పకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథావణ్ణనా
౩౦౨౯. ఛత్తం పణ్ణమయం కిఞ్చీతి తాలపణ్ణాదిపణ్ణచ్ఛదనం యం కిఞ్చి ఛత్తం. బహీతి ఉపరి. అన్తోతి హేట్ఠా. సిబ్బితున్తి రూపం దస్సేత్వా సూచికమ్మం కాతుం.
౩౦౩౦. పణ్ణేతి ఛదనపణ్ణే. అడ్ఢచన్దన్తి అడ్ఢచన్దాకారం. మకరదన్తకన్తి మకరదన్తాకారం, యం ‘‘గిరికూట’’న్తి వుచ్చతి. ఛిన్దితుం న వట్టతీతి సమ్బన్ధో. ముఖవట్టియా నామేత్వా బద్ధపణ్ణకోటియా వా మత్థకిమణ్డలకోటియా వా గిరికూటాదిం కరోన్తి, ఇమినా తం పటిక్ఖిత్తం. దణ్డేతి ఛత్తదణ్డే. ఘటకన్తి ఘటాకారో. వాళరూపం వాతి బ్యగ్ఘాదివాళానం రూపకం వా. లేఖాతి ఉక్కిరిత్వా వా ఛిన్దిత్వా వా చిత్తకమ్మవసేన వా కతరాజి.
౩౦౩౧. పఞ్చవణ్ణానం సుత్తానం అన్తరే నీలాదిఏకవణ్ణేన సుత్తేన థిరత్థం ఛత్తం అన్తో చ బహి చ సిబ్బితుం వా ఛత్తదణ్డగ్గాహకసలాకపఞ్జరం థిరత్థం వినన్ధితుం వా వట్టతీతి యోజనా. ‘‘పఞ్చవణ్ణానం ఏకవణ్ణేన థిరత్థ’’న్తి ఇమినా అనేకవణ్ణేహి సుత్తేహి వణ్ణమట్ఠత్థాయ సిబ్బితుఞ్చ వినన్ధితుఞ్చ న వట్టతీతి దీపేతి.
పోత్థకేసు పన ‘‘పఞ్చవణ్ణేనా’’తి పాఠో దిస్సతి, తస్స ఏకవణ్ణేన, పఞ్చవణ్ణేన వా సుత్తేన థిరత్థం సిబ్బితుం, వినన్ధితుం వా వట్టతీతి యోజనా కాతబ్బా హోతి, సో ఏత్థేవ హేట్ఠా వుత్తేన –
‘‘పఞ్చవణ్ణేన సుత్తేన, సిబ్బితుం న చ వట్టతీ’’తి –
పాఠేన చ ‘‘కేచి తాలపణ్ణచ్ఛత్తం అన్తో వా బహి వా పఞ్చవణ్ణేన సుత్తేన సిబ్బన్తా వణ్ణమట్ఠం కరోన్తి, తం న వట్టతి. ఏకవణ్ణేన పన నీలేన వా పీతకేన వా యేన కేనచి సుత్తేన అన్తో వా బహి వా సిబ్బితుం ఛత్తదణ్డగ్గాహకం సలాకపఞ్జరం వా వినన్ధితుం వట్టతి, తఞ్చ ఖో థిరకరణత్థం, న వణ్ణమట్ఠత్థాయా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౮౫ పాళిముత్తకవినిచ్ఛయ) అట్ఠకథాపాఠేన చ విరుజ్ఝతి, తస్మా సో న గహేతబ్బో.
౩౦౩౨. లేఖా వా పన కేవలాతి యథావుత్తప్పకారా సలాకలేఖా వా. ఛిన్దిత్వాతి ఉక్కిరిత్వా కతం ఛిన్దిత్వా. ఘంసిత్వాతి చిత్తకమ్మాదివసేన కతం ఘంసిత్వా.
౩౦౩౩. దణ్డబున్దమ్హీతి ఛత్తదణ్డస్స పఞ్జరే గాహణత్థాయ ఫాలితబున్దమ్హి, మూలేతి అత్థో. అయమేత్థ నిస్సన్దేహే వుత్తనయో. ఖుద్దసిక్ఖాగణ్ఠిపదే పన ‘‘ఛత్తపిణ్డియా మూలే’’తి వుత్తం. అహిఛత్తకసణ్ఠానన్తి ఫుల్లఅహిఛత్తాకారం. రజ్జుకేహి గాహాపేత్వా దణ్డే బన్ధన్తి, తస్మిం బన్ధట్ఠానే వలయమివ ఉక్కిరిత్వా ఉట్ఠాపేత్వా. బన్ధనత్థాయాతి వాతేన యథా న చలతి, ఏవం రజ్జూహి దణ్డే పఞ్జరస్స బన్ధనత్థాయ. ఉక్కిరిత్వా కతా లేఖా వట్టతీతి యోజనా. యథాహ – ‘‘వాతప్పహారేన అచలనత్థం ఛత్తమణ్డలికం రజ్జుకేహి గాహాపేత్వా దణ్డే బన్ధన్తి, తస్మిం బన్ధనట్ఠానే వలయమివ ఉక్కిరిత్వా లేఖం ఠపేన్తి, సా వట్టతీ’’తి. ‘‘సచేపి న బన్ధన్తి, బన్ధనారహట్ఠానత్తా వలయం ఉక్కిరితుం వట్టతీ’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం.
౩౦౩౪. సమం సతపదాదీనన్తి సతపదాదీహి సదిసం, తుల్యత్థే కరణవచనప్పసఙ్గే సామివచనం.
౩౦౩౫. పత్తస్స పరియన్తే వాతి అనువాతస్స ఉభయపరియన్తే వా. పత్తముఖేపి వాతి ద్విన్నం ఆరామవిత్థారపత్తానం సఙ్ఘటితట్ఠానే కణ్ణేపి వా, ఏకస్సేవ వా పత్తస్స ఊనపూరణత్థం సఙ్ఘటితట్ఠానేపి వా. వేణిన్తి కుద్రూససీసాకారేన సిబ్బనం. కేచి ‘‘వరకసీసాకారేనా’’తి వదన్తి. సఙ్ఖలికన్తి బిళాలదామసదిసం సిబ్బనం. కేచి ‘‘సతపదిసమ’’న్తి వదన్తి.
౩౦౩౬. పట్టన్తి పట్టమ్పి. అట్ఠకోణాదికో విధి పకారో ఏతస్సాతి అట్ఠకోణాదికవిధి, తం. ‘‘అట్ఠకోణాదిక’’న్తి గాథాబన్ధవసేన నిగ్గహితాగమో. ‘‘అట్ఠకోణాదికం విధి’’న్తి ఏతం ‘‘పట్ట’’న్తి ఏతస్స సమానాధికరణవిసేసనం, కిరియావిసేసనం వా, ‘‘కరోన్తీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. అథ వా పట్టన్తి ఏత్థ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం, పట్టేతి అత్థో. ఇమస్మిం పక్ఖే ‘‘అట్ఠకోణాదిక’’న్తి ఉపయోగవచనం. ‘‘విధి’’న్తి ఏతస్స విసేసనం. ఇధ వక్ఖమానచతుకోణసణ్ఠానతో అఞ్ఞం అట్ఠకోణాదికం నామం. తత్థాతి తస్మిం పట్టద్వయే. అగ్ఘియగదారూపన్తి అగ్ఘియసణ్ఠానఞ్చేవ గదాసణ్ఠానఞ్చ సిబ్బనం. ముగ్గరన్తి లగుళసణ్ఠానసిబ్బనం. ఆది-సద్దేన చేతియాదిసణ్ఠానానం గహణం.
౩౦౩౭. తత్థాతి పట్టద్వయే తస్మిం ఠానే. కక్కటకక్ఖీనీతి కుళీరఅచ్ఛిసదిసాని సిబ్బనవికారాని. ఉట్ఠాపేన్తీతి కరోన్తి. తత్థాతి తస్మిం గణ్ఠికపాసకపట్టకే. సుత్తాతి కోణతో కోణం సిబ్బితసుత్తా చేవ చతురస్సే సిబ్బితసుత్తా చ. పిళకాతి తేసమేవ సుత్తానం నివత్తేత్వా సిబ్బితకోటియో చ. దువిఞ్ఞేయ్యావాతి రజనకాలే దువిఞ్ఞేయ్యరూపా అనోళారికా దీపితా వట్టన్తీతి. యథాహ – ‘‘కోణసుత్తపిళకా చ చీవరే రత్తే దువిఞ్ఞేయ్యరూపా వట్టన్తీ’’తి.
౩౦౩౮. గణ్ఠిపాసకపట్టకాతి గణ్ఠికపట్టకపాసకపట్టకాతి యోజనా. కణ్ణకోణేసు సుత్తానీతి చీవరకణ్ణేసు సుత్తాని చేవ గణ్ఠికపాసకపట్టానం కోణేసు సుత్తాని చ ఛిన్దేయ్య. ఏత్థ చ చీవరే ఆయామతో, విత్థారతో చ సిబ్బిత్వా అనువాతతో బహి నిక్ఖన్తసుత్తం చీవరం రజిత్వా సుక్ఖాపనకాలే రజ్జుయా వా చీవరవంసే వా బన్ధిత్వా ఓలమ్బితుం అనువాతే బద్ధసుత్తాని చ కణ్ణసుత్తాని నామ. యథాహ – ‘‘చీవరస్స కణ్ణసుత్తకం న వట్టతి, రజితకాలే ఛిన్దితబ్బం. యం పన ‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, కణ్ణసుత్తక’న్తి (మహావ. ౩౪౪) ఏవం అనుఞ్ఞాతం, తం అనువాతే పాసకం కత్వా బన్ధితబ్బం, రజనకాలే లగ్గనత్థాయా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౮౫ పాళిముత్తకవినిచ్ఛయ).
౩౦౩౯. సూచికమ్మవికారం వాతి చీవరమణ్డనత్థాయ నానాసుత్తకేహి సతపదిసదిసం సిబ్బన్తా ఆగన్తుకపట్టం ఠపేన్తి, ఏవరూపం సూచికమ్మవికారం వా. అఞ్ఞం వా పన కిఞ్చిపీతి అఞ్ఞమ్పి యం కిఞ్చి మాలాకమ్మమిగపక్ఖిపాదాదికం సిబ్బనవికారం. కాతున్తి సయం కాతుం. కారాపేతున్తి అఞ్ఞేన వా కారాపేతుం.
౩౦౪౦. యో భిక్ఖు పరం ఉత్తమం వణ్ణమట్ఠం అభిపత్థయం పత్థయన్తో కఞ్జిపిట్ఠఖలిఅల్లికాదీసు చీవరం పక్ఖిపతి, తస్స పన భిక్ఖునో దుక్కటా మోక్ఖో న విజ్జతీతి యోజనా. కఞ్జీతి వాయనతన్తమక్ఖనకఞ్జిసదిసా థూలాకఞ్జి. పిట్ఠన్తి తణ్డులపిట్ఠం. తణ్డులపిట్ఠేహి పక్కా ఖలి. అల్లికాతి నియ్యాసో. ఆది-సద్దేన లాఖాదీనం గహణం.
౩౦౪౧. చీవరస్స కరణే కరణకాలే సముట్ఠితానం సూచిహత్థమలాదీనం ధోవనత్థం, కిలిట్ఠకాలే చ ధోవనత్థం కఞ్జిపిట్ఠిఖలిఅల్లికాదీసు పక్ఖిపతి, వట్టతీతి యోజనా.
౩౦౪౨. తత్థాతి యేన కసావేన చీవరం రజతి, తస్మిం రజనే చీవరస్స సుగన్ధభావత్థాయ గన్ధం వా ఉజ్జలభావత్థాయ తేలం వా వణ్ణత్థాయ లాఖం వా. కిఞ్చీతి ఏవరూపం యం కిఞ్చి.
౩౦౪౩. మణినాతి పాసాణేన. అఞ్ఞేనపి చ కేనచీతి యేన ఉజ్జలం హోతి, ఏవరూపేన ముగ్గరాదినా అఞ్ఞేనాపి కేనచి వత్థునా. దోణియాతి రజనమ్బణే. న ఘంసితబ్బం హత్థేన గాహేత్వా న ఘట్టేతబ్బం.
౩౦౪౪. రత్తం చీవరం హత్థేహి కిఞ్చి థోకం పహరితుం వట్టతీతి యోజనా. ‘‘యత్థ పక్కరజనం పక్ఖిపన్తి, సా రజనదోణి, తత్థ అంసబద్ధకకాయబన్ధనాదిం ఘట్టేతుం వట్టతీ’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం.
౩౦౪౫. గణ్ఠికేతి వేళుదన్తవిసాణాదిమయగణ్ఠికే. లేఖా వాతి వట్టాదిభేదా లేఖా వా. పిళకా వాతి సాసపబీజసదిసా ఖుద్దకపుబ్బుళా వా. పాళికణ్ణికభేదకోతి మణికావళిరూపపుప్ఫకణ్ణికరూపభేదకో. కప్పబిన్దువికారో వా న వట్టతీతి యోజనా.
౩౦౪౬. ఆరగ్గేనాతి ఆరకణ్టకగ్గేన, సూచిముఖేన వా. కాచిపి లేఖాతి వట్టకగోముత్తాదిసణ్ఠానా యా కాచిపి రాజి.
౩౦౪౭. భమం ఆరోపేత్వాతి భమే అల్లియాపేత్వా.
౩౦౪౮. పత్తమణ్డలకేతి పత్తే ఛవిరక్ఖనత్థాయ తిపుసీసాదీహి కతే పత్తస్స హేట్ఠా ఆధారాదీనం ఉపరి కాతబ్బే పత్తమణ్డలకే. భిత్తికమ్మన్తి విభత్తం కత్వా నానాకారరూపకకమ్మచిత్తం. యథాహ ‘‘న భిక్ఖవే చిత్రాని పత్తమణ్డలాని ధారేతబ్బాని రూపకాకిణ్ణాని భిత్తికమ్మకతానీ’’తి (చూళవ. ౨౫౩). తత్థాతి తస్మిం పత్తమణ్డలే. అస్సాతి భిక్ఖుస్స. మకరదన్తకన్తి గిరికూటాకారం.
౩౦౪౯. ముఖవట్టియం యా లేఖా పరిస్సావనబన్ధనత్థాయ అనుఞ్ఞాతా, తం లేఖం ఠపేత్వా ధమ్మకరణచ్ఛత్తే వా కుచ్ఛియం వా కాచిపి లేఖా న వట్టతీతి యోజనా.
౩౦౫౦. తహిం తహిన్తి మత్తికాయ తత్థ తత్థ. తన్తి తథాకోట్టితదిగుణసుత్తకాయబన్ధనం.
౩౦౫౧. అన్తేసు దళ్హత్థాయ దసాముఖే దిగుణం కత్వా కోట్టేన్తి, వట్టతీతి యోజనా. చిత్తికమ్పీతి మాలాకమ్మలతాకమ్మచిత్తయుత్తమ్పి కాయబన్ధనం.
౩౦౫౨. అక్ఖీనీతి కుఞ్జరక్ఖీని. తత్థాతి కాయబన్ధనే వట్టతీతి కా కథా. ఉట్ఠాపేతున్తి ఉక్కిరితుం.
౩౦౫౩. ఘటన్తి ఘటసణ్ఠానం. దేడ్డుభసీసం వాతి ఉదకసప్పసీసముఖసణ్ఠానం వా. యం కిఞ్చి వికారరూపం దసాముఖే న వట్టతీతి యోజనా.
౩౦౫౪. మచ్ఛకణ్టన్తి మచ్ఛకణ్టకాకారం. ఖజ్జూరిపత్తకాకారన్తి ఖజ్జూరిపత్తసణ్ఠానం. మచ్ఛకణ్టం వా మట్ఠం పట్టికం వా ఖజ్జూరిపత్తకాకారం వా ఉజుకం కత్వా కోట్టితం వట్టతీతి యోజనా. ఏత్థ చ ఉభయపస్సేసు మచ్ఛకణ్టకయుత్తం మచ్ఛస్స పిట్ఠికణ్టకం వియ యస్స పట్టికాయ వాయనం హోతి, ఇదం కాయబన్ధనం మచ్ఛకణ్టకం నామ. యస్స ఖజ్జూరిపత్తసణ్ఠానమివ వాయనం హోతి, తం ఖజ్జూరిపత్తకాకారం నామ.
౩౦౫౫. పకతివీతా పట్టికా. సూకరన్తంనామ కుఞ్చికాకోసకసణ్ఠానం. తస్స దువిధస్స కాయబన్ధనస్స. తత్థ రజ్జుకా సూకరన్తానులోమికా, దుస్సపట్టం పట్టికానులోమికం. ఆది-సద్దేన ముద్దికకాయబన్ధనం గహితం, తఞ్చ సూకరన్తానులోమికం. యథాహ – ‘‘ఏకరజ్జుకం, పన ముద్దికకాయబన్ధనఞ్చ సూకరన్తకం అనులోమేతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౭౮). తత్థ ఏకరజ్జుకా నామ ఏకవట్టా. బహురజ్జుకస్స అకప్పియభావం వక్ఖతి. ‘‘ముద్దికకాయబన్ధనం నామ చతురస్సం అకత్వా సజ్జిత’’న్తి గణ్ఠిపదే వుత్తం.
౩౦౫౬. మురజం నామ మురజవట్టిసణ్ఠానం వేఠేత్వా కతం. వేఠేత్వాతి నానాసుత్తేహి వేఠేత్వా. సిక్ఖాభాజనవినిచ్ఛయే పన ‘‘బహుకా రజ్జుయో ఏకతో కత్వా ఏకాయ రజ్జుయా వేఠితం మురజం నామా’’తి వుత్తం. మద్దవీణం నామ పామఙ్గసణ్ఠానం. దేడ్డుభకం నామ ఉదకసప్పసీససదిసం. కలాబుకం నామ బహురజ్జుకం. రజ్జుయోతి ఉభయకోటియం ఏకతో అబద్ధా బహూ రజ్జుయో, తథా బద్ధా కలాబుకం నామ హోతీతి. న వట్టన్తీతి మురజాదీని ఇమాని సబ్బాని కాయబన్ధనాని న వట్టన్తి. పురిమా ద్వేతి మురజం, మద్దవీణఞ్చాతి ద్వే. ‘‘దసాసు సియు’’న్తి వత్తబ్బే గాథాబన్ధవసేన వణ్ణలోపేన ‘‘దసా సియు’’న్తి వుత్తం. యథాహ – ‘‘మురజం మద్దవీణ’న్తి ఇదం దసాసుయేవ అనుఞ్ఞాత’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౭౮).
౩౦౫౭. పామఙ్గసణ్ఠానాతి పామఙ్గదామం వియ చతురస్ససణ్ఠానా.
౩౦౫౮. ఏకరజ్జుమయన్తి నానావట్టే ఏకతో వట్టేత్వా కతరజ్జుమయం కాయబన్ధనం. వట్టం వట్టతీతి ‘‘రజ్జుకా దుస్సపట్టాదీ’’తి ఏత్థ ఏకవట్టరజ్జుకా గహితా, ఇధ పన నానావట్టే ఏకతో వట్టేత్వా కతావ ఏకరజ్జుకా గహితా. తఞ్చాతి తమ్పి ఏకరజ్జుకకాయబన్ధనం. పామఙ్గసణ్ఠానం ఏకమ్పి న చ వట్టతీతి కేవలమ్పి న వట్టతి.
౩౦౫౯. బహూ రజ్జుకే ఏకతో కత్వాతి యోజనా. వట్టతి బన్ధితున్తి మురజం, కలాబుకం వా న హోతి, రజ్జుకకాయబన్ధనమేవ హోతీతి అధిప్పాయో. అయం పన వినిచ్ఛయో ‘‘బహూ రజ్జుకే ఏకతో కత్వా ఏకేన నిరన్తరం వేఠేత్వా కతం ‘బహురజ్జుక’న్తి న వత్తబ్బం, తం వట్టతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౮౫ పాళిముత్తకవినిచ్ఛయ) అట్ఠకథాగతోవ ఇధ వుత్తో. సిక్ఖాభాజనవినిచ్ఛయే ‘‘బహుకా రజ్జుయో ఏకతో కత్వా ఏకాయ రజ్జుయా వేఠితం మురజం నామా’’తి యం వుత్తం, తం ఇమినా విరుజ్ఝనతో న గహేతబ్బం.
౩౦౬౦. దన్త-సద్దేన హత్థిదన్తా వుత్తా. జతూతి లాఖా. సఙ్ఖమయన్తి సఙ్ఖనాభిమయం. విధకా మతాతి ఏత్థ ‘‘వేఠకా’’తిపి పాఠో విధపరియాయో.
౩౦౬౧. కాయబన్ధనవిధేతి కాయబన్ధనస్స దసాయ థిరభావత్థం కట్ఠదన్తాదీహి కతే విధే. వికారో అట్ఠమఙ్గలాదికో. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం ఠానే, ఉభయకోటియన్తి అత్థో. తు-సద్దేన ఘటాకారోపి వట్టతీతి దీపేతి.
౩౦౬౨. మాలా …పే… విచిత్తితాతి మాలాకమ్మలతాకమ్మేహి చ మిగపక్ఖిరూపాదినానారూపేహి చ విచిత్తితా. జనరఞ్జనీతి బాలజనపలోభినీ.
౩౦౬౪. అట్ఠంసా వాపీతి ఏత్థ అపి-సద్దేన సోళసంసాదీనం గహణం. వణ్ణమట్ఠాతి మాలాకమ్మాదివణ్ణమట్ఠా.
౩౦౬౫. అఞ్జనిసలాకాపి తథా వణ్ణమట్ఠా న వట్టతీతి యోజనా. ‘‘అఞ్జనిత్థవికాయ చ, నానావణ్ణేహి సుత్తేహి, చిత్తకమ్మం న వట్టతీ’’తి పాఠో యుజ్జతి. ‘‘థవికాపి చా’’తి పాఠో దిస్సతి, సో న గహేతబ్బో.
౩౦౬౬. రత్తాదినా యేన కేనచి ఏకవణ్ణేన సుత్తేన పిలోతికాదిమయం యం కిఞ్చి సిపాటికం సిబ్బేత్వా వళఞ్జన్తస్స వట్టతీతి యోజనా.
౩౦౬౭. మణికన్తి థూలపుబ్బుళం. పిళకన్తి సుఖుమపుబ్బుళం. పిప్ఫలేతి వత్థచ్ఛేదనసత్థే. ఆరకణ్టకేతి పత్తాధారవలయానం విజ్ఝనకణ్టకే. ఠపేతున్తి ఉట్ఠాపేతుం. యం కిఞ్చీతి సేసం వణ్ణమట్ఠమ్పి చ.
౩౦౬౮. దణ్డకేతి పిప్ఫలదణ్డకే. యథాహ – ‘‘పిప్ఫలకేపి మణికం వా పిళకం వా యం కిఞ్చి ఉట్ఠాపేతుం న వట్టతి, దణ్డకే పన పరిచ్ఛేదలేఖా వట్టతీ’’తి. పరిచ్ఛేదలేఖామత్తన్తి ఆణిబన్ధనట్ఠానం పత్వా పరిచ్ఛిన్దనత్థం ఏకావ లేఖా వట్టతి. వలిత్వాతి ఉభయకోటియా ముఖం కత్వా మజ్ఝే వలియో గాహేత్వా. నఖచ్ఛేదనం యస్మా కరోన్తి, తస్మా వట్టతీతి యోజనా.
౩౦౬౯. అరణిసహితే కన్తకిచ్చకరో దణ్డో ఉత్తరారణీ నామ. వాపీతి పి-సద్దేన అధరారణిం సఙ్గణ్హాతి, ఉదుక్ఖలదణ్డస్సేతం అధివచనం. అఞ్ఛనకయన్తధను ధనుకం నామ. ముసలమత్థకపీళనదణ్డకో పేల్లదణ్డకో నామ.
౩౦౭౦. సణ్డాసేతి అగ్గిసణ్డాసం వదన్తి. కట్ఠచ్ఛేదనవాసియా తథా యం కిఞ్చి వణ్ణమట్ఠం న వట్టతీతి సమ్బన్ధో. ద్వీసు పస్సేసూతి వాసియా ఉభోసు పస్సేసు. లోహేనాతి కప్పియలోహేన. బన్ధితుం వట్టతీతి ఉజుకమేవ చతురస్సం వా అట్ఠంసం వా బన్ధితుం వట్టతి. ‘‘సణ్డాసేతి అగ్గిసణ్డాసే’’తి నిస్సన్దేహే వుత్తం. అట్ఠకథాయం పనేత్థ సూచిసణ్డాసో దస్సితో.
౩౦౭౧. హేట్ఠతోతి హేట్ఠా అయోపట్టవలయస్స. ‘‘ఉపరి అహిచ్ఛత్తమకులమత్త’’న్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం.
౩౦౭౨. విసాణేతి తేలాసిఞ్చనకగవయమహింసాదిసిఙ్గే. నాళియం వాపీతి వేళునాళికాదినాళియం. అపి-సద్దేన అలాబుం సఙ్గణ్హాతి. ఆమణ్డసారకేతి ఆమలకచుణ్ణమయతేలఘటే. తేలభాజనకేతి వుత్తప్పకారేయేవ తేలభాజనే. సబ్బం వణ్ణమట్ఠం వట్టతీతి పుమిత్థిరూపరహితం మాలాకమ్మాది సబ్బం వణ్ణమట్ఠం వట్టతి.
౩౦౭౩-౫. పానీయస్స ఉళుఙ్కేతి పానీయఉళుఙ్కే. దోణియం రజనస్సపీతి రజనదోణియమ్పి. ఫలకపీఠేతి ఫలకమయే పీఠే. వలయాధారకాదికేతి దన్తవలయాదిఆధారకే. ఆది-సద్దేన దణ్డాధారకో సఙ్గహితో. పాదపుఞ్ఛనియన్తి చోళాదిమయపాదపుఞ్ఛనియం. పీఠేతి పాదపీఠే. సహచరియేన పాదకథలికాయఞ్చ. చిత్తం సబ్బమేవ చ వట్టతీతి యథావుత్తే భిక్ఖుపరిక్ఖారే మాతుగామరూపరహితం, భిక్ఖునిపరిక్ఖారే పురిసరూపరహితం అవసేసం సబ్బం చిత్తకమ్మం.
౩౦౭౬. నానా చ తే మణయో చాతి నానామణీ, ఇన్దనీలాదయో, నానామణీహి కతా నానామణిమయా, థమ్భా చ కవాటా చ ద్వారా చ భిత్తియో చ థమ్భకవాటద్వారభిత్తియో, నానామణిమయా థమ్భకవాటద్వారభిత్తియో యస్మిం తం తథా వుత్తం. కా కథా వణ్ణమట్ఠకేతి మాలాకమ్మలతాకమ్మచిత్తకమ్మాదివణ్ణమట్ఠకే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి అత్థో.
౩౦౭౭. థావరస్స రతనమయపాసాదస్స కప్పియభావం దస్సేత్వా సువణ్ణాదిమయస్సాపి సబ్బపాసాదపరిభోగస్స కప్పియభావం దస్సేతుమాహ ‘‘సోవణ్ణయ’’న్తిఆది. సోవణ్ణయన్తి సువణ్ణమయం. ద్వారకవాటానం అనన్తరగాథాయ దస్సితత్తా ‘‘ద్వారకవాటబన్ధ’’న్తి ఇమినా ద్వారకవాటబాహాసఙ్ఖాతం పిట్ఠసఙ్ఘాటం గహితం. ద్వారఞ్చ కవాటఞ్చ ద్వారకవాటాని, ద్వారకవాటానం బన్ధం ద్వారకవాటబన్ధం, ఉత్తరపాసకుమ్మారసఙ్ఖాతం పిట్ఠసఙ్ఘాటన్తి అత్థో. నానా చ తే మణయో చాతి నానామణీ, సువణ్ణఞ్చ నానామణీ చ సువణ్ణనానామణీ, భిత్తి చ భూమి చ భిత్తిభూమి సువణ్ణనానామణీహి కతా భిత్తిభూమి సువణ్ణనానామణిభిత్తిభూమి. ఇతి ఇమేసు సేనాసనావయవేసు. న కిఞ్చి ఏకమ్పి నిసేధనీయన్తి ఏకమ్పి సేనాసనపరిక్ఖారం కిఞ్చి న నిసేధనీయం, సేనాసనమ్పి న పటిక్ఖిపితబ్బన్తి అత్థో. సేనాసనం వట్టతి సబ్బమేవాతి సబ్బమేవ సేనాసనపరిభోగం వట్టతి. యథాహ –
‘‘సబ్బం పాసాదపరిభోగన్తి సువణ్ణరజతాదివిచిత్రాని కవాటాని మఞ్చపీఠాని తాలవణ్టాని సువణ్ణరజతమయాని పానీయఘటపానీయసరావాని యం కిఞ్చి చిత్తకమ్మకతం, సబ్బం వట్టతి. ‘పాసాదస్స దాసిదాసం ఖేత్తవత్థుం గోమహింసం దేమా’తి వదన్తి, పాటేక్కం గహణకిచ్చం నత్థి, పాసాదే పటిగ్గహితే పటిగ్గహితమేవ హోతి. గోనకాదీని సఙ్ఘికవిహారే వా పుగ్గలికవిహారే వా మఞ్చపీఠకేసు అత్థరిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టన్తి. ధమ్మాసనే పన గిహివికతనీహారేన లబ్భన్తి, తత్రాపి నిపజ్జితుం న వట్టతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౦).
‘‘సోవణ్ణద్వారకవాటబన్ధ’’న్తి వా పాఠో, బహుబ్బీహిసమాసో. ఇమినా చ దుతియపదేన చ సేనాసనం విసేసీయతి.
౩౦౭౮. న దవం కరేతి ‘‘కిం బుద్ధో సిలకబుద్ధో? కిం ధమ్మో గోధమ్మో అజధమ్మో? కిం సఙ్ఘో గోసఙ్ఘో అజసఙ్ఘో మిగసఙ్ఘో’’తి పరిహాసం న కరేయ్య. తిత్థియబ్బతం మూగబ్బతాదికం నేవ గణ్హేయ్యాతి యోజనా.
౩౦౭౯. తా భిక్ఖునియో ఉదకాదినా వాపి న సిఞ్చేయ్యాతి యోజనా.
౩౦౮౦. అఞ్ఞత్థ అఞ్ఞస్మిం విహారే వస్సంవుత్థో అఞ్ఞత్థ అఞ్ఞస్మిం విహారే భాగం వస్సావాసికభాగం గణ్హాతి చే, దుక్కటం. తస్మిం చీవరే నట్ఠే వా జజ్జరే జిణ్ణే వా గీవా పున దాతబ్బన్తి యోజనా.
౩౦౮౧. సోతి అఞ్ఞత్థ భాగం గణ్హనకో భిక్ఖు. తేహీతి చీవరసామికేహి. తన్తి తథా గహితం వస్సావాసికభాగం. తేసన్తి చీవరసామికానం.
౩౦౮౨. కరోతోతి కారాపయతో. దవా సిలం పవిజ్ఝన్తోతి పన్తికీళాయ కీళత్థికానం సిప్పదస్సనవసేన సక్ఖరం వా నిన్నట్ఠానం పవట్టనవసేన పాసాణం వా పవిజ్ఝన్తో. న కేవలఞ్చ పాసాణం, అఞ్ఞమ్పి యం కిఞ్చి దారుఖణ్డం వా ఇట్ఠకఖణ్డం వా హత్థేన వా యన్తేన వా పవిజ్ఝితుం న వట్టతి. చేతియాదీనం అత్థాయ పాసాణాదయో హసన్తా హసన్తా పవట్టేన్తిపి ఖిపన్తిపి ఉక్ఖిపన్తిపి, కమ్మసమయోతి వట్టతి.
౩౦౮౩. గిహిగోపకదానస్మిన్తి గిహీనం ఉయ్యానగోపకాదీహి అత్తనా గోపితఉయ్యానాదితో ఫలాదీనం దానే యావదత్థం దియ్యమానేపి. న దోసో కోచి గణ్హతోతి పటిగ్గణ్హతో భిక్ఖునో కోచి దోసో నత్థి. సఙ్ఘచేతియసన్తకే తాలఫలాదిమ్హి ఉయ్యానగోపకాదీహి దియ్యమానే పరిచ్ఛేదనయో తేసం వేతనవసేన పరిచ్ఛిన్నానంయేవ గహణే అనాపత్తినయో వుత్తోతి యోజనా.
౩౦౮౪. పురిససంయుత్తన్తి పరివిసకేహి పురిసేహి వుయ్హమానం. హత్థవట్టకన్తి హత్థేనేవ పవట్టేతబ్బసకటం.
౩౦౮౫. భిక్ఖునియా సద్ధిం కిఞ్చిపి అనాచారం న సమ్పయోజేయ్య న కారేయ్యాతి యోజనా. ‘‘కిఞ్చీ’’తిపి పాఠో, గహట్ఠం వా పబ్బజితం వా కిఞ్చి భిక్ఖునియా సద్ధిం అనాచారవసేన న సమ్పయోజేయ్యాతి అత్థో. ఓభాసేన్తస్సాతి కామాధిప్పాయం పకాసేన్తస్స.
౩౦౮౬. హవేతి ఏకంసత్థే నిపాతో.
౩౦౮౭. అత్తనో పరిభోగత్థం దిన్నన్తి ‘‘తుమ్హేయేవ పరిభుఞ్జథా’’తి వత్వా దిన్నం తిచీవరాదిం.
౩౦౮౮. అసప్పాయన్తి పిత్తాదిదోసానం కోపనవసేన అఫాసుకారణం. అపనేతుమ్పి జహితుమ్పి, పగేవ దాతున్తి అధిప్పాయో. అగ్గం గహేత్వా దాతుం వాతి తథా గహణారహం అన్నాదిం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘కతిపాహం భుత్వా’’తి సేసో. పిణ్డపాతాదితో అగ్గం గహేత్వా పత్తాదిం కతిపాహం భుత్వా దాతుం వట్టతీతి అత్థో.
౩౦౮౯. పఞ్చవగ్గూపసమ్పదాతి వినయధరపఞ్చమేన సఙ్ఘేన కాతబ్బఉపసమ్పదా. నవాతి అఞ్ఞేహి ఏకవారమ్పి అపరిభుత్తా. గుణఙ్గుణఉపాహనా చతుపటలతో పట్ఠాయ బహుపటలఉపాహనా. చమ్మత్థారోతి కప్పియచమ్మత్థరణఞ్చ. ధువన్హానన్తి పకతినహానం.
౩౦౯౦. సమ్బాధస్సాతి వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గద్వయస్స సామన్తా ద్వఙ్గులా అన్తో సత్థవత్థికమ్మం వారితన్తి యోజనా. సత్థేన అన్తమసో నఖేనాపి ఛేదనఫాలనాదివసేన సత్థకమ్మఞ్చ వత్థీహి భేసజ్జతేలస్స అన్తో పవిసనవసేన కాతబ్బం వత్థికమ్మఞ్చ థుల్లచ్చయాపత్తివిధానేన వారితన్తి అత్థో. పస్సావమగ్గస్స సామన్తా ద్వఙ్గులం అఙ్గజాతస్స అగ్గతో పట్ఠాయ గహేతబ్బం.
౩౦౯౧. ‘‘పాకత్థ’’న్తి ఇమినా నిబ్బాపేతుం చలనే నిద్దోసభావం దీపేతి.
౩౦౯౨. ఉపళాలేతీతి ‘‘పత్తచీవరాదిపరిక్ఖారం తే దమ్మీ’’తి వత్వా పలోభేత్వా గణ్హాతి. తత్థాతి తస్మిం పుగ్గలే. ఆదీనవన్తి అలజ్జితాదిభావం దస్సేత్వా తేన సహ సమ్భోగాదికరణే అలజ్జిభావాపజ్జనాదిఆదీనవం. తస్సాతి తతో వియోజేతబ్బస్స తస్స.
౩౦౯౩. ఆదీనవదస్సనప్పకారం దస్సేతుమాహ ‘‘మక్ఖన’’న్తిఆది. ‘‘నహాయితుం గతేన గూథముత్తేహి మక్ఖనం వియ దుస్సీలం నిస్సాయ విహరతా తయా కత’’న్తి ఏవం తత్థ ఆదీనవం వత్తుం వట్టతీతి యోజనా.
౩౦౯౪-౫. భత్తగ్గే భోజనసాలాయ భుఞ్జమానో. యాగుపానేతి యాగుం పివనకాలే. అన్తోగామేతి అన్తరఘరే. వీథియన్తి నిగమనగరగామాదీనం రథికాయ. అన్ధకారేతి అన్ధకారే వత్తమానే, అన్ధకారగతోతి అత్థో. తఞ్హి వన్దన్తస్స మఞ్చపాదాదీసుపి నలాటం పటిహఞ్ఞేయ్య. అనావజ్జోతి కిచ్చపసుతత్తా వన్దనం అసమన్నాహరన్తో. ఏకావత్తోతి ఏకతో ఆవత్తో సపత్తపక్ఖే ఠితో వేరీ విసభాగపుగ్గలో. అయఞ్హి వన్దియమానో పాదేనపి పహరేయ్య. వావటోతి సిబ్బనకమ్మాదికిచ్చన్తరపసుతో.
సుత్తోతి నిద్దం ఓక్కన్తో. ఖాదన్తి పిట్ఠకఖజ్జకాదీని ఖాదన్తో. భుఞ్జన్తోతి ఓదనాదీని భుఞ్జన్తో. వచ్చం ముత్తమ్పి వా కరన్తి ఉచ్చారం వా పస్సావం వా కరోన్తో ఇతి ఇమేసం తేరసన్నం వన్దనా అయుత్తత్థేన వారితాతి సమ్బన్ధో.
౩౦౯౬-౭. కమ్మలద్ధిసీమావసేన తీసు నానాసంవాసకేసు కమ్మనానాసంవాసకస్స ఉక్ఖిత్తగ్గహణేన గహితత్తా, సీమానానాసంవాసకవుడ్ఢతరపకతత్తస్స వన్దియత్తా, పారిసేసఞాయేన ‘‘నానాసంవాసకో వుడ్ఢతరో అధమ్మవాదీ అవన్దియో’’తి (పరి. ౪౬౭) వచనతో చ లద్ధినానాసంవాసకో ఇధ ‘‘నానాసంవాసకో’’తి గహితోతి వేదితబ్బో. ఉక్ఖిత్తోతి తివిధేనాపి ఉక్ఖేపనీయకమ్మేన ఉక్ఖిత్తకో. గరుకట్ఠా చ పఞ్చాతి పారివాసికమూలాయపటికస్సనారహమానత్తారహమానత్తచారికఅబ్భానారహసఙ్ఖాతా పఞ్చ గరుకట్ఠా చ. ఇమే పన అఞ్ఞమఞ్ఞస్స యథావుడ్ఢం వన్దనాదీని లభన్తి, పకతత్తేన అవన్దియత్తావ అవన్దియేసు గహితా. ఇమే బావీసతి పుగ్గలేతి నగ్గాదయో యథావుత్తే.
౩౦౯౮. ‘‘ధమ్మవాదీ’’తి ఇదం ‘‘నానాసంవాసవుడ్ఢకో’’తి ఏతస్స విసేసనం. యథాహ ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, వన్దియా. పచ్ఛా ఉపసమ్పన్నేన పురేఉపసమ్పన్నో వన్దియో, నానాసంవాసకో వుడ్ఢతరో ధమ్మవాదీ వన్దియో, సదేవకే లోకే, భిక్ఖవే, సమారకే…పే… తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో వన్దియో’’తి (చూళవ. ౩౧౨).
౩౦౯౯. ‘‘ఏతేయేవ వన్దియా, న అఞ్ఞే’’తి నియామస్స అకతత్తా అఞ్ఞేసమ్పి వన్దియానం సబ్భావం దస్సేతుమాహ ‘‘తజ్జనాదీ’’తిఆది. ఏత్థ ఆది-సద్దేన నియస్సపబ్బాజనీయపఅసారణీయకమ్మే సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం వన్దనీయాధికారే. కమ్మన్తి అపలోకనాది చతుబ్బిధం కమ్మం.
౩౧౦౦. సఙ్ఘేన అధమ్మకమ్మే కరియమానే తం వారేతుం అసక్కోన్తేన, అసక్కోన్తేహి చ పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేతుమాహ ‘‘అధిట్ఠాన’’న్తిఆది. అధిట్ఠానం పనేకస్స ఉద్దిట్ఠన్తి యోజనా, అధమ్మకమ్మం కరోన్తానం భిక్ఖూనమన్తరే నిసీదిత్వా తం ‘‘అధమ్మ’’న్తి జానిత్వాపి తం వారేతుం అసక్కోన్తస్స ఏకస్స ‘‘న మేతం ఖమతీ’’తి చిత్తేన అధిట్ఠానముద్దిట్ఠన్తి వుత్తం హోతి. ద్విన్నం వా తిణ్ణమేవ చాతి తమేవ వారేతుం అసక్కోన్తానం ద్విన్నం వా తిణ్ణం వా భిక్ఖూనం అఞ్ఞమఞ్ఞం ‘‘న మేతం ఖమతీ’’తి దిట్ఠావికమ్మం సకసకదిట్ఠియా పకాసనం ఉద్దిట్ఠన్తి అత్థో. తతో ఉద్ధం తీహి ఉద్ధం చతున్నం కమ్మస్స పటిక్కోసనం ‘‘ఇదం అధమ్మకమ్మం మా కరోథా’’తి పటిక్ఖిపనం ఉద్దిట్ఠన్తి అత్థో.
౩౧౦౧. విస్సాసగ్గాహలక్ఖణం అగ్గహితగ్గహణేన పఞ్చవిధన్తి దస్సేతుమాహ ‘‘సన్దిట్ఠో’’తిఆది. యోజనా పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బా – సన్దిట్ఠో చ హోతి, జీవతి చ, గహితే చ అత్తమనో హోతి, సమ్భత్తో చ హోతి, జీవతి చ, గహితే చ అత్తమనో హోతి, ఆలపితో చ హోతి, జీవతి చ, గహితే చ అత్తమనో హోతీతి ఏవం సన్దిట్ఠసమ్భత్తఆలపితానం తిణ్ణమేకేకస్స తీణి తీణి విస్సాసగ్గాహలక్ఖణాని కత్వా నవవిధం హోతీతి వేదితబ్బం. వచనత్థో, పనేత్థ వినిచ్ఛయో చ హేట్ఠా వుత్తోవ.
౩౧౦౨. సీలవిపత్తి, దిట్ఠివిపత్తి చ ఆచారాజీవసమ్భవా ద్వే విపత్తియో చాతి యోజనా, ఆచారవిపత్తి, ఆజీవవిపత్తి చాతి వుత్తం హోతి.
౩౧౦౩. తత్థాతి తేసు చతూసు విపత్తీసు. అప్పటికమ్మా పారాజికా వుట్ఠానగామినీ సఙ్ఘాదిసేసాపత్తికా దువే ఆపత్తియో సీలవిపత్తీతి పకాసితాతి యోజనా.
౩౧౦౪. యా చ అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి, యా దసవత్థుకా దిట్ఠి, అయం దువిధా దిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తీతి దీపితాతి యోజనా. తత్థ అన్తగ్గాహికదిట్ఠి నామ ఉచ్ఛేదన్తసస్సతన్తగాహవసేన పవత్తా దిట్ఠి. ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తా దసవత్థుకా దిట్ఠి.
౩౧౦౫. థుల్లచ్చయాదికా దేసనాగామినికా యా పఞ్చ ఆపత్తియో, ఆచారకుసలేన భగవతా సా ఆచారవిపత్తీతి వుత్తాతి యోజనా. ఆది-సద్దేన పాచిత్తియపాటిదేసనీయదుక్కటదుబ్భాసితానం గహణం. యాతి పఞ్చాపత్తియో అపేక్ఖిత్వా బహుత్తం. సాతి ఆచారవిపత్తి సామఞ్ఞమపేక్ఖిత్వా ఏకత్తం.
౩౧౦౬. కుహనాదీతి ఆది-సద్దేన లపనా నేమిత్తికతా నిప్పేసికతా లాభేన లాభం నిజిగీసనతా గహితా, కుహనాదీనం విత్థారో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౬) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. ఆజీవో పచ్చయో హేతు యస్సా ఆపత్తియాతి విగ్గహో. ఛబ్బిధాతి చతుత్థపారాజికసఞ్చరిత్తథుల్లచ్చయపాచిత్తియపాటిదేసనీయదుక్కటాపత్తీనం వసేన ఛబ్బిధా. పకాసితా –
‘‘ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో అసన్తం అభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. ఆజీవహేతు…పే… సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్స. ఆజీవహేతు…పే… ‘యో తే విహారే వసతి, సో భిక్ఖు అరహా’తి భణతి, పటిజానన్తస్స ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఆజీవహేతు…పే… భిక్ఖు పణీతభోజనాని అగిలానో అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్స. ఆజీవహేతు…పే… భిక్ఖునీ పణీతభోజనాని అగిలానా అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి పాటిదేసనీయస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా సూపం వా ఓదనం వా అగిలానో అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పరి. ౨౮౭) –
దేసితా. ఇమినా ఆజీవవిపత్తి దీపితా.
౩౧౦౭. ‘‘ఉక్ఖిత్తో’’తిఆది యథాక్కమేన తేసం తిణ్ణం నానాసంవాసకానం సరూపదస్సనం. తత్థ తయో ఉక్ఖిత్తకా వుత్తాయేవ.
౩౧౦౮-౯. ‘‘యో సఙ్ఘేన ఉక్ఖేపనీయకమ్మకతానం అధమ్మవాదీనం పక్ఖే నిసిన్నో ‘తుమ్హే కిం భణథా’తి తేసఞ్చ ఇతరేసఞ్చ లద్ధిం సుత్వా ‘ఇమే అధమ్మవాదినో, ఇతరే ధమ్మవాదినో’తి చిత్తం ఉప్పాదేతి, అయం తేసం మజ్ఝే నిసిన్నోవ తేసం నానాసంవాసకో హోతి, కమ్మం కోపేతి. ఇతరేసమ్పి హత్థపాసం అనాగతత్తా కోపేతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౪౫౫) ఆగత అట్ఠకథావినిచ్ఛయం దస్సేతుమాహ ‘‘అధమ్మవాదిపక్ఖస్మి’’న్తిఆది.
అధమ్మవాదిపక్ఖస్మిన్తి ఉక్ఖేపనీయకమ్మేన నిస్సారితానం అధమ్మవాదీనం పక్ఖస్మిం. నిసిన్నోవాతి హత్థపాసం అవిజహిత్వా గణపూరకో హుత్వా నిసిన్నోవ. విచిన్తయన్తి ‘‘ఇమే ను ఖో ధమ్మవాదినో, ఉదాహు ఏతే’’తి వివిధేనాకారేన చిన్తయన్తో. ‘‘ఏతే పన ధమ్మవాదీ’’తి మానసం ఉప్పాదేతి, ఏవం ఉప్పన్నే పన మానసే. అధమ్మవాదిపక్ఖస్మిం నిసిన్నోవ ఏవం మానసం ఉప్పాదేన్తో అయం భిక్ఖు. లద్ధియాతి ఏవం ఉప్పాదితమానససఙ్ఖాతాయ లద్ధియా. తేసం అధమ్మవాదీనం నానాసంవాసకో నామ హోతీతి పకాసితో.
తత్రట్ఠో పన సోతి తస్మిం అధమ్మవాదిపక్ఖస్మిం నిసిన్నోవ సో. సద-ధాతుయా గతినివారణత్థత్తా తత్ర నిసిన్నో ‘‘తత్రట్ఠో’’తి వుచ్చతి. ద్విన్నన్తి ధమ్మవాదిఅధమ్మవాదిపక్ఖానం ద్విన్నం సఙ్ఘానం. కమ్మన్తి చతువగ్గాదిసఙ్ఘేన కరణీయకమ్మం. కోపేతీతి అధమ్మవాదీనం అసంవాసభావం గన్త్వా తేసం గణపూరణత్తా, ఇతరేసం ఏకసీమాయం ఠత్వా హత్థపాసం అనుపగతత్తా, ఛన్దస్స చ అదిన్నత్తా కమ్మం కోపేతి. యో పన అధమ్మవాదీనం పక్ఖే నిసిన్నో ‘‘అధమ్మవాదినో ఇమే, ఇతరే ధమ్మవాదినో’’తి తేసం మజ్ఝే పవిసతి, యత్థ వా తత్థ వా పక్ఖే నిసిన్నో ‘‘ఇమే ధమ్మవాదినో’’తి గణ్హాతి, అయం అత్తనావ అత్తానం సమానసంవాసకం కరోతీతి వేదితబ్బో.
౩౧౧౦. బహిసీమాగతో పకతత్తో భిక్ఖు సచే హత్థపాసే ఠితో హోతి, సో సీమాయ నానాసంవాసకో మతోతి యోజనా. తం గణపూరణం కత్వా కతకమ్మమ్పి కుప్పతి. ఏవం యథావుత్తనియామేన తయో నానాసంవాసకా మహేసినా వుత్తాతి యోజనా.
౩౧౧౧. చుతోతి పారాజికాపన్నో సాసనతో చుతత్తా ‘‘చుతో’’తి గహితో. ‘‘భిక్ఖునీ ఏకాదస అభబ్బా’’తి పదచ్ఛేదో. ఇమేతి భేదమనపేక్ఖిత్వా సామఞ్ఞేన సత్తరస జనా. అసంవాసాతి న సంవసితబ్బా, నత్థి వా ఏతేహి పకతత్తానం ఏకకమ్మాదికో సంవాసోతి అసంవాసా నామ సియుం.
౩౧౧౨. అసంవాసస్స సబ్బస్సాతి యథావుత్తస్స సత్తరసవిధస్స సబ్బస్స అసంవాసస్స. తథా కమ్మారహస్స చాతి ‘‘యస్స సఙ్ఘో కమ్మం కరోతి, సో నేవ కమ్మపత్తో, నాపి ఛన్దారహో, అపిచ కమ్మారహో’’తి (పరి. ౪౮౮) ఏవం పరివారే వుత్తకమ్మారహస్స చ. ఉమ్మత్తకాదీనన్తి ఆది-సద్దేన ఖిత్తచిత్తాదీనం గహణం. సఙ్ఘే తజ్జనీయాదీని కరోన్తే. పటిక్ఖేపోతి పటిక్కోసనా. న రూహతీతి పటిక్కోసట్ఠానే న తిట్ఠతి, కమ్మం న కోపేతీతి అధిప్పాయో.
౩౧౧౩. ససంవాసేక…పే… భిక్ఖునోతి వుత్తనయేన కమ్మేన వా లద్ధియా వా అసంవాసికభావం అనుపగతత్తా సమానసంవాసకస్స సీమాయ అసంవాసికభావం అనుపగన్త్వా ఏకసీమాయ ఠితస్స అన్తిమవత్థుం అనజ్ఝాపన్నత్తా పకతత్తస్స భిక్ఖునో. అనన్తరస్సపి హత్థపాసే వచనేన వచీభేదకరణేన పటిక్ఖేపో పటిక్కోసో రుహతి పటిక్కోసనట్ఠానేయేవ తిట్ఠతి, కమ్మం కోపేతీతి అధిప్పాయో.
౩౧౧౪. ఛహి ఆకారేహీతి (పాచి. అట్ఠ. ౪౩౮; కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) లజ్జితాయ, అఞ్ఞాణతాయ, కుక్కుచ్చపకతతాయ, సతిసమ్మోసాయ, అకప్పియేకప్పియసఞ్ఞితాయ, కప్పియేఅకప్పియసఞ్ఞితాయాతి ఇమేహి ఛహి ఆకారేహి. పఞ్చ సమణకప్పా చ వుత్తా, పఞ్చ విసుద్ధియో చ వుత్తాతి యోజనా.
‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహి సమణకప్పేహి ఫలం పరిభుఞ్జితుం, అగ్గిపరిజితం సత్థపరిజితం నఖపరిజితం అబీజం నిబ్బట్టబీజఞ్ఞేవ పఞ్చమ’’న్తి (చూళవ. ౨౫౦) ఖుద్దకవత్థుకే అనుఞ్ఞాతా పఞ్చ సమణకప్పా నామ. పఞ్చ విసుద్ధియోతి పరివారే ఏకుత్తరే ‘‘పఞ్చ విసుద్ధియో’’తి ఇమస్స నిద్దేసే ‘‘నిదానం ఉద్దిసిత్వా అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం, అయం పఠమా విసుద్ధీ’’తిఆదినా (పరి. ౩౨౫) నయేన దస్సితా పఞ్చ పాతిమోక్ఖుద్దేససఙ్ఖాతా పఞ్చ విసుద్ధియో చ ‘‘సుత్తుద్దేసో పారిసుద్ధిఉపోసథో అధిట్ఠానుపోసథో పవారణా సామగ్గిఉపోసథోయేవ పఞ్చమో’’తి (పరి. ౩౨౫) ఏవం వుత్తా పఞ్చ విసుద్ధియో చాతి ద్వేపఞ్చవిసుద్ధియో ‘‘ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణానీ’’తిఆదీసు వియ సామఞ్ఞవచనేన సఙ్గహితా.
౩౧౧౫-౭. నిస్సేసేన దీయతి పఞ్ఞపీయతి ఏత్థ సిక్ఖాపదన్తి నిదానం, తేసం తేసం సిక్ఖాపదానం పఞ్ఞత్తియా ఠానభూతం వేసాలీఆది. పుం వుచ్చతి నిరయో, తం గలతి మద్దతి నేరయికదుక్ఖం అనుభవతీతి పుగ్గలో, సత్తో. అరియపుగ్గలా తంసదిసత్తా, భూతపుబ్బగతియా వా ‘‘పుగ్గలా’’తి వేదితబ్బా. ఇధ పనేతే సిక్ఖాపదవీతిక్కమస్స ఆదికమ్మికా అధిప్పేతా. ఇదాని పుగ్గలనిద్దేసం వక్ఖతి. వసతి ఏత్థ భగవతో ఆణాసఙ్ఖాతా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తి తం పటిచ్చ పవత్తతీతి వత్థు, తస్స తస్స పుగ్గలస్స సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుభూతో అజ్ఝాచారో.
విధానం విభజనం విధి, పభేదో. పఞ్ఞాపీయతి భగవతో ఆణా పకారేన ఞాపీయతి ఏతాయాతి పఞ్ఞత్తి, పఞ్ఞత్తియా విధి పభేదో ‘‘పఞ్ఞత్తివిధి’’న్తి వత్తబ్బే ‘‘విధిం పఞ్ఞత్తియా’’తి గాథాబన్ధవసేన అసమత్థనిద్దేసో. సా పన పఞ్ఞత్తివిధి పఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తి అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి సబ్బత్థపఞ్ఞత్తి పదేసపఞ్ఞత్తి సాధారణపఞ్ఞత్తి అసాధారణపఞ్ఞత్తి ఏకతోపఞ్ఞత్తి ఉభతోపఞ్ఞత్తివసేన నవవిధా హోతి.
‘‘విపత్తి ఆపత్తి అనాపత్తీ’’తి పదచ్ఛేదో, విపజ్జన్తి ఏతాయ సీలాదయోతి విపత్తి. సా పన సీలఆచారదిట్ఠిఆజీవానం వసేన చతుబ్బిధా. సా పన ఉద్దేసవసేన హేట్ఠా దస్సితావ. ఆపజ్జన్తి ఏతాయ అకుసలాబ్యాకతభూతాయ భగవతో ఆణావీతిక్కమన్తి ఆపత్తి. సా పుబ్బపయోగాదివసేన అనేకప్పభేదా ఆపత్తి. అనాపత్తి అజాననాదివసేన ఆణాయ అనతిక్కమనం. సముట్ఠాతి ఏతేహి ఆపత్తీతి సముట్ఠానాని, కాయాదివసేన ఛబ్బిధాని ఆపత్తికారణాని. సముట్ఠానానం నయో సముట్ఠాననయో, తం.
వజ్జఞ్చ కమ్మఞ్చ కిరియా చ సఞ్ఞా చ చిత్తఞ్చ ఆణత్తి చ వజ్జకమ్మక్రియాసఞ్ఞాచిత్తాణత్తియో, తాసం విధి తథా వుచ్చతి, తం. వజ్జవిధిన్తి ‘‘యస్సా సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, అయం లోకవజ్జా, సేసా పణ్ణత్తివజ్జా’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) వుత్తం వజ్జవిధిం. కమ్మవిధిన్తి ‘‘సబ్బా చ కాయకమ్మవచీకమ్మతదుభయవసేన తివిధా హోన్తీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) దస్సితం కమ్మవిధిం. క్రియావిధిన్తి ‘‘అత్థాపత్తి కిరియతో సముట్ఠాతి, అత్థి అకిరియతో, అత్థి కిరియాకిరియతో, అత్థి సియా కిరియతో సియా అకిరియతో’’తిఆదినా (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) నయేన దస్సితం కిరియావిధిం. సఞ్ఞావిధిన్తి ‘‘సఞ్ఞావిమోక్ఖా’’తిఆదినా (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) నయేన దస్సితం సఞ్ఞావిధిం.
చిత్తవిధిన్తి ‘‘సబ్బాపి చిత్తవసేన దువిధా హోన్తి సచిత్తకా, అచిత్తకా చా’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) వుత్తం చిత్తవిధిం. ఆణత్తివిధిన్తి ‘‘సాణత్తికం అనాణత్తిక’’న్తి వుత్తం ఆణత్తివిధిం. అఙ్గవిధానన్తి సబ్బసిక్ఖాపదేసు ఆపత్తీనం వుత్తం అఙ్గవిధానఞ్చ. వేదనాత్తికం, కుసలత్తికఞ్చాతి యోజనా. తం పన ‘‘అకుసలచిత్తం, ద్విచిత్తం, తిచిత్తం, దుక్ఖవేదనం, ద్వివేదనం, తివేదన’’న్తి తత్థ తత్థ దస్సితమేవ.
సత్తరసవిధం ఏతం లక్ఖణన్తి యథావుత్తనిదానాదిసత్తరసప్పభేదం సబ్బసిక్ఖాపదానం సాధారణలక్ఖణం. దస్సేత్వాతి పకాసేత్వా. బుధో వినయకుసలో. తత్థ తత్థ సిక్ఖాపదేసు యథారహం యోజేయ్యాతి సమ్బన్ధో.
౩౧౧౮. ఇమేసు సత్తరససు లక్ఖణేసు నిదానపుగ్గలే తావ నిద్దిసితుమాహ ‘‘నిదాన’’న్తిఆది. తత్థాతి తేసు సత్తరససు సాధారణలక్ఖణేసు, నిద్ధారణే చేతం భుమ్మం. నిదానన్తి నిద్ధారితబ్బదస్సనం. ‘‘పుర’’న్తి ఇదం ‘‘వేసాలీ’’తిఆదిపదేహి పచ్చేకం యోజేతబ్బం. సక్కభగ్గాతి ఏతేహి జనపదవాచీహి సద్దేహి ఠాననిస్సితా నాగరావ గహేతబ్బా. తాని చ ‘‘సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం, భగ్గేసు విహరతి సుసుమారగిరే’’తి తత్థ తత్థ సిక్ఖాపదనిదానే నిదస్సితానేవ.
౩౧౧౯. ‘‘దస వేసాలియా’’తిఆదీనం అత్థవినిచ్ఛయో ఉత్తరే ఆవి భవిస్సతి. గిరిబ్బజేతి రాజగహనగరే. తఞ్హి సమన్తా ఠితేహి ఇసిగిలిఆదీహి పఞ్చహి పబ్బతేహి వజసదిసన్తి ‘‘గిరిబ్బజ’’న్తి వుచ్చతి.
౩౧౨౧. భిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖస్మిం సుదిన్నధనియాదయో తేవీసతివిధా ఆదికమ్మికపుగ్గలా వుత్తాతి యోజనా.
౩౧౨౨. ఉభయపాతిమోక్ఖే ఆగతా తే సబ్బే ఆదికమ్మికపుగ్గలా పరిపిణ్డితా తింస భవన్తీతి యోజనా. వత్థుఆదీనం వినిచ్ఛయో ఉత్తరే వక్ఖమానత్తా ఇధ న వుత్తో. నను చ నిదానపుగ్గలవినిచ్ఛయమ్పి తత్థ వక్ఖతీతి సో ఇధ కస్మా వుత్తోతి? నాయం దోసో, ఇమస్స పకరణత్తా ఇధాపి వత్తబ్బోతి. యది ఏవం వత్థుఆదివినిచ్ఛయోపి ఇధ వత్తబ్బో సియా, సో కస్మా న వుత్తోతి? ఏకయోగనిద్దిట్ఠస్స ఇమస్స వచనేన సోపి వుత్తోయేవ హోతీతి ఏకదేసదస్సనవసేన సంఖిత్తోతి దట్ఠబ్బో.
౩౧౨౩. యో ఏనం తరుం జానాతి, సో పఞ్ఞత్తిం అసేసతో జానాతీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ ‘‘ఏనం తరు’’న్తి ఇమినా నిదానాదిసత్తరసప్పకారం సబ్బసిక్ఖాపదసాధారణలక్ఖణసముదాయం రూపకేన దస్సేతి. కిం విసిట్ఠం తరున్తి ఆహ ‘‘తిమూల’’న్తిఆది.
తత్థ తిమూలన్తి నిదానపుగ్గలవత్థుసఙ్ఖాతాని తీణి మూలాని ఏతస్సాతి తిమూలం. నవపత్తన్తి నవవిధపణ్ణత్తిసఙ్ఖాతాని పత్తాని ఏతస్సాతి నవపత్తం. ద్వయఙ్కురన్తి లోకవజ్జపణ్ణత్తివజ్జసఙ్ఖాతా ద్వే అఙ్కురా ఏతస్సాతి ద్వయఙ్కురం. ‘‘ద్విఅఙ్కుర’’న్తి వత్తబ్బే ఇ-కారస్స అయాదేసం కత్వా ‘‘ద్వయఙ్కుర’’న్తి వుత్తం. సత్తఫలన్తి ఆణత్తిఆపత్తిఅనాపత్తివిపత్తిసఞ్ఞావేదనాకుసలత్తికసఙ్ఖాతాని సత్త ఫలాని ఏతస్సాతి సత్తఫలం. ఛపుప్ఫన్తి ఛసముట్ఠానసఙ్ఖాతాని పుప్ఫాని ఏతస్సాతి ఛపుప్ఫం. ద్విప్పభవన్తి చిత్తకమ్మసఙ్ఖాతా ద్వే పభవా ఏతస్సాతి ద్విప్పభవం. ద్విసాఖన్తి కిరియఅఙ్గసఙ్ఖాతా ద్వే సాఖా ఏతస్సాతి ద్విసాఖం. ఏనం తరుం యో జానాతీతి యో వుత్తో భిక్ఖు వుత్తసరూపసాధారణసత్తరసలక్ఖణరాసివినిచ్ఛయసఙ్ఖాతతరుం జానాతి. సోతి సో భిక్ఖు. పఞ్ఞత్తిన్తి వినయపిటకం. అసేసతోతి సబ్బసో.
౩౧౨౪. ఇతి ఏవం మధురపదత్థం అనాకులం పరమం ఉత్తమం ఇమం వినిచ్ఛయం యో పఠతి వాచుగ్గతం కరోన్తో పరియాపుణాతి, గరుసన్తికే సాధుకం సుణాతి, పరిపుచ్ఛతే చ అత్థం పరిపుచ్ఛతి చ, సో భిక్ఖు వినయ వినిచ్ఛయే ఉపాలిసమో భవతి వినయధరానం ఏతదగ్గట్ఠానే నిక్ఖిత్తేన ఉపాలిమహాథేరేన సదిసో భవతీతి యోజనా.
ఇతి వినయత్థసారసన్దీపనియా వినయవినిచ్ఛయవణ్ణనాయ
పకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.