపిత్వా. ఇధాపి ఖజ్జకఫలాఫలేసు అనాపత్తి. కబళచ్ఛేదకమ్పి వాతి కబళం ఛిన్దిత్వా. ఇధ ఖజ్జకఫలాఫలేహి సద్ధిం ఉత్తరిభఙ్గేపి అనాపత్తి. గణ్డే కత్వాతి ఏత్థ ఫలాఫలమత్తేయేవ అనాపత్తి.
చతుత్థపఞ్చమఛట్ఠాని.
౧౯౨౧-౨. హత్థం నిద్ధునిత్వానాతి హత్థం నిద్ధునిత్వా భత్తం భుఞ్జతోతి చ సమ్బన్ధో. సిత్థావకారకన్తి సిత్థాని అవకిరిత్వా అవకిరిత్వా. జివ్హానిచ్ఛారకం వాపీతి జివ్హం నిచ్ఛారేత్వా నిచ్ఛారేత్వా. చపు చపూతి వాతి ‘‘చపు చపూ’’తి ఏవం సద్దం కత్వా. సత్తమేతి ‘‘న హత్థనిద్ధునక’’న్తి సిక్ఖాపదే. అట్ఠమేతి ‘‘న సిత్థావకారక’’న్తి సిక్ఖాపదే. కచవరుజ్ఝనేతి కచవరాపనయనే.
సత్తమట్ఠమనవమదసమాని.
పఞ్చమో వగ్గో.
౧౯౨౩. ‘‘సురు సురూ’’తి ఏవం సద్దం కత్వా న భోత్తబ్బన్తి యోజనా. హత్థనిల్లేహకం వాపీతి హత్థం నిల్లేహిత్వా నిల్లేహిత్వా.
౧౯౨౪. ఫాణితం, ఘనయాగుం వా అఙ్గులీహి గహేత్వా అఙ్గులియో ముఖే పవేసేత్వాపి తం భోత్తుం వట్టతీతి యోజనా.
౧౯౨౫. ఏకాయ అఙ్గులికాయపి పత్తో న లేహితబ్బోవ. జివ్హాయ ఏకఓట్ఠోపి న నిల్లేహితబ్బకోతి యోజనా. బహి ఓట్ఠఞ్చ జివ్హాయ న లేహితబ్బం. ఓట్ఠే లగ్గం సిత్థాదిం యం కిఞ్చి ఉభోహి ఓట్ఠమంసేహియేవ గహేత్వా అన్తో కాతుం వట్టతి.
పఠమదుతియతతియచతుత్థాని.
౧౯౨౬-౮. న చ గహేతబ్బం, పటిక్కూలవసేన పటిక్ఖిత్తన్తి యోజనా. హి-ఇతి ‘‘యస్మా’’తి ఏతస్స అత్థే, తేనేవ వక్ఖతి ‘‘తస్మా’’తి. ‘‘పానీయథాలక’’న్తి ఇదం ఉపలక్ఖణమత్తం సఙ్ఖాదీనమ్పి తథా నగహేతబ్బత్తా. సరావం వాతి తట్టకం వా.
అనామిసేన హత్థేనాతి ఆమిసరహితేన హత్థేకదేసేన. యథాహ ‘‘సచే పన హత్థస్స
ఏకదేసో ఆమిసమక్ఖితో న హోతి, తేన పదేసేన గహేతుం వట్టతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౬౩౧). ఆమిసమక్ఖితేనేవ హత్థేన ‘‘ధోవిస్సామీ’’తి వా ‘‘ధోవాపేస్సామీ’’తి వా గణ్హన్తస్స పన అనాపత్తి.
పఞ్చమం.
౧౯౨౯. ఉద్ధరిత్వాతి ససిత్థకా పత్తధోవనా సిత్థకాని ఉద్ధరిత్వా తం పత్తధోవనోదకం ఘరా బహి అన్తరఘరే ఛడ్డేన్తస్స అనాపత్తి. భిన్దిత్వాతి ససిత్థకే పత్తధోవనే సిత్థకాని మద్దిత్వా ఉదకేన సమ్భిన్దిత్వా ఉదకగతికానేవ కత్వా తం ఉదకం ఘరా బహి అన్తరఘరే ఛడ్డేన్తస్స అనాపత్తి. గహేత్వాతి ససిత్థకం పత్తధోవనోదకం గహేత్వా పటిగ్గహే ఛడ్డేన్తస్స అనాపత్తి. ససిత్థకం పత్తధోవనోదకం ఘరా బహి నీహరిత్వా అన్తరఘరే ఛడ్డేన్తస్స అనాపత్తీతి అజ్ఝాహారయోజనా వేదితబ్బా. ఏత్థ పటిగ్గహో నామ ఖేళమల్లాదికో ఉచ్ఛిట్ఠహత్థధోవనభాజనవిసేసో.
ఛట్ఠం.
౧౯౩౦. ఛత్తం యం కిఞ్చీతి ‘‘ఛత్తం నామ తీణి ఛత్తాని సేతచ్ఛత్తం కిలఞ్జచ్ఛత్తం పణ్ణచ్ఛత్తం మణ్డలబద్ధం సలాకబద్ధ’’న్తి (పాచి. ౬౩౪) వుత్తేసు తీసు ఛత్తేసు అఞ్ఞతరం. ఏత్థ చ సేతచ్ఛత్తన్తి వత్థపలిగుణ్ఠితం పణ్డరచ్ఛత్తం. కిలఞ్జచ్ఛత్తన్తి విలీవచ్ఛత్తం. పణ్ణచ్ఛత్తన్తి తాలపణ్ణాదీహి యేహి కేహిచి కతం. ‘‘మణ్డలబద్ధం సలాకబద్ధ’’న్తి ఇదం పన తిణ్ణమ్పి ఛత్తానం పఞ్జరదస్సనత్థం వుత్తం. తాని హి మణ్డలబద్ధాని చేవ హోన్తి సలాకబద్ధాని చ. ‘‘యం కిఞ్చీ’’తి అనవసేసపరిగ్గహవచనేన ‘‘యమ్పి చ తత్థజాతదణ్డేన కతం ఏకపణ్ణచ్ఛత్తం హోతి, తమ్పి ఛత్తమేవా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౬౩౪) అట్ఠకథాయ వుత్తం ఛత్తవిసేసం గణ్హాతి. హత్థేనాతి ఏత్థ ‘‘అముఞ్చిత్వా’’తి సేసో. సరీరావయవేనాతి ఏత్థ ‘‘గహేత్వా’’తి సేసో. వా-సద్దో అపి-సద్దత్థో. అంసకూటాదిసరీరావయవేన గహేత్వాపి హత్థేన అముఞ్చిత్వా ధారేన్తస్సాతి అత్థో.
సచే పనస్స అఞ్ఞో ఛత్తం ధారేతి, ఛత్తపాదుకాయ వా ఠితం హోతి, పస్సే వా ఠితం హోతి,
హత్థతో అపగతమత్తే ఛత్తపాణి నామ న హోతి, తస్స ధమ్మం దేసేతుం వట్టతి. ‘‘న ఛత్తపాణిస్స అగిలానస్సా’’తి వచనతో, ఇధ ‘‘సబ్బత్థ అగిలానస్సా’’తి వక్ఖమానత్తా చ ఏత్థ ‘‘అగిలానస్సా’’తి లబ్భతి. ధమ్మపరిచ్ఛేదో చేత్థ పదసోధమ్మే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఏవముపరిపి.
సత్తమం.
౧౯౩౧. దణ్డపాణిమ్హీతి ఏత్థ దణ్డో పాణిమ్హి అస్సాతి విగ్గహో. కిత్తకప్పమాణో దణ్డోతి ఆహ ‘‘చతుహత్థప్పమాణో’’తిఆది. మజ్ఝిమహత్థతోతి పమాణమజ్ఝిమస్స పురిసస్స హత్థతో, యో ‘‘వడ్ఢకిహత్థో’’తి వుచ్చతి.
అట్ఠమం.
౧౯౩౨. సత్థపాణిస్సాతి ఏత్థాపి విగ్గహో వుత్తనయోవ. వక్ఖమానం సకలం ధనువికతిం, సరవికతిఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసం ఖగ్గాది సత్థం నామ. ఖగ్గం సన్నహిత్వా ఠితోపి సత్థపాణి ను ఖోతి ఆసఙ్కాయ నివత్తనత్థమాహ ‘‘సత్థపాణీ’’తిఆది. ‘‘న హోతి అసి’’న్తి పదచ్ఛేదో.
నవమం.
౧౯౩౩-౫. సరేన సద్ధిం ధనుం వా సుద్ధధనుం వా సుద్ధసరం వా సజియం ధనుదణ్డం వా నిజియం ధనుదణ్డం వా గహేత్వా ఠితస్సాపి వా నిసిన్నస్సాపి వా నిపన్నస్సాపి వా సచే యో తథా పదసోధమ్మే వుత్తలక్ఖణం సద్ధమ్మం దేసేతి, తస్స ఆపత్తి దుక్కటం హోతీతి యోజనా. సచే పనస్స ధను ఖన్ధే పటిముక్కం హోతి, యావ న గణ్హాతి, తావ వట్టతి. జియాయ సహ వత్తతీతి సజియం.
దసమం.
ఛట్ఠో వగ్గో.
౧౯౩౬. పాదుకారుళ్హకస్సాతి పాదుకం ఆరుళ్హో పాదుకారుళ్హో, సోయేవ పాదుకారుళ్హకో, తస్స. కథం ఆరుళ్హస్సాతి ఆహ ‘‘అక్కమిత్వా’’తిఆది. అక్కమిత్వా ఠితస్సాతి ఛత్తదణ్డకే అఙ్గులన్తరం అప్పవేసేత్వా కేవలం పాదుకం అక్కమిత్వా ఠితస్స. పటిముక్కస్స వాతి పటిముఞ్చిత్వా ఠితస్స. ఏతం ద్వయమ్పి ‘‘పాదుకారుళ్హకస్సా’’తి ఏతస్స అత్థపదం. యథాహ ‘‘న పాదుకారుళ్హస్స అగిలానస్స ధమ్మో దేసేతబ్బో. యో అనాదరియం పటిచ్చ అక్కన్తస్స వా పటిముక్కస్స వా ఓముక్కస్స వా అగిలానస్స ధమ్మం దేసేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పాచి. ౬౩౮).
పఠమం.
౧౯౩౭-౪౦. ఉపాహనగతస్సాపీతి అక్కన్తాదిఆకారేన ఉపాహనారుళ్హస్స చ. యథాహ ‘‘అక్కన్తస్స వా పటిముక్కస్స వా’’తి. సబ్బత్థాతి ఛత్తపాణిఆదీసు సబ్బసిక్ఖాపదేసు. అగిలానస్సాతి ఇదం యోజేతబ్బన్తి సేసో. యానే వా గతస్స అగిలానస్స ధమ్మం దేసేతి, దుక్కటన్తి యోజనా. తత్థ యానే వా గతస్సాతి సచే ద్వీహి జనేహి హత్థసఙ్ఘాతేన గహితో, సాటకే వా ఠపేత్వా వంసేన వయ్హతి, అయుత్తే వా వయ్హాదికే యానే, విసఙ్ఖరిత్వా వా ఠపితే చక్కమత్తేపి నిసిన్నో హోతి, యానగతోత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి.
సయనేపి వా అన్తమసో కటసారకే వా ఛమాయ వా నిపన్నస్సాపి అగిలానస్సాతి యోజనా. యథాహ ‘‘సయనగతస్సాతి అన్తమసో కటసారకేపి పకతిభూమియమ్పి నిపన్నస్సా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౬౪౧). ఉచ్చే పీఠే వా ఉచ్చే మఞ్చేపి వా నిసిన్నేన, ఠితేన వా నిపన్నస్స దేసేతుం న వట్టతీతి యోజనా. ‘‘ఠత్వా’’తి ఇమినా ‘‘నిసీదిత్వా’’తి ఇదఞ్చ సఙ్గహితమేవ. సయనేసు గతస్స చ దేసేన్తేన సయనేసు గతేనాపి సమానే వాపి ఉచ్చే వా నిపన్నేనేవ వట్టతీతి యోజనా.
౧౯౪౧. ‘‘తథేవ చా’’తి ఇమినా ‘‘వట్టతీ’’తి ఇదం గహితం.
దుతియతతియచతుత్థాని.
౧౯౪౨. ‘‘పల్లత్థికాయ నిసిన్నస్సా’’తి వత్తబ్బే గాథాబన్ధవసేన యకారస్స లోపం కత్వా ‘‘పల్లత్థికా నిసిన్నస్సా’’తి వుత్తం, ఆయోగపల్లత్థికాయ వా హత్థపల్లత్థికాయ వా దుస్సపల్లత్థికాయ వా యాయ కాయచి పల్లత్థికాయ నిసిన్నస్సాతి అత్థో. వేఠితసీసస్సాతి దుస్సవేఠనేన వా మోలిఆదీహి వా యథా కేసన్తో న దిస్సతి, ఏవం వేఠితసీసస్స.