కమ్మవిపత్తికథావణ్ణనా

౩౦౧౪. కమ్మానం విపత్తియా దస్సితాయ సమ్పత్తిపి బ్యతిరేకతో విఞ్ఞాయతీతి కమ్మవిపత్తిం తావ దస్సేతుమాహ ‘‘వత్థుతో’’తిఆది. వసతి ఏత్థ కమ్మసఙ్ఖాతం ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి వత్థు, కమ్మస్స పధానకారణం, తతో వత్థుతో చ. అనుస్సావనసీమతోతి అనుస్సావనతో, సీమతో చ. పఞ్చేవాతి ఏవకారేన కమ్మదోసానం ఏతంపరమతం దస్సేతి.

౩౦౧౫. యథానిక్ఖిత్తకమ్మదోసమాతికానుక్కమే కమ్మవిపత్తిం విభజిత్వా దస్సేతుమాహ ‘‘సమ్ముఖా’’తిఆది. సఙ్ఘధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖాసఙ్ఖాతం చతుబ్బిధం సమ్ముఖావినయం ఉపనేత్వా కాతబ్బం కమ్మం సమ్ముఖాకరణీయం నామ.

తత్థ యావతికా భిక్ఖూ కమ్మపత్తా, తే ఆగతా హోన్తి, ఛన్దారహానం ఛన్దో ఆహటో హోతి, సమ్ముఖీభూతా న పటిక్కోసన్తి, అయం సఙ్ఘసమ్ముఖతా. యేన ధమ్మేన యేన వినయేన యేన సత్థుసాసనేన సఙ్ఘో తం కమ్మం కరోతి, అయం ధమ్మసమ్ముఖతా, వినయసమ్ముఖతా. తత్థ ధమ్మోతి భూతం వత్థు. వినయోతి చోదనా చేవ సారణా చ. సత్థుసాసనం నామ ఞత్తిసమ్పదా చేవ అనుస్సావనసమ్పదా చ. యస్స సఙ్ఘో తం కమ్మం కరోతి, తస్స సమ్ముఖభావో పుగ్గలసమ్ముఖతా. ఏవం చతుబ్బిధేన సమ్ముఖావినయేన యం సఙ్ఘకమ్మం ‘‘కరణీయ’’న్తి వుత్తం, తం అసమ్ముఖా కరోతి చతుబ్బిధలక్ఖణతో ఏకమ్పి పరిహాపేత్వా కరోతి, తం కమ్మం వత్థువిపన్నం సమ్ముఖావినయసఙ్ఖాతేన వత్థునా వేకల్లం ‘‘అధమ్మకమ్మ’’న్తి పవుచ్చతీతి యోజనా.

౩౦౧౬-౮. ఏవం సమ్ముఖాకరణీయే వత్థుతో కమ్మవిపత్తిం దస్సేత్వా అసమ్ముఖాకరణీయం విభజిత్వా దస్సేతుమాహ ‘‘అసమ్ముఖా’’తిఆది.

దేవదత్తస్స కతం పకాసనీయకమ్మఞ్చ. సేక్ఖసమ్ముతి ఉమ్మత్తకసమ్ముతీతి యోజనా. అవన్దియకమ్మం పుగ్గలసీసేన ‘‘అవన్దియో’’తి వుత్తం. అడ్ఢకాసియా గణికాయ అనుఞ్ఞాతా దూతేన ఉపసమ్పదా దూతూపసమ్పదా. ఇతి ఇమాని అట్ఠ కమ్మాని ఠపేత్వాన సేసాని పన సబ్బసో సబ్బాని కమ్మాని ‘‘సమ్ముఖాకరణీయానీ’’తి సోభనగమనాదీహి సుగతో సత్థా అబ్ర్వి కథేసీతి యోజనా.

౩౦౧౯-౨౦. ఏవం వత్థుతో కమ్మవిపత్తిం దస్సేత్వా ఞత్తితో దస్సేతుమాహ ‘‘ఞత్తితో’’తిఆది. విపజ్జననయాతి వినయవిపజ్జనక్కమా. వత్థుం న పరామసతీతి యస్స ఉపసమ్పదాదికమ్మం కరోతి, తం న పరామసతి తస్స నామం న గణ్హాతి. ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వదతి. ఏవం వత్థుం న పరామసతి.

సఙ్ఘం న పరామసతీతి సఙ్ఘస్స నామం న పరామసతి తస్స నామం న గణ్హాతి. ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, అయం ధమ్మరక్ఖితో’’తి వదతి. ఏవం సఙ్ఘం న పరామసతి.

పుగ్గలం న పరామసతీతి యో ఉపసమ్పదాపేక్ఖస్స ఉపజ్ఝాయో, తం న పరామసతి తస్స నామం న గణ్హాతి. ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వదతి. ఏవం పుగ్గలం న పరామసతి.

ఞత్తిం న పరామసతీతి సబ్బేన సబ్బం ఞత్తిం న పరామసతి, ఞత్తిదుతియకమ్మే ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా ద్విక్ఖత్తుం కమ్మవాచాయ ఏవ అనుస్సావనకమ్మం కరోతి, ఞత్తిచతుత్థకమ్మేపి ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా చతుక్ఖత్తుం కమ్మవాచాయ ఏవ అనుస్సావనకమ్మం కరోతి. ఏవం ఞత్తిం న పరామసతి.

పచ్ఛా వా ఞత్తిం ఠపేతీతి పఠమం కమ్మవాచాయ అనుస్సావనకమ్మం కత్వా ‘‘ఏసా ఞత్తీ’’తి వత్వా ‘‘ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి వదతి. ఏవం పచ్ఛా ఞత్తిం ఠపేతి. పఞ్చహేతేహీతి ఏతేహి పఞ్చహి కారణేహి.

౩౦౨౧-౨. ఏవం ఞత్తితో కమ్మవిపత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని అనుస్సావనతో దస్సేతుమాహ ‘‘అనుస్సావనతో’’తిఆది. అనుస్సావనతో కమ్మదోసా పఞ్చ పకాసితాతి యోజనా. ‘‘న పరామసతి వత్థుం వా’’తిఆదీసు వత్థుఆదీని వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఏవం పన నేసం అపరామసనం హోతి (పరి. అట్ఠ. ౪౮౫) – ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో’’తి పఠమానుస్సావనే వా ‘‘దుతియమ్పి ఏతమత్థం వదామి… తతియమ్పి ఏతమత్థం వదామి, ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో’’తి దుతియతతియానుస్సావనేసు వా ‘‘అయం ధమ్మరక్ఖితో ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్సా’’తి వదన్తో వత్థుం న పరామసతి నామ.

‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, అయం ధమ్మరక్ఖితో’’తి వదన్తో సఙ్ఘం న పరామసతి నామ.

‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితస్సా’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అయం ధమ్మరక్ఖితో ఉపసమ్పదాపేక్ఖో’’తి వదన్తో పుగ్గలం న పరామసతి నామ.

సావనం హాపేతీతి సబ్బేన సబ్బం కమ్మవాచాయ అనుస్సావనం న కరోతి, ఞత్తిదుతియకమ్మే ద్విక్ఖత్తుం ఞత్తిమేవ ఠపేతి, ఞత్తిచతుత్థకమ్మే చతుక్ఖత్తుం ఞత్తిమేవ ఠపేతి. ఏవం అనుస్సావనం హాపేతి. యోపి ఞత్తిదుతియకమ్మే ఏకం ఞత్తిం ఠపేత్వా ఏకం కమ్మవాచం అనుస్సావేన్తో అక్ఖరం వా ఛడ్డేతి, పదం వా దురుత్తం కరోతి, అయమ్పి అనుస్సావనం హాపేతియేవ. ఞత్తిచతుత్థకమ్మే పన ఏకం ఞత్తిం ఠపేత్వా సకిమేవ వా ద్విక్ఖత్తుం వా కమ్మవాచాయ అనుస్సావనం కరోన్తోపి అక్ఖరం వా పదం వా ఛడ్డేన్తోపి దురుత్తం కరోన్తోపి అనుస్సావనం హాపేతియేవాతి వేదితబ్బో.

దురుత్తం కరోతీతి ఏత్థ పన అయం వినిచ్ఛయో (పరి. అట్ఠ. ౪౮౫) – యో హి అఞ్ఞస్మిం అక్ఖరే వత్తబ్బే అఞ్ఞం వదతి, అయం దురుత్తం కరోతి నామ. తస్మా కమ్మవాచం కరోన్తేన భిక్ఖునా య్వాయం –

‘‘సిథిలం ధనితఞ్చ దీఘరస్సం;

గరుకం లహుకఞ్చ నిగ్గహితం;

సమ్బన్ధం వవత్థితం విముత్తం;

దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదో’’తి. (పరి. అట్ఠ. ౪౮౫) –

వుత్తో, అయం సుట్ఠు ఉపలక్ఖేతబ్బో.

ఏత్థ హి సిథిలం నామ పఞ్చసు వగ్గేసు పఠమతతియం. ధనితం నామ తేస్వేవ దుతియచతుత్థం. దీఘన్తి దీఘేన కాలేన వత్తబ్బం ఆకారాది. రస్సన్తి తతో ఉపడ్ఢకాలేన వత్తబ్బం అకారాది. గరుకన్తి దీఘమేవ, యం వా ‘‘ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితత్థేరస్స, యస్స నక్ఖమతీ’’తి ఏవం సంయోగపరం కత్వా వుచ్చతి. లహుకన్తి రస్సమేవ, యం వా ‘‘ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితథేరస్స, యస్స న ఖమతీ’’తి ఏవం అసంయోగపరం కత్వా వుచ్చతి. నిగ్గహితన్తి యం కరణాని నిగ్గహేత్వా అవిస్సజ్జేత్వా అవివటేన ముఖేన అనునాసికం కత్వా వత్తబ్బం. సమ్బన్ధన్తి యం పరపదేన సమ్బన్ధిత్వా ‘‘తుణ్హస్సా’’తి వా ‘‘తుణ్హిస్సా’’తి వా వుచ్చతి. వవత్థితన్తి యం పరపదేన అసమ్బన్ధం కత్వా విచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘తుణ్హీ అస్సా’’తి వా ‘‘తుణ్హ అస్సా’’తి వా వుచ్చతి. విముత్తన్తి యం కరణాని అనిగ్గహేత్వా విస్సజ్జేత్వా వివటేన ముఖేన అనునాసికం అకత్వా వుచ్చతి.

తత్థ ‘‘సుణాతు మే’’తి వత్తబ్బే త-కారస్స థ-కారం కత్వా ‘‘సుణాథు మే’’తి వచనం సిథిలస్స ధనితకరణం నామ, తథా ‘‘పత్తకల్లం, ఏసా ఞత్తీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘పత్థకల్లం, ఏసా ఞత్థీ’’తిఆదివచనఞ్చ. ‘‘భన్తే సఙ్ఘో’’తి వత్తబ్బే భకారఘకారానం బకారగకారే కత్వా ‘‘బన్తే సంగో’’తి వచనం ధనితస్స సిథిలకరణం నామ. ‘‘సుణాతు మే’’తి వివటేన ముఖేన వత్తబ్బే పన ‘‘సుణంతు మే’’తి వా ‘‘ఏసా ఞత్తీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘ఏసం ఞత్తీ’’తి వా అవివటేన ముఖేన అనునాసికం కత్వా వచనం విముత్తస్స నిగ్గహితవచనం నామ. ‘‘పత్తకల్ల’’న్తి అవివటేన ముఖేన అనునాసికం కత్వా వత్తబ్బే ‘‘పత్తకల్లా’’తి వివటేన ముఖేన అనునాసికం అకత్వా వచనం నిగ్గహితస్స విముత్తవచనం నామ. ఇతి సిథిలే కత్తబ్బే ధనితం, ధనితే కత్తబ్బే సిథిలం, విముత్తే కత్తబ్బే నిగ్గహితం, నిగ్గహితే కత్తబ్బే విముత్తన్తి ఇమాని చత్తారి బ్యఞ్జనాని అన్తోకమ్మవాచాయ కమ్మం దూసేన్తి. ఏవం వదన్తో హి అఞ్ఞస్మిం అక్ఖరే వత్తబ్బే అఞ్ఞం వదతి, దురుత్తం కరోతీతి వుచ్చతి.

ఇతరేసు పన దీఘరస్సాదీసు ఛసు బ్యఞ్జనేసు దీఘట్ఠానే దీఘమేవ, రస్సట్ఠానే చ రస్సమేవాతి ఏవం యథాఠానే తం తదేవ అక్ఖరం భాసన్తేన అనుక్కమాగతం పవేణిం అవినాసేన్తేన కమ్మవాచా కాతబ్బా. సచే పన ఏవం అకత్వా దీఘే వత్తబ్బే రస్సం, రస్సే వా వత్తబ్బే దీఘం వదతి, తథా గరుకే వత్తబ్బే లహుకం, లహుకే వా వత్తబ్బే గరుకం వదతి, సమ్బన్ధే వా పన వత్తబ్బే వవత్థితం, వవత్థితే వా వత్తబ్బే సమ్బన్ధం వదతి, ఏవం వుత్తేపి కమ్మవాచా న కుప్పతి. ఇమాని హి ఛ బ్యఞ్జనాని కమ్మం న కోపేన్తి.

యం పన సుత్తన్తికత్థేరా ‘‘ద-కారో త-కారమాపజ్జతి, త-కారో ద-కారమాపజ్జతి, చ-కారో జ-కారమాపజ్జతి, జ-కారో చ-కారమాపజ్జతి, య-కారో క-కారమాపజ్జతి, క-కారో య-కారమాపజ్జతి, తస్మా ద-కారాదీసు వత్తబ్బేసు త-కారాదివచనం న విరుజ్ఝతీ’’తి వదన్తి, తం కమ్మవాచం పత్వా న వట్టతి. తస్మా వినయధరేన నేవ ద-కారో త-కారో కాతబ్బో…పే… న క-కారో య-కారో. యథాపాళియా నిరుత్తిం సోధేత్వా దసవిధాయ బ్యఞ్జననిరుత్తియా వుత్తదోసే పరిహరన్తేన కమ్మవాచా కాతబ్బా. ఇతరథా హి సావనం హాపేతి నామ.

అసమయే సావేతీతి సావనాయ అకాలే అనవకాసే ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా పఠమంయేవ అనుస్సావనకమ్మం కత్వా పచ్ఛా ఞత్తిం ఠపేతి. ఇతి ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అనుస్సావనతో కమ్మాని విపజ్జన్తి. తేనాహ – ‘‘ఏవం పన విపజ్జన్తి, అనుస్సావనతోపి చా’’తి.

౩౦౨౩. ఏవం అనుస్సావనతో కమ్మవిపత్తిం దస్సేత్వా సీమతో కమ్మవిపత్తి ఉపోసథక్ఖన్ధకకథాయ వుత్తనయా ఏవాతి తమేవ అతిదిసన్తో ఆహ ‘‘ఏకాదసహి…పే… మయా’’తి. కమ్మదోసోయేవ కమ్మదోసతా. తావ పఠమం.

౩౦౨౪-౭. ఏవం సీమతో కమ్మవిపత్తిం అతిదేసతో దస్సేత్వా ఇదాని పరిసవసేన దస్సేతుమాహ ‘‘చతువగ్గేనా’’తిఆది. కమ్మపత్తాతి ఏత్థ ‘‘చత్తారో పకతత్తా’’తి సేసో. యథాహ – ‘‘చతువగ్గకరణే కమ్మే చత్తారో భిక్ఖూ పకతత్తా కమ్మపత్తా’’తి (పరి. ౪౯౭). ఏత్థ చ పకతత్తా నామ అనుక్ఖిత్తా అనిస్సారితా పరిసుద్ధసీలా చత్తారో భిక్ఖూ. కమ్మపత్తా కమ్మస్స అరహా అనుచ్ఛవికా సామినో. న తేహి వినా తం కమ్మం కరీయతి, న తేసం ఛన్దో వా పారిసుద్ధి వా ఏతి. అనాగతాతి పరిసాయ హత్థపాసం అనాగతా. ఛన్దోతి ఏత్థ ‘‘ఛన్దారహాన’’న్తి సేసో. యథాహ ‘‘అవసేసా పకతత్తా ఛన్దారహా’’తి. ఇమినా అయమత్థో దీపితో హోతి – ‘‘అవసేసా పన సచేపి సహస్సమత్తా హోన్తి, సచే సమానసంవాసకా, సబ్బే ఛన్దారహావ హోన్తి, ఛన్దపారిసుద్ధిం దత్వా ఆగచ్ఛన్తు వా మా వా, కమ్మం పన తిట్ఠతీ’’తి. సమ్ముఖాతి సమ్ముఖీభూతా.

తివఙ్గికోతి కమ్మపత్తానాగమనఛన్దానాహరణపటిక్కోసనసఙ్ఖాతఅఙ్గత్తయయుత్తో. దోసో కమ్మవిపత్తిలక్ఖణో. పరిసాయ వసా సియాతి పరిసవసేన హోతి.

పటిసేధేన్తీతి పటిక్కోసన్తి. దుతియే చతువగ్గికే కమ్మే దువఙ్గికో దోసో పరిసాయ వసా సియాతి యోజనా.

ఏత్థ ఏతస్మిం తతియే చతువగ్గికే పటిక్కోసోవ అత్థి, న ఇతరే పరిసదోసాతి ఏకఙ్గికో దోసో పరిసాయ వసా సియాతి యోజనా. దువఙ్గ యుత్తపరిసాదోసస్స దుతియం దేసితత్తా దువఙ్గ యుత్తపరిసాదోసో ‘‘దుతియో’’తి వుత్తో. తథా తతియం దేసితత్తా ఏకఙ్గయుత్తో తతియో వేదితబ్బో. ఇమమేవ నయం పఞ్చవగ్గాదిసఙ్ఘత్తయస్స అతిదిసన్తో ఆహ ‘‘ఏవం…పే… తివిధేసుపీ’’తి. ఆది-సద్దేన దసవగ్గవీసతివగ్గసఙ్ఘానం గహణం.

౩౦౨౮. ఏవం చతూసు సఙ్ఘేసు చతున్నం తికానం వసేన పరిసతో కమ్మవిపత్తియా ద్వాదసవిధతం దస్సేతుమాహ ‘‘చతుత్థికా’’తి. అనువాదేన ‘‘దస ద్వే సియు’’న్తి విధీయతి. పరిసావసా చతుత్థికా దోసా దస ద్వే ద్వాదస సియున్తి యోజనా. ఏత్థాతి ఏతేసు ‘‘వత్థుతో’’తిఆదినా వుత్తేసు పఞ్చసు కమ్మదోసేసు, నిద్ధారణే భుమ్మం. ‘‘పరిసావసా’’తి ఇదం నిద్ధారేతబ్బం. కమ్మానీతి అపలోకనాదీని చత్తారి. ఏత్థ చ చతువగ్గాదికరణీయేసు కమ్మేసు పకతత్తేన కమ్మవాచం సావేత్వా కతమేవ కమ్మం కమ్మపత్తేన కతం హోతి. కమ్మపత్తే పకతత్తే ఠపేత్వా అపకతత్తేన కేనచి, కేవలేనేవ కమ్మవాచం సావేత్వా కతం అపకతత్తకమ్మపత్తలక్ఖణాభావా, కమ్మపత్తేన చ కమ్మవాచాయ అస్సావితత్తా అనుస్సావనదోసేన విపన్నం హోతీతి వేదితబ్బం. తేనేవ పోరాణకవినయధరత్థేరా కమ్మవిపత్తిసఙ్కాపరిహారత్థం ద్వీహి తీహి ఏకతో కమ్మవాచం సావయన్తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన పరివారావసానే పాళియా (పరి. ౪౮౨ ఆదయో) వా అట్ఠకథాయ (పరి. అట్ఠ. ౪౮౨ ఆదయో) చ గహేతబ్బో.

కమ్మవిపత్తికథావణ్ణనా.