చతుబ్బిధకమ్మకథావణ్ణనా

౨౯౮౩. అపలోకనసఞ్ఞితం కమ్మం, ఞత్తికమ్మం, ఞత్తిదుతియకమ్మం, ఞత్తిచతుత్థకమ్మన్తి ఇమాని చత్తారి కమ్మానీతి యోజనా. తత్థ చత్తారీతి గణనపరిచ్ఛేదో. ఇమానీతి అనన్తరమేవ వక్ఖమానత్తా ఆసన్నపచ్చక్ఖవచనం. కమ్మానీతి పరిచ్ఛిన్నకమ్మనిదస్సనం. ‘‘అపలోకనసఅఞత’’న్తిఆది తేసం సరూపదస్సనం.

తత్రాయం సఙ్ఖేపతో వినిచ్ఛయో (చూళవ. అట్ఠ. ౨౧౫; పరి. అట్ఠ. ౪౮౨) – అపలోకనకమ్మం నామ సీమట్ఠకసఙ్ఘం సోధేత్వా ఛన్దారహానం ఛన్దం ఆహరిత్వా సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా తం తం వత్థుం కిత్తేత్వా ‘‘రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తి తిక్ఖత్తుం సావేత్వా కత్తబ్బం కమ్మం వుచ్చతి. ఞత్తికమ్మం నామ వుత్తనయేనేవ సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా ఏకాయ ఞత్తియా కత్తబ్బం కమ్మం. ఞత్తిదుతియకమ్మం నామ వుత్తనయేనేవ సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా ఏకాయ ఞత్తియా, ఏకాయ చ అనుస్సావనాయాతి ఏవం ఞత్తిదుతియాయ అనుస్సావనాయ కత్తబ్బం కమ్మం. ఞత్తిచతుత్థకమ్మం నామ వుత్తనయేనేవ సమగ్గస్స సఙ్ఘస్స అనుమతియా ఏకాయ ఞత్తియా, తీహి చ అనుస్సావనాహీతి ఏవం ఞత్తిచతుత్థాహి తీహి అనుస్సావనాహి కత్తబ్బం కమ్మం. ఞత్తి దుతియా యస్స అనుస్సావనస్స తం ఞత్తిదుతియం, తేన కత్తబ్బం కమ్మం ఞత్తిదుతియకమ్మం. ఞత్తి చతుత్థా యస్స అనుస్సావనత్తయస్స తం ఞత్తిచతుత్థం, తేన కాతబ్బం కమ్మం ఞత్తిచతుత్థకమ్మం.

౨౯౮౪-౭. తేసం ఠానవసేన భేదం దస్సేతుమాహ ‘‘అపలోకనకమ్మ’’న్తిఆది. నవన్నం ఠానానం సమాహారో నవట్ఠానం, ‘‘గచ్ఛతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ఞత్తికమ్మన్తి గమనకిరియాకత్తునిదస్సనం. నవట్ఠానన్తి కమ్మనిదస్సనం. దుతియన్తి ఞత్తిదుతియకమ్మం. సత్త ఠానాని గచ్ఛతీతి యోజనా.

ఇదాని తం ఠానభేదం సరూపతో దస్సేతుమాహ ‘‘నిస్సారణఞ్చా’’తిఆది. నిస్సారణాది కమ్మవిసేసానం సఞ్ఞా. అపలోకనకమ్మఞ్హి నిస్సారణం…పే… పఞ్చమం కమ్మలక్ఖణన్తి ఇమాని పఞ్చ ఠానాని గచ్ఛతీతి యోజనా.

ఏవం నామవసేన దస్సితాని నిస్సారణాదీని అత్థతో విభజిత్వా దస్సేతుమాహ ‘‘నిస్సారణఞ్చా’’తిఆది. సమణుద్దేసతోతి కణ్టకసామణేరతో నిస్సారణఞ్చ ఓసారణఞ్చ వదేతి యోజనా. తత్థ కణ్టకసామణేరస్స నిస్సారణా తాదిసానంయేవ సమ్మావత్తం దిస్వా పవేసనా ‘‘ఓసారణా’’తి వేదితబ్బా.

పబ్బజన్తేన హేతుభూతేన భణ్డుకం భణ్డుకమ్మపుచ్ఛనం వదేయ్యాతి అత్థో. పబ్బజ్జాపేక్ఖస్స కేసచ్ఛేదనపుచ్ఛనం భణ్డుకమ్మం నామ. ఛన్నేన హేతుభూతేన బ్రహ్మదణ్డకం కమ్మం వదేతి యోజనా. తథారూపస్సాతి ఛన్నసదిసస్స ముఖరస్స భిక్ఖూ దురుత్తవచనేన ఘట్టేన్తస్స. కాతబ్బోతి ‘‘భన్తే, ఇత్థన్నామో భిక్ఖు ముఖరో భిక్ఖూ దురుత్తవచనేహి ఘట్టేన్తో విహరతి, సో భిక్ఖు యం ఇచ్ఛేయ్య, తం వదేయ్య. భిక్ఖూహి ఇత్థన్నామో భిక్ఖు నేవ వత్తబ్బో, న ఓవదితబ్బో, న అనుసాసితబ్బో. సఙ్ఘం, భన్తే, పుచ్ఛామి ‘ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో బ్రహ్మదణ్డస్స దానం రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’తి. దుతియమ్పి పుచ్ఛామి… తతియమ్పి పుచ్ఛామి ‘ఇత్థన్నామస్స, భన్తే, భిక్ఖునో బ్రహ్మదణ్డస్స దానం రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తి (పరి. అట్ఠ. ౪౯౫-౪౯౬) ఏవం బ్రహ్మదణ్డో కాతబ్బో.

౨౯౮౮-౯. ‘‘ఆపుచ్ఛిత్వానా’’తి పుబ్బకిరియాయ ‘‘గహితాయా’’తి అపరకిరియా అజ్ఝాహరితబ్బా, ‘‘రుచియా’’తి ఏతస్స విసేసనం. దేతీతి ఏత్థ ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరాదీన’’న్తి సేసో. సబ్బో సఙ్ఘో సన్నిపతిత్వాన సబ్బసో సబ్బే సీమట్ఠే ఆగతాగతే భిక్ఖూ ఆపుచ్ఛిత్వాన ‘‘ఇత్థన్నామేన పరిక్ఖారేన భవితబ్బం, రుచ్చతి తస్స దాన’’న్తి విసుం పుచ్ఛిత్వా గహితాయ భిక్ఖూనం రుచియా తిక్ఖత్తుం అపలోకేత్వా చీవరాదిపరిక్ఖారం అచ్ఛిన్నచీవరాదీనం దేతి, యం ఏవంభూతం సఙ్ఘస్స దానం, తం తస్స అపలోకనకమ్మస్స కమ్మలక్ఖణం హోతీతి యోజనా. లక్ఖీయతీతి లక్ఖణం, కమ్మమేవ లక్ఖణం, న నిస్సారణాదీనీతి కమ్మలక్ఖణం.

౨౯౯౦-౧. ఏవం అపలోకనకమ్మస్స పఞ్చ ఠానాని ఉద్దేసనిద్దేసవసేన దస్సేత్వా ఇదాని ఞత్తికమ్మస్స కమ్మలక్ఖణం తావ దస్సేతుమాహ ‘‘నిస్సారణ’’న్తిఆది. ఇతి ‘‘ఞత్తియా నవ ఠానానీ’’తి అయముద్దేసో వక్ఖమానేన ‘‘వినిచ్ఛయే’’తిఆదినిద్దేసేనేవ విభావీయతి.

౨౯౯౨. వినిచ్ఛయేతి ఉబ్బాహికవినిచ్ఛయే. అసమ్పత్తేతి నిట్ఠం అగతే. థేరస్సాతి ధమ్మకథికస్స. తేనేవాహ ‘‘అవినయఞ్ఞునో’’తి. తస్స ‘‘సుణన్తు మే ఆయస్మన్తా, అయం ఇత్థన్నామో భిక్ఖు ధమ్మకథికో, ఇమస్స నేవ సుత్తం ఆగచ్ఛతి, నో సుత్తవిభఙ్గో, సో అత్థం అసల్లక్ఖేత్వా బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ అత్థం పటిబాహతి, యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, ఇత్థన్నామం భిక్ఖుం వుట్ఠాపేత్వా అవసేసా ఇమం అధికరణం వూపసమేయ్యామా’’తి (చూళవ. ౨౩౩) ఏవం ఉబ్బాహికవినిచ్ఛయే ధమ్మకథికస్స భిక్ఖునో యా నిస్సరణా వుత్తా, సా ఞత్తికమ్మే ‘‘నిస్సారణా’’తి వుత్తాతి యోజనా.

౨౯౯౩-౪. ఉపసమ్పదాపేక్ఖస్స ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, ఇత్థన్నామో ఇత్థన్నామస్స ఆయస్మతో ఉపసమ్పదాపేక్ఖో, అనుసిట్ఠో సో మయా, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, ఇత్థన్నామో ఆగచ్ఛేయ్యాతి. ఆగచ్ఛాహీ’’తి (మహావ. ౧౨౬) వచనపటిసంయుత్తస్స సఙ్ఘస్స సమ్ముఖానయనం, సా ఓసారణా నామ. ‘‘ఆగచ్ఛ ఓసారణా’’తి పదచ్ఛేదో.

ఉపోసథవసేనాపి, పవారణావసేనాపి. ఞత్తియా ఠపితత్తాతి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అజ్జుపోసథో పన్నరసో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఉపోసథం కరేయ్య’’ (మహావ. ౧౩౪), ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అజ్జ పవారణా పన్నరసీ, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో పవారేయ్యా’’తి (మహావ. ౨౧౦) ఉపోసథపవారణావసేన ఞత్తియా ఠపితత్తా ఉపోసథో, పవారణా వాతి ఇమాని ద్వే ఞత్తికమ్మాని.

‘‘ఉపసమ్పదాపేక్ఖఞ్హి, అనుసాసేయ్యహన్తి చా’’తి ఇమినా ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, ఇత్థన్నామో ఇత్థన్నామస్స ఆయస్మతో ఉపసమ్పదాపేక్ఖో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామం అనుసాసేయ్య’’న్తి (మహావ. ౧౨౬) అయం ఏకా ఞత్తి గహితా.

౨౯౯౫. ‘‘ఇత్థన్నామమహం భిక్ఖుం, పుచ్ఛేయ్యం వినయన్తి చా’’తి ఇమినా ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామం వినయం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి (మహావ. ౧౫౧) అయం ఏకా ఞత్తి గహితా. ఏవమాదీతి ఆది-సద్దేన ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, ఇత్థన్నామో ఇత్థన్నామం అనుసాసేయ్యా’’తి, ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామం అన్తరాయికే ధమ్మే పుచ్ఛేయ్య’’న్తి (మహావ. ౧౨౬), ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, ఇత్థన్నామో ఇత్థన్నామం అన్తరాయికే ధమ్మే పుచ్ఛేయ్యా’’తి, ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, ఇత్థన్నామో ఇత్థన్నామం వినయం పుచ్ఛేయ్యా’’తి (మహావ. ౧౫౧), ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామేన వినయం పుట్ఠో విస్సజ్జేయ్య’’న్తి (మహావ. ౧౫౨), ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, ఇత్థన్నామో ఇత్థన్నామేన వినయం పుట్ఠో విస్సజ్జేయ్యా’’తి – (మహావ. ౧౫౨) ఇమా ఛ ఞత్తియో గహితా. ఏవం పురిమా ద్వే, ఇమా చ ఛాతి ఏదిసా ఇమా అట్ఠ ఞత్తియో ‘‘సమ్ముతీ’’తి వుత్తా.

౨౯౯౬. నిస్సట్ఠచీవరాదీనం దానన్తి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, ఇదం చీవరం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో నిస్సగ్గియం సఙ్ఘస్స నిస్సట్ఠం, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇమం చీవరం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దదేయ్యా’’తి (పారా. ౪౬౪) ఏవం నిస్సట్ఠచీవరపత్తాదీనం దానం ‘‘దాన’’న్తి వుచ్చతి. ఆపత్తీనం పటిగ్గాహోతి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అయం ఇత్థన్నామో భిక్ఖు ఆపత్తిం సరతి వివరతి ఉత్తానిం కరోతి దేసేతి, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో ఆపత్తిం పటిగ్గణ్హేయ్య’’న్తి (చూళవ. ౨౩౯), ‘‘యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, అహం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో ఆపత్తిం పటిగ్గణ్హేయ్య’’న్తి (చూళవ. ౨౩౯). తేన వత్తబ్బో ‘‘పస్ససీ’’తి. ‘‘ఆమ పస్సామీ’’తి. ‘‘ఆయతిం సంవరేయ్యాసీ’’తి. ఏవం ఆపత్తీనం పటిగ్గాహో ‘‘పటిగ్గాహో’’తి వుచ్చతి.

౨౯౯౭. పవారుక్కడ్ఢనాతి పవారణుక్కడ్ఢనా. గాథాబన్ధవసేన ణ-కారలోపో. అథ వా పవారణం పవారోతి పవారణ-సద్దపరియాయో పవార-సద్దో. ‘‘ఇమం ఉపోసథం కత్వా, కాళే పవారయామీ’’తి ఇమినా ‘‘సుణన్తు మే ఆయస్మన్తా ఆవాసికా, యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, ఇదాని ఉపోసథం కరేయ్యామ, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యామ, ఆగమే కాళే పవారేయ్యామా’’తి (మహావ. ౨౪౦) అయం ఞత్తి ఉపలక్ఖణతో దస్సితా. ఏవం కతపవారణా ‘‘పచ్చుక్కడ్ఢనా’’తి మతా. ఏత్థ చ కాళేతి పుబ్బకత్తికమాసస్స కాళపక్ఖుపోసథే. ఇమినా చ ‘‘ఆగమే జుణ్హే పవారేయ్యామా’’తి అయం ఞత్తి చ ఉపలక్ఖితా. జుణ్హేతి అపరకత్తికజుణ్హపక్ఖఉపోసథే.

౨౯౯౮. తిణవత్థారకేతి తిణవత్థారకసమథే. సబ్బపఠమా ఞత్తీతి సబ్బసఙ్గాహికా ఞత్తి వుచ్చతి. ఇతరా చాతి ఉభయపక్ఖే పచ్చేకం ఠపితా ద్వే ఞత్తియో చాతి ఏవం తిధా పవత్తం ఏతం ఞత్తికమ్మం కమ్మలక్ఖణం ఇతి ఏవం వుత్తనయేన ‘‘వినిచ్ఛయే’’తిఆదినా ఞత్తియా నవ ఠానాని వేదితబ్బానీతి యోజనా.

౨౯౯౯-౩౦౦౦. ఏవం ఞత్తికమ్మే నవ ఠానాని దస్సేత్వా ఇదాని ఞత్తిదుతియకమ్మే సత్త ఠానాని దస్సేతుమాహ ‘‘ఞత్తిదుతియకమ్మమ్పీ’’తిఆది. ‘‘ఞత్తిదుతియకమ్మ’’న్తిఆదికా ఉద్దేసగాథా ఉత్తానత్థావ.

నిద్దేసే పత్తనిక్కుజ్జనాదీతి ఆది-సద్దేన పత్తుక్కుజ్జనం గహితం. నిస్సారోసారణా మతాతి ‘‘నిస్సారణా, ఓసారణా’’తి చ మతా. తత్థ భిక్ఖూనం అలాభాయ పరిసక్కనాదికేహి అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతస్స ఉపాసకస్స సఙ్ఘేన అసమ్భోగకరణత్థం పత్తనిక్కుజ్జనవసేన నిస్సారణా చ తస్సేవ సమ్మా వత్తన్తస్స పత్తుక్కుజ్జనవసేన ఓసారణా చ వేదితబ్బా. సా ఖుద్దకవత్థుక్ఖన్ధకే వడ్ఢలిచ్ఛవివత్థుస్మిం (చూళవ. ౨౬౫) వుత్తా.

౩౦౦౧. సీమాదిసమ్ముతి సమ్ముతి నామ. సా పఞ్చదసధా మతాతి సీమాసమ్ముతి తిచీవరేనఅవిప్పవాససమ్ముతి సన్థతసమ్ముతి భత్తుద్దేసక సేనాసనగ్గాహాపక భణ్డాగారిక చీవరపటిగ్గాహక యాగుభాజక ఫలభాజక ఖజ్జభాజక అప్పమత్తకవిస్సజ్జక సాటియగ్గాహాపక పత్తగ్గాహాపక ఆరామికపేసక సామణేరపేసకసమ్ముతీతి ఏవం సా సమ్ముతి పఞ్చదసవిధా మతాతి అత్థో. కథినస్స వత్థం, తస్స. మతోయేవ మతకో, మతకస్స వాసో మతకవాసో, తస్స మతకవాససో, మతకచీవరస్స.

౩౦౦౨. ఆనిసంసఖేత్తభూతపఞ్చమాసబ్భన్తరేయేవ ఉబ్భారో అన్తరుబ్భారో. కుటివత్థుస్స, విహారస్స వత్థునో చ దేసనా దేసనా నామాతి యోజనా.

౩౦౦౩. తిణవత్థారకే ద్విన్నం పక్ఖానం సాధారణవసేన ఠపేతబ్బఞత్తి చ పచ్ఛా పక్ఖద్వయే విసుం విసుం ఠపేతబ్బా ద్వే ఞత్తియో చాతి తిస్సో ఞత్తియో కమ్మవాచాయ అభావేన ఞత్తికమ్మే ‘‘కమ్మలక్ఖణ’’న్తి దస్సితా, పచ్ఛా విసుం విసుం ద్వీసు పక్ఖేసు వత్తబ్బా ద్వే ఞత్తిదుతియకమ్మవాచా ఞత్తిదుతియకమ్మే ‘‘కమ్మలక్ఖణ’’న్తి దస్సితాతి తం దస్సేతుమాహ ‘‘తిణవత్థారకే కమ్మే’’తి. ‘‘మోహారోపనతాదిసూ’’తి ఇమినా పాచిత్తియేసు దస్సితమోహారోపనకమ్మఞ్చ అఞ్ఞవాదకవిహేసకారోపనకమ్మాదిఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థాతి ఇమస్మిం ఞత్తిదుతియకమ్మే. కమ్మలక్ఖణమేవ కమ్మలక్ఖణతా.

౩౦౦౪-౫. ఇతి ఏవం యథావుత్తనయేన ఇమే సత్త ఠానభేదా ఞత్తిదుతియకమ్మస్స. ఏవం ఞత్తిదుతియకమ్మే సత్త ఠానాని దస్సేత్వా ఞత్తిచతుత్థకమ్మే ఠానభేదం దస్సేతుమాహ ‘‘తథా’’తిఆది.

౩౦౦౬. తజ్జనాదీనన్తి ఆది-సద్దేన నియస్సాదీనం గహణం. తేసం సత్తన్నం కమ్మానం. పస్సద్ధి వూపసమో.

౩౦౦౭. ‘‘భిక్ఖునీనం ఓవాదో’’తి భిక్ఖునోవాదకసమ్ముతి ఫలూపచారేన వుత్తా.

౩౦౦౮-౯. మూలపటిక్కస్సో మూలాయ పటికస్సనా, గాథాబన్ధవసేన క-కారస్స ద్వేభావో. ఉక్ఖిత్తస్సానువత్తికాతి ఉక్ఖిత్తానువత్తికా ఏకా యావతతియకా, అట్ఠ సఙ్ఘాదిసేసా, అరిట్ఠో చణ్డకాళీ చ ద్వే, ఇమే ఏకాదస యావతతియకా భవన్తి. ఇమేసం వసాతి ఉక్ఖిత్తానువత్తికాదీని పుగ్గలాధిట్ఠానేన వుత్తాని, ఇమేసం సమనుభాసనకమ్మానం వసేన. దసేకాతి ఏకాదస.

౩౦౧౧. ఏవం చతున్నమ్పి కమ్మానం ఠానభేదం దస్సేత్వా అన్వయతో, బ్యతిరేకతో చ కాతబ్బప్పకారం దస్సేతుమాహ ‘‘అపలోకనకమ్మఞ్చా’’తిఆది. ఞత్తియాపి న కారయే, ఞత్తిదుతియేనపి న కారయేతి యోజనా.

౩౦౧౨. అపలోకనకమ్మే వుత్తలక్ఖణేన ఞత్తికమ్మాదీనమ్పి కాతబ్బప్పకారో సక్కా విఞ్ఞాతున్తి తం అదస్సేత్వా ఞత్తిదుతియకమ్మే లబ్భమానవిసేసం దస్సేతుమాహ ‘‘ఞత్తిదుతియకమ్మానీ’’తిఆది. అపలోకేత్వా కాతబ్బాని లహుకానిపి ఞత్తిదుతియకమ్మాని అత్థీతి యోజనా. తాని పన కతమానీతి ఆహ ‘‘సబ్బా సమ్ముతియో సియు’’న్తి. ఏత్థ సీమాసమ్ముతిం వినా సేసా తిచీవరేనఅవిప్పవాససమ్ముతిఆదయో సబ్బాపి సమ్ముతియోతి అత్థో.

౩౦౧౩. సేసానీతి యథావుత్తేహి సేసాని సీమాసమ్ముతిఆదీని ఛ కమ్మాని. న వట్టతీతి న వట్టన్తి, గాథాబన్ధవసేన న-కారలోపో. యథాహ ‘‘సీమాసమ్ముతి, సీమాసమూహననం, కథినదానం, కథినుద్ధారో, కుటివత్థుదేసనా, విహారవత్థుదేసనాతి ఇమాని ఛ కమ్మాని గరుకాని అపలోకేత్వా కాతుం న వట్టన్తి, ఞత్తిదుతియకమ్మవాచం సావేత్వావ కాతబ్బానీ’’తి (పరి. అట్ఠ. ౪౮౨). ‘‘అపలోకేత్వా కాతుం పన న వట్టతీ’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తం, ఞత్తిచతుత్థకమ్మవసేనాపి కాతుం న వట్టన్తేవ. తేనేవాహ ‘‘యథావుత్తనయేనేవ, తేన తేనేవ కారయే’’తి, యో యో నయో తం తం కమ్మం కాతుం వుత్తో, తేనేవ తేనేవ నయేనాతి అత్థో.

చతుబ్బిధకమ్మకథావణ్ణనా.