సేనాసనక్ఖన్ధకకథావణ్ణనా

౨౮౨౭. ఆసన్దికోతి చతురస్సపీఠం. అతిక్కన్తపమాణోతి హేట్ఠా అటనియా వడ్ఢకిహత్థతో ఉచ్చతరప్పమాణపాదకో. ఏకపస్సతో దీఘో పన ఉచ్చపాదకో న వట్టతి. యథాహ – ‘‘ఉచ్చకమ్పి ఆసన్దికన్తి వచనతో ఏకతోభాగేన దీఘపీఠమేవ హి అట్ఠఙ్గులాధికపాదకం న వట్టతి, చతురస్సఆసన్దికో పన పమాణాతిక్కన్తోపి వట్టతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౯౭).

తథాతి ఇమినా ‘‘అతిక్కన్తపమాణో’’తి ఇదం పచ్చామసతి. పఞ్చఙ్గపీఠన్తి చత్తారో పాదా, అపస్సేనన్తి ఇమేహి పఞ్చఙ్గేహి యుత్తపీఠం. సత్తఙ్గన్తి తీసు దిసాసు అపస్సయే యోజేత్వా కతం. తఞ్హి చతూహి పాదేహి, తీహి అపస్సేహి చ యుత్తత్తా ‘‘సత్తఙ్గపీఠ’’న్తి వుత్తం. ఏస నయో మఞ్చేపి. యథాహ – ‘‘సత్తఙ్గో నామ తీసు దిసాసు అపస్సయం కత్వా కతమఞ్చో, అయమ్పి పమాణాతిక్కన్తో వట్టతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౯౭).

౨౮౨౮. తూలోనద్ధాతి ఉపరి తూలం పక్ఖిపిత్వా బద్ధా. ఘరేయేవాతి గిహీనం గేహేయేవ నిసీదితుం వట్టతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘నిసీదితు’’న్తి ఇమినావ సయనం పటిక్ఖిత్తం. సీసపాదూపధానన్తి సీసూపధానఞ్చేవ పాదూపధానఞ్చ. చ-సద్దో పి-సద్దత్థే సో ‘‘అగిలానస్సా’’తి ఏత్థ ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బో, తేన అగిలానస్సాపి తావ వట్టతి, పగేవ గిలానస్సాతి దీపేతి.

౨౮౨౯. న కేవలం గిలానస్స సీసపాదూపధానమేవ వట్టతి, అథ ఖో ఇదమ్పీతి దస్సేతుమాహ ‘‘సన్థరిత్వా’’తిఆది. ఉపధానాని సన్థరిత్వాతి బహూ ఉపధానాని అత్థరిత్వా. తత్థ చాతి తస్మిం ఉపధానసన్థరే. పచ్చత్థరణకం దత్వాతి ఉపరి పచ్చత్థరణకం అత్థరిత్వా.

౨౮౩౦. తిరియన్తి విత్థారతో. ముట్ఠిరతనన్తి పాకతికముట్ఠికరతనం. తం పన వడ్ఢకీనం విదత్థిమత్తం. మితన్తి పాకటితం పమాణయుత్తం హోతీతి యోజనా. కత్థచి పోత్థకేసు ‘‘మత’’న్తి పాఠో దిస్సతి, సో న గహేతబ్బో. దీఘతోతి బిమ్బోహనస్స దీఘతో. దియడ్ఢన్తి దియడ్ఢహత్థం వా ద్విహత్థం వా హోతీతి కురున్దియం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఇదమేవ హి ‘‘సీసప్పమాణబిమ్బోహన’’న్తి అధిప్పేతం. యథాహ –

‘‘సీసప్పమాణం నామ యస్స విత్థారతో తీసు కణ్ణేసు ద్విన్నం కణ్ణానం అన్తరం మినియమానం విదత్థి చేవ చతురఙ్గులఞ్చ హోతి, మజ్ఝట్ఠానం ముట్ఠిరతనం హోతి. దీఘతో పన దియడ్ఢరతనం వా ద్విరతనం వాతి కురున్దియం వుత్తం. అయం సీసప్పమాణస్స ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో, ఇతో ఉద్ధం న వట్టతి, హేట్ఠా పన వట్టతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౯౭).

౨౮౩౧. చోళన్తి పిలోతికా. పణ్ణన్తి రుక్ఖలతానం పణ్ణం. ఉణ్ణాతి ఏళకాదీనం లోమం. తిణన్తి దబ్బతిణాది యం కిఞ్చి తిణం. వాకన్తి కదలిఅక్కమకచివాకాదికం. ఏతేహి పఞ్చహి పూరితా భిసియో తూలానం గణనావసా హేతుగబ్భానం ఏతేసం పఞ్చన్నం గబ్భానం గణనావసేన పఞ్చ భాసితాతి యోజనా.

౨౮౩౨. బిమ్బోహనగబ్భం దస్సేతుమాహ ‘‘భిసీ’’తిఆది. పఞ్చేవాతి యథావుత్తచోళాదిపఞ్చేవ. తథా తూలాని తీణిపీతి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తీణి తూలాని రుక్ఖతూలం లతాతూలం పోటకితూల’’న్తి (చూళవ. ౨౯౭) అనుఞ్ఞాతాని తీణిపి తూలాని. ఏత్థ చ రుక్ఖతూలం నామ సిమ్బలిరుక్ఖాదీనం యేసం కేసఞ్చి రుక్ఖానం తూలం. లతాతూలం నామ ఖీరవల్లిఆదీనం యాసం కాసఞ్చి వల్లీనం తూలం. పోటకితూలం నామ పోటకితిణాదీనం యేసం కేసఞ్చి తిణజాతికానం అన్తమసో ఉచ్ఛునళాదీనమ్పి తూలం. లోమాని మిగపక్ఖీనన్తి సీహాదిచతుప్పదానం, మోరాదిపక్ఖీనం లోమాని. ఇమేతి భిసిగబ్భాదయో ఇమే దస బిమ్బోహనస్స గబ్భాతి సమ్బన్ధో.

౨౮౩౩. ఏవం కప్పియం భిసిబిమ్బోహనగబ్భం దస్సేత్వా ఇదాని అకప్పియం దస్సేతుమాహ ‘‘మనుస్సలోమ’’న్తిఆది. లోమేసు మనుస్సలోమఞ్చ పుప్ఫేసు బకులపియఙ్గుపుప్ఫాదికం సబ్బం పుప్ఫఞ్చ పణ్ణేసు చ సుద్ధం కేవలం తమాలపత్తఞ్చ న వట్టతీతి యోజనా. ‘‘సుద్ధ’’న్తి ఇమినా తమాలపత్తం సేసగబ్భేహి మిస్సం వట్టతీతి బ్యతిరేకతో దీపేతి.

౨౮౩౪. మసూరకేతి చమ్మఛవిభిసిబిమ్బోహనే.

౨౮౩౫. ‘‘సుద్ధ’’న్తి ఇమినా బ్యతిరేకతో దస్సితమేవత్థం సరూపతో విభావేతుమాహ ‘‘మిస్స’’న్తిఆది.

౨౮౩౬. తిరచ్ఛానగతస్స వాతి అన్తమసో గణ్డుప్పాదస్సాపి. కారేన్తస్సాతి చిత్తకమ్మకట్ఠకమ్మాదివసేన కారాపేన్తస్స వా కరోన్తస్స వా.

౨౮౩౭. జాతకన్తి అపణ్ణకజాతకాదిజాతకఞ్చ. వత్థున్తి విమానవత్థుఆదికం పసాదజనకం వా పేతవత్థుఆదికం సంవేగజనకం వా వత్థుం. వా-సద్దేన అట్ఠకథాగతం ఇధ దస్సితపకరణం సఙ్గణ్హాతి. పరేహి వాతి ఏత్థ వా-సద్దో అవధారణే, తేన పరేహి కారాపేతుమేవ వట్టతి, న సయం కాతున్తి దీపేతి. సయం కాతుమ్పీతి ఏత్థ అపి-సద్దో పగేవ కారాపేతున్తి దీపేతి.

౨౮౩౮. యో పన భిక్ఖు ద్వీహి వస్సేహి వా ఏకేన వా వస్సేన యస్స భిక్ఖునో వుడ్ఢతరో వా హోతి దహరతరో వా, సో తేన భిక్ఖునా సమానాసనికో నామ హోతీతి యోజనా.

౨౮౩౯. ‘‘సత్తవస్సేన పఞ్చవస్సో’’తి ఇదం ద్వీహి వస్సేహి వుడ్ఢనవకానం సమానాసనికత్తే ఉదాహరణం. ‘‘ఛ వస్సేన పఞ్చవస్సో’’తి ఇదం ఏకవస్సేన వుడ్ఢనవకానం సమానాసనికత్తే ఉదాహరణం.

౨౮౪౦. యం తిణ్ణం నిసీదితుం పహోతి, తం హేట్ఠా దీఘాసనం నామాతి యోజనా. ‘‘సమానాసనికా మఞ్చే నిసీదిత్వా మఞ్చం భిన్దింసు, పీఠే నిసీదిత్వా పీఠం భిన్దింసూ’’తి (చూళవ. ౩౨౦) ఆరోపితే వత్థుమ్హి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దువగ్గస్స మఞ్చం దువగ్గస్స పీఠ’’న్తి (చూళవ. ౩౨౦) అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘ద్వే’’తి సమానాసనికే ద్వే సన్ధాయ వుత్తం.

౨౮౪౧. ఉభతోబ్యఞ్జనం, ఇత్థిం, పణ్డకం ఠపేత్వా సబ్బేహిపి గహట్ఠేహి, పబ్బజితేహి వా పురిసేహి సహ దీఘాసనే నిసీదితుం అనుఞ్ఞాతన్తి యోజనా. పోత్థకేసు పన కత్థచి ‘‘సబ్బేస’’న్తి సామివచనన్తో పాఠో దిస్సతి, తతో ‘‘సబ్బేహిపీ’’తి కరణవచనన్తోవ పాఠో యుత్తతరో. కరణవచనప్పసఙ్గే వా సామివచననిద్దేసోతి వేదితబ్బం. యథాహ ‘‘యం తిణ్ణం పహోతి, తం సంహారిమం వా హోతు అసంహారిమం వా, తథారూపే అపి ఫలకఖణ్డే అనుపసమ్పన్నేనాపి సద్ధిం నిసీదితుం వట్టతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౦).

౨౮౪౨. పురిమికోతి ఞత్తిదుతియాయ కమ్మవాచాయ సమ్మతేన ‘‘న ఛన్దాగతిం గచ్ఛేయ్య…పే… గహితాగహితఞ్చ జానేయ్యా’’తి (చూళవ. ౩౧౭) వుత్తేహి పఞ్చహి అఙ్గేహి సమన్నాగతేన భిక్ఖునా పురిమవస్సూపనాయికదివసే ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఠమం భిక్ఖూ గణేతుం, పఠమం భిక్ఖూ గణేత్వా సేయ్యా గణేతుం, సేయ్యా గణేత్వా సేయ్యగ్గేన గాహేతు’’న్తిఆదినా (చూళవ. ౩౧౮) నయేన అనుఞ్ఞాతనియామేనేవ సేనాసనగ్గాహాపనం పురిమికో నామ సేనాసనగ్గాహో. ఏవమేవ పచ్ఛిమికాయ వస్సూపనాయికదివసే సేనాసనగ్గాహాపనం పచ్ఛిమికో నామ. ఏవమేవ మహాపవారణాదివసస్స అనన్తరదివసే ‘‘భన్తే, అన్తరాముత్తకం సేనాసనం గణ్హథా’’తి వత్వా వుడ్ఢపటిపాటియా సేనాసనగ్గాహాపనం అన్తరాముత్తకో నామ. పకాసితో ‘‘అపరజ్జుగతాయ ఆసాళ్హియాపురిమికో గాహాపేతబ్బో, మాసగతాయ ఆసాళ్హియా పచ్ఛిమికో గాహేతబ్బో, అపరజ్జుగతాయ పవారణాయ ఆయతిం వస్సావాసత్థాయ అన్తరాముత్తకో గాహేతబ్బో’’తి (చూళవ. ౩౧౮) వుత్తో.

౨౮౪౩. వుత్తమేవత్థం నియమేత్వా దస్సేతుమాహ ‘‘పుబ్బారుణా’’తిఆది. ఇధ పాటిపదా నామ ద్వే వస్సూపనాయికదివసా చేవ మహాపవారణాయ అనన్తరదివసో చ. ఇమేసం తిణ్ణం పాటిపదదివసానం అరుణో పుబ్బారుణో నామ. తే దివసే అతిక్కమ్మ దుతియతిథిపటిబద్ధో అరుణో పునారుణో నామ. ఇదన్తి ఉభయారుణానన్తరం. సేనాసనగాహకస్సాతి ఏత్థ సకత్థే క-పచ్చయో, సేనాసనగ్గాహస్సాతి అత్థో. యథాహ – ‘‘ఇదఞ్హి సేనాసనగ్గాహస్స ఖేత్త’’న్తి. వస్సూపగతే వస్సూపగమే కాతబ్బే సతి, సాధేతబ్బపయోజనే భుమ్మం. వస్సూపగతేతి వా నిమిత్తత్థే భుమ్మం. పురిమికాయ, హి పచ్ఛిమికాయ చ వస్సూపగమనస్స తం తదహు సేనాసనగ్గాహో నిమిత్తం, అన్తరాముత్తకో పన ఆగమినో వస్సూపగమనస్సాతి ఏవం తివిధోపి సేనాసనగ్గాహో వస్సూపగమనస్స నిమిత్తం హోతి.

౨౮౪౪. పాటిపదదివసస్స అరుణే ఉగ్గతేయేవ సేనాసనే పన గాహితే అఞ్ఞో భిక్ఖు ఆగన్త్వా సచే సేనాసనపఞ్ఞాపకం సేనాసనం యాచతి, సో భిక్ఖు సేనాసనపఞ్ఞాపకేన ‘‘సేనాసనం గాహిత’’న్తి వత్తబ్బోతి యోజనా.

౨౮౪౫. వస్సావాసస్స ఇదం వస్సావాసికం, వస్సంవుత్థానం దాతబ్బచీవరం, గాథాబన్ధవసేన ‘‘వస్సవాసిక’’న్తి రస్సత్తం. సఙ్ఘికం అపలోకేత్వా గహితం వస్సావాసికం చీవరం సచే తత్రజం తత్రుప్పాదం హోతి, అన్తోవస్సే విబ్భన్తోపి లభతేతి యోజనా. ‘‘తత్రజం సచే’’తి ఇమినా చస్స దాయకానం వస్సావాసికపచ్చయవసేన గాహితం పన న లభతీతి దీపేతి. యథాహ – ‘‘పచ్చయవసేన గాహితం పన న లభతీతి వదన్తీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౧౮).

౨౮౪౬-౮. సచే వుత్థవస్సో యో భిక్ఖు ఆవాసికహత్థతో కిఞ్చి తిచీవరాదికం కప్పియభణ్డం అత్తనో గహేత్వా ‘‘అసుకస్మిం కులే మయ్హం గహితం వస్సావాసికచీవరం గణ్హ’’ ఇతి ఏవం వత్వా తస్స ఆవాసికస్స దత్వా దిసం గచ్ఛతి పక్కమతి, సో తత్థ గతట్ఠానే సచే ఉప్పబ్బజతి గిహీ హోతి, తస్స దిసంగతస్స సమ్పత్తం తం వస్సావాసికం తేన తథా దిన్నమ్పి ఆవాసికో భిక్ఖు గహేతుం న లభతి, తస్స పాపితం వస్సావాసికచీవరం సఙ్ఘికంయేవ సియాతి యోజనా. యథాహ – ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, వస్సంవుత్థో భిక్ఖు విబ్భమతి, సఙ్ఘస్సేవేత’’న్తి.

౨౮౪౯. తస్మిం కులే దాయకే మనుస్సే సమ్ముఖా చే పటిచ్ఛాపేతి, తస్స దిసంగమిస్స సమ్పత్తం వస్సావాసికచీవరం ఆవాసికో లభతీతి యోజనా.

౨౮౫౦. తత్థ ఆరామో నామ పుప్ఫారామో వా ఫలారామో వా. విహారో నామ యం కిఞ్చి పాసాదాదిసేనాసనం. వత్థూని దువిధస్సపీతి ఆరామవత్థు, విహారవత్థూతి దువిధస్స వత్థూని చ. ఆరామవత్థు నామ తేసంయేవ ఆరామానం అత్థాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఠపితోకాసో, తేసు వా ఆరామేసు వినట్ఠేసు తేసం పోరాణకభూమిభాగో. విహారవత్థు నామ తస్స పతిట్ఠానోకాసో. భిసి నామ ఉణ్ణభిసిఆదీనం పఞ్చన్నం అఞ్ఞతరా. బిమ్బోహనం నామ వుత్తప్పకారానం బిమ్బోహనానం అఞ్ఞతరం. మఞ్చం నామ మసారకో బున్దికాబద్ధో, కుళీరపాదకో, ఆహచ్చపాదకోతి ఇమేసం పుబ్బే వుత్తానం చతున్నం మఞ్చానం అఞ్ఞతరం. పీఠం నామ మసారకాదీనంయేవ చతున్నం పీఠానం అఞ్ఞతరం.

౨౮౫౧. లోహకుమ్భీ నామ కాళలోహేన వా తమ్బలోహేన వా యేన కేనచి లోహేన కతా కుమ్భీ. కటాహో పాకటోవ. ‘‘భాణక’’న్తి అలఞ్జరో వుచ్చతి. అలఞ్జరోతి చ బహుఉదకగణ్హనికా మహాచాటి, జలం గణ్హితుం అలన్తి అలఞ్జరో. ‘‘వట్టచాటి వియ హుత్వా థోకం దీఘముఖో మజ్ఝే పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా కతో’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. వారకోతి ఘటో. కు వుచ్చతి పథవీ, తస్సా దాలనతో విదారణతో ‘‘కుదాలో’’తి అయోమయఉపకరణవిసేసో వుచ్చతి.

౨౮౫౨. వల్లివేళుఆదీసు వేళూతి మహావేణు. తిణన్తి గేహచ్ఛాదనం తిణం. పణ్ణం తాలపణ్ణాదికం. ముఞ్జన్తి ముఞ్జతిణం. పబ్బజన్తి పబ్బజతిణం, మత్తికా పకతిమత్తికా వా గేరుకాదిపఞ్చవణ్ణా వా మత్తికా. ఆహ చ అట్ఠకథాచరియో.

౨౮౫౩. ద్వేతి పఠమదుతియగరుభణ్డాని. ద్వీహి సఙ్గహితాని ‘‘ఆరోమో, ఆరామవత్థు, ఇదం పఠమం. విహారో, విహారవత్థు, ఇదం దుతియ’’న్తి (చూళవ. ౩౨౧-౩౨౨) వుత్తత్తా. చతుసఙ్గహన్తి చతూహి భిసిఆదీహి సఙ్గహో యస్సాతి విగ్గహో. నవకోట్ఠాసన్తి లోహకుమ్భిఆదయో నవ కోట్ఠాసా అస్సాతి విగ్గహో. అట్ఠధా వల్లిఆదీహి అట్ఠహి పకారేహి.

౨౮౫౪. ఇతీతి నిదస్సనత్థే. ఏవం వుత్తనయేన పఞ్చహి రాసీహి నిద్దిట్ఠానం గరుభణ్డగణనానం పిణ్డవసేన పఞ్చవీసతివిధం గరుభణ్డం పఞ్చనిమ్మలలోచనో నాథో పకాసయీతి యోజనా. పఞ్చ నిమ్మలాని లోచనాని యస్సాతి విగ్గహో, మంసదిబ్బధమ్మబుద్ధసమన్తచక్ఖువసేన పఞ్చవిధవిప్పసన్నలోచనోతి అత్థో.

౨౮౫౫. విస్సజ్జేన్తోతి ఇస్సరవతాయ పరస్స విస్సజ్జేన్తో. విభాజేన్తోతి వస్సగ్గేన పాపేత్వా విభాజేన్తో. ఇదఞ్హి సబ్బమ్పి గరుభణ్డం సేనాసనక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౨౧) ‘‘అవిస్సజ్జియం. కిటాగిరివత్థుమ్హి (చూళవ. ౩౨౨) అవేభఙ్గియ’’న్తి చ వుత్తం. ఉభయత్థ ఆగతవోహారభేదదస్సనముఖేన తత్థ విప్పటిపజ్జన్తస్స ఆపత్తిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భిక్ఖు థుల్లచ్చయం ఫుసే’’తి. పరివారే పన –

అవిస్సజ్జియం అవేభఙ్గియం, పఞ్చ వుత్తా మహేసినా;

విస్సజ్జేన్తస్స పరిభుఞ్జన్తస్స అనాపత్తి;

పఞ్హా మేసా కుసలేహి చిన్తితాతి. (పరి. ౪౭౯) –

ఆగతం. తస్మా మూలచ్ఛేజ్జవసేన అవిస్సజ్జియం, అవేభఙ్గియఞ్చ, పరివత్తనవసేన పన విస్సజ్జేన్తస్స, పరిభుఞ్జన్తస్స చ అనాపత్తీతి ఏవమేత్థ అధిప్పాయో.

౨౮౫౬. భిక్ఖునా పుగ్గలేన వా సఙ్ఘేన వా గణేన వా గరుభణ్డం తు విస్సజ్జితం అవిస్సట్ఠమేవ హోతి, విభత్తఞ్చ అవిభాజితమేవ హోతీతి యోజనా.

౨౮౫౭. ఏత్థ ఏతేసు పఞ్చసు గరుభణ్డేసు పురిమేసు తీసు అగరుభణ్డకం కిఞ్చి న చ అత్థీతి యోజనా. చతుత్థే పన గరుభణ్డే అట్ఠకథాయ ‘‘లోహకుమ్భీ, లోహభాణకం, లోహకటాహన్తి ఇమాని తీణి మహన్తాని వా హోన్తు ఖుద్దకాని వా, అన్తమసో పసతమత్తఉదకగణ్హనకానిపి గరుభణ్డానియేవా’’తి వుత్తనయం దస్సేతుమాహ ‘‘లోహకుమ్భీ’’తిఆది.

౨౮౫౮. ఇదం తివిధన్తి సమ్బన్ధో. పాదగణ్హనకోతి ఏత్థ పాదో నామ మగధనాళియా పఞ్చనాళిమత్తగణ్హనకో భాజనవిసేసో. భాజనానం పమాణం కరోన్తా సీహళదీపే యేభుయ్యేన తేనేవ పాదేన మినన్తి. తస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘సీహళదీపే పాదగణ్హనకో భాజేతబ్బో’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) వుత్తం. లోహవారకోతి కాళలోహతమ్బలోహవట్టలోహకంసలోహానం యేన కేనచి కతో. భాజియోతి భాజేతబ్బో.

౨౮౫౯. తతో ఉద్ధన్తి తతో పాదగణ్హనకవారకతో ఉద్ధం అధికం గణ్హనకో. ఏవం పాళిఆగతానం వినిచ్ఛయం దస్సేత్వా అట్ఠకథాగతానం (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) దస్సేతుమాహ ‘‘భిఙ్గారాదీనీ’’తిఆది. భిఙ్గారో నామ ఉక్ఖిత్తహత్థిసోణ్డాకారేన కతజలనిగ్గమకణ్ణికో ఉచ్చగీవో మహాముఖఉదకభాజనవిసేసో. ఆది-సద్దేన అట్ఠకథాగతాని ‘‘పటిగ్గహఉళుఙ్కదబ్బికటచ్ఛుపాతితట్టకసరకసముగ్గఅఙ్గారకపల్లధూమకటచ్ఛుఆదీని ఖుద్దకాని వా మహన్తాని వా’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) వుత్తాని సఙ్గణ్హాతి. సబ్బానీతి ఖుద్దకాని వా మహన్తాని వా.

౨౮౬౦. తమ్బథాలకా అయథాలకా భాజేతబ్బాతి యోజనా. చ-సద్దేన అట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘ఠపేత్వా పన భాజనవికతిం అఞ్ఞస్మిమ్పి కప్పియలోహభణ్డే అఞ్జనీ అఞ్జనిసలాకా కణ్ణమలహరణీ సూచి పణ్ణసూచి ఖుద్దకో పిప్ఫలకో ఖుద్దకం ఆరకణ్టకం కుఞ్చికా తాళం కత్తరయట్ఠివేధకో నత్థుదానం భిన్దివాలో లోహకూటో లోహకుట్టి లోహగుళో లోహపిణ్డి లోహఅరణీ చక్కలికం అఞ్ఞమ్పి విప్పకతం లోహభణ్డం భాజియ’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) వచనం సఙ్గణ్హాతి. ధూమనేత్తన్తి ధూమనాళికా. ఆది-సద్దేన ‘‘ఫాలదీపరుక్ఖదీపకపల్లకఓలమ్బకదీపకఇత్థిపురిసతిరచ్ఛానగతరూపకాని పన అఞ్ఞాని వా భిత్తిచ్ఛదనకవాటాదీసు ఉపనేతబ్బాని అన్తమసో లోహఖిలకం ఉపాదాయ సబ్బాని లోహభణ్డాని గరుభణ్డానియేవ హోన్తీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) వుత్తం సఙ్గణ్హాతి.

౨౮౬౧. అత్తనా పటిలద్ధన్తి ఏత్థ పి-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో, అత్తనా పటిలద్ధమ్పీతి అత్థో. భిక్ఖునా అత్తనా పటిలద్ధమ్పి తం లోహభణ్డం కిఞ్చిపి పుగ్గలికపరిభోగేన న భుఞ్జితబ్బన్తి యోజనా.

౨౮౬౨. కంసవట్టలోహానం వికారభూతాని తమ్బమయభాజనానిపి పుగ్గలికపరిభోగేన సబ్బసో పరిభుఞ్జితుం న వట్టన్తీతి యోజనా.

౨౮౬౩. ఏసేవ నయోతి ‘‘న పుగ్గలికభోగేనా’’తిఆదినా దస్సితనయో. సఙ్ఘికేసు వా గిహీనం సన్తకేసు వా యథావుత్తభణ్డేసు పరిభోగపచ్చయా దోసో న అత్థీతి యోజనా. ‘‘కంసలోహాదిభాజనం సఙ్ఘస్స దిన్నమ్పి పారిహారియం న వట్టతి, గిహివికతనీహారేనేవ పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) మహాపచ్చరియం వుత్తం. ఏత్థ చ పారిహారియం న వట్టతి అత్తనో సన్తకం వియ గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతీతి. ‘‘గిహివికతనీహారేనేవ పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి ఇమినా సచే ఆరామికాదయో పటిసామేత్వా పటిదేన్తి, పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి దస్సేతి.

౨౮౬౪. ఖీరపాసాణన్తి ముదుకా పాణజాతి. వుత్తఞ్హి మాతికాట్ఠకథాగణ్ఠిపదే ‘‘ఖీరపాసాణో నామ ముదుకో పాసాణో’’తి. గరుకన్తి గరుభణ్డం. తట్టకాదికన్తి ఆది-సద్దేన సరకాదీనం సఙ్గహో. ఘటకోతి ఖీరపాసాణమయోయేవ వారకో. ‘‘పాదగణ్హనతో ఉద్ధ’’న్తి ఇమినా పాదగణ్హనకో అగరుభణ్డన్తి దీపేతి.

౨౮౬౫. ‘‘సువణ్ణరజతహారకూటజాతిఫలికభాజనాని గిహివికతానిపి న వట్టన్తి, పగేవ సఙ్ఘికపరిభోగేన వా పుగ్గలికపరిభోగేన వా’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) అట్ఠకథాయం వుత్తనయం దస్సేతుమాహ ‘‘సిఙ్గీ’’తిఆది. సిఙ్గీతి సువణ్ణం. సజ్ఝు రజతం. హారకూటం నామ సువణ్ణవణ్ణం లోహజాతం. ఫలికేన ఉబ్భవం జాతం, ఫలికమయం భాజనన్తి అత్థో. గిహీనం సన్తకానిపీతి అపి-సద్దేన గిహివికతపరిభోగేనాపి తావ న వట్టన్తి, పగేవ సఙ్ఘికపరిభోగేన వా పుగ్గలికపరిభోగేన వాతి దీపేతి. సేనాసనపరిభోగే పన ఆమాసమ్పి అనామాసమ్పి సబ్బం వట్టతి.

౨౮౬౬. ఖుద్దాతి యాయ వాసియా ఠపేత్వా దన్తకట్ఠచ్ఛేదనం వా ఉచ్ఛుతచ్ఛనం వా అఞ్ఞం మహాకమ్మం కాతుం న సక్కా, ఏవరూపా ఖుద్దకా వాసి భాజనీయా. మహత్తరీతి యథావుత్తప్పమాణాయ వాసియా మహన్తతరా యేన కేనచి ఆకారేన కతవాసి గరుభణ్డం. వేజ్జానం సిరావేధనకమ్పి చ ఫరసు తథా గరుభణ్డన్తి యోజనా.

౨౮౬౭. కుఠారీతి ఏత్థ ఫరసుసదిసోవ వినిచ్ఛయో. యా పన ఆవుధసఙ్ఖేపేన కతా, అయం అనామాసా. కుదాలో అన్తమసో చతురఙ్గులమత్తోపి. సిఖరన్తి ధనురజ్జుతో నామేత్వా దారుఆదీనం విజ్ఝనకకణ్టకో. తేనేవాతి నిఖాదనేనేవ.

౨౮౬౮. నిఖాదనస్స భేదవన్తతాయ తం విభజిత్వా దస్సేతుమాహ ‘‘చతురస్సముఖం దోణిముఖ’’న్తి. దోణిముఖన్తి దోణి వియ ఉభయపస్సేన నామితముఖం. వఙ్కన్తి అగ్గతో నామేత్వా కతనిఖాదనం. పి-సద్దేన ఉజుకం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ చాతి తస్మిం నిఖాదనే. సదణ్డం ఖుద్దకఞ్చ నిఖాదనం సబ్బం గరుభణ్డన్తి యోజనా. ‘‘సదణ్డం ఖుద్దక’’న్తి ఇమినా విసేసనద్వయేన అదణ్డం ఫలమత్తం సిపాటికాయ ఠపేత్వా పరిహరణయోగ్గం సమ్మజ్జనిదణ్డవేధనకం నిఖాదనం అగరుభణ్డం, తతో మహన్తం నిఖాదనం అదణ్డమ్పి గరుభణ్డన్తి దీపేతి. యేహి మనుస్సేహి విహారే వాసిఆదీని దిన్నాని చ హోన్తి, తే చే ఘరే దడ్ఢే వా చోరేహి వా విలుత్తే ‘‘దేథ నో, భన్తే, ఉపకరణే పున పాకతికే కరిస్సామా’’తి వదన్తి, దాతబ్బా. సచే ఆహరన్తి, న వారేతబ్బా, అనాహరన్తాపి న చోదేతబ్బా.

౨౮౬౯. ‘‘కమ్మారతట్టకారచున్దకారనళకారమణికారపత్తబన్ధకానం అధికరణిముట్ఠికసణ్డాసతులాదీని సబ్బాని లోహమయఉపకరణాని సఙ్ఘే దిన్నకాలతో పట్ఠాయ గరుభణ్డాని. తిపుకోట్టకసువణ్ణకారచమ్మకారఉపకరణేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – తిపుకోట్టకఉపకరణేసుపి తిపుచ్ఛేదనసత్థకం, సువణ్ణకారఉపకరణేసు సువణ్ణచ్ఛేదనసత్థకం, చమ్మకారఉపకరణేసు కతపరికమ్మచమ్మఛిన్దనకం ఖుద్దకసత్థన్తి ఇమాని భాజనీయభణ్డానీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) అట్ఠకథాగతం వినిచ్ఛయేకదేసం దస్సేతుమాహ ‘‘ముట్ఠిక’’న్తిఆది. తులాదికన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన కత్తరిఆదిఉపకరణం సఙ్గణ్హాతి.

౨౮౭౦. ‘‘నహాపితతున్నకారానం ఉపకరణేసుపి ఠపేత్వా మహాకత్తరిం, మహాసణ్డాసం, మహాపిప్ఫలకఞ్చ సబ్బం భాజనీయం. మహాకత్తరిఆదీని గరుభణ్డానీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) అట్ఠకథాగతం వినిచ్ఛయం దస్సేతుమాహ ‘‘న్హాపితకస్సా’’తిఆది. న్హాపితకస్స ఉపకరణేసు సణ్డాసో, మహత్తరీ కత్తరీ చ తున్నకారానఞ్చ ఉపకరణేసు మహత్తరీ కత్తరీ చ మహాపిప్ఫలకఞ్చ గరుభణ్డకన్తి యోజనా.

౨౮౭౧. ఏత్తావతా చతుత్థగరుభణ్డే వినిచ్ఛయం దస్సేత్వా ఇదాని పఞ్చమగరుభణ్డే వినిచ్ఛయం దస్సేతుమాహ ‘‘వల్లీ’’తిఆది. వేత్తలతాదికా వల్లి దుల్లభట్ఠానే సఙ్ఘస్స దిన్నా వా తత్థ సఙ్ఘస్స భూమియం జాతా, రక్ఖితా గోపితా వా అడ్ఢబాహుప్పమాణా గరుభణ్డం హోతీతి యోజనా. ‘‘అడ్ఢబాహూతి కప్పరతో పట్ఠాయ యావ అంసకూట’’న్తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. ‘‘అడ్ఢబాహు నామ విదత్థిచతురఙ్గుల’’న్తిపి వదన్తి. సచే సా వల్లి సఙ్ఘకమ్మే, చేతియకమ్మే చ కతే అతిరేకా హోతి, పుగ్గలికకమ్మేపి ఉపనేతుం వట్టతి. అరక్ఖితా పన గరుభణ్డమేవ న హోతి.

౨౮౭౨. అట్ఠకథాయం ‘‘సుత్తమకచివాకనాళికేరహీరచమ్మమయా రజ్జుకా వా యోత్తాని వా వాకే చ నాళికేరహీరే చ వట్టేత్వా కతా ఏకవట్టా వా ద్వివట్టా వా సఙ్ఘస్స దిన్నకాలతో పట్ఠాయ గరుభణ్డం. సుత్తం పన అవట్టేత్వా దిన్నం, మకచివాకనాళికేరహీరా చ భాజనీయా’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) ఆగతవినిచ్ఛయం దస్సేతుమాహ ‘‘సుత్తవాకాదినిబ్బత్తా’’తిఆది. వాకాదీతి ఆది-సద్దేన మకచివాకనాళికేరహీరచమ్మానం గహణం. నాతిదీఘా రజ్జుకా. అతిదీఘం యోత్తకం.

౨౮౭౩. నాళికేరస్స హీరే వా మకచివాకే వా వట్టేత్వా కతా ఏకవట్టాపి గరుభణ్డకన్తి యోజనా. యేహి పనేతాని రజ్జుకయోత్తాదీని దిన్నాని హోన్తి, తే అత్తనో కరణీయేన హరన్తా న వారేతబ్బా.

౨౮౭౪. వడ్ఢకిఅఙ్గులేన అట్ఠఙ్గులాయతో సూచిదణ్డమత్తో పరిణాహతో సీహళదీపే లేఖకానం లేఖనిసూచిదణ్డమత్తో సఙ్ఘస్స దిన్నో వా తత్థజాతకో వా రక్ఖితో గోపితో వేళు గరుభణ్డం సియాతి యోజనా. ‘‘యం మజ్ఝిమపురిసస్స కనిట్ఠఙ్గులియా అగ్గప్పమాణం, ఇదం సీహళదీపే లేఖకానం లేఖనిసూచియా పమాణ’’న్తి వదన్తి. సో చ సఙ్ఘకమ్మే చ చేతియకమ్మే చ కతే అతిరేకో పుగ్గలికకమ్మే దాతుం వట్టతి.

౨౮౭౫. దణ్డో చ సలాకా చ దణ్డసలాకా, ఛత్తస్స దణ్డసలాకాతి విగ్గహో. ఛత్తదణ్డో నామ ఛత్తపిణ్డి. ఛత్తసలాకాతి ఛత్తపఞ్జరసలాకా. దణ్డోతి ఉపాహనదణ్డకో. ‘‘దణ్డో’’తి సామఞ్ఞేన వుత్తేపి అట్ఠకథాగతేసు సరూపేన ఇధావుత్తో ఉపాహనదణ్డోయేవ సామఞ్ఞవచనేన పారిసేసతో గహేతబ్బోతి. దడ్ఢగేహమనుస్సా గణ్హిత్వా గచ్ఛన్తా న వారేతబ్బా.

౨౮౭౬. ముఞ్జాదీసు గేహచ్ఛదనారహేసు తిణేసు యం కిఞ్చి ముట్ఠిమత్తం తిణం వా గేహచ్ఛదనారహం తాలపణ్ణాది ఏకమ్పి సఙ్ఘస్స దిన్నం వా తత్థ సఙ్ఘికభూమియం జాతం వా గరుభణ్డం సియాతి యోజేతబ్బా. తత్థ ముట్ఠిమత్తం నామ కరళమత్తం. ఇదఞ్చ కరళం కత్వా ఛాదేన్తానం ఛదనకరళవసేన గహేతబ్బం. తాలపణ్ణాదీతి ఆది-సద్దేన నాళికేరపణ్ణాదిగేహచ్ఛదనపణ్ణానం గహణం. తమ్పి ముఞ్జాది సఙ్ఘకమ్మే చ చేతియకమ్మే చ కతే అతిరేకం పుగ్గలికకమ్మే దాతుం వట్టతి. దడ్ఢగేహమనుస్సా గహేత్వా గచ్ఛన్తి, న వారేతబ్బాతి.

౨౮౭౭-౮. అట్ఠఙ్గులప్పమాణోతి దీఘతో అట్ఠఙ్గులమత్తో. కేచి ‘‘పుథులతో’’తి వదన్తి. రిత్తపోత్థకోతి లేఖాహి సుఞ్ఞపోత్థకో, న లిఖితపోత్థకోతి వుత్తం హోతి. ‘‘అట్ఠఙ్గులప్పమాణో’’తి ఇమినా అట్ఠఙ్గులతో ఊనప్పమాణో భాజియో, ‘‘రిత్తపోత్థకో’’తి ఇమినా అట్ఠఙ్గులతో అతిరేకప్పమాణోపి లిఖితపోత్థకో భాజియోతి దస్సేతి.

‘‘మత్తికా పకతిమత్తికా వా హోతు పఞ్చవణ్ణా వా సుధా వా సజ్జురసకఙ్గుట్ఠసిలేసాదీసు వా యం కిఞ్చి దుల్లభట్ఠానే ఆనేత్వా వా దిన్నం తత్థజాతకం వా రక్ఖితగోపితం తాలఫలపక్కమత్తం గరుభణ్డం హోతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) అట్ఠకథాగతవినిచ్ఛయం దస్సేతుమాహ ‘‘మత్తికా’’తిఆది. పాకతికా వా సేతగేరుకాదిపఞ్చవణ్ణా వాపి మత్తికాతి యోజనా. సిలేసో నామ కబిట్ఠాదిసిలేసో. ఆది-సద్దేన సజ్జురసకఙ్గుట్ఠాదీనం గహణం. తాలపక్కపమాణన్తి ఏకట్ఠితాలఫలపమాణాపి. తమ్పి మత్తికాది సఙ్ఘకమ్మే, చేతియకమ్మే చ నిట్ఠితే అతిరేకం పుగ్గలికకమ్మే దాతుం వట్టతి.

౨౮౭౯-౮౦. ‘‘వేళుఆదిక’’న్తి పదచ్ఛేదో. రక్ఖితం గోపితం వాపి గణ్హతా సమకం వా అతిరేకం వా థావరం అన్తమసో తంఅగ్ఘనకం వాలికమేవ వా దత్వా గహేతబ్బన్తి యోజనా.

అట్ఠకథాయం పన ‘‘రక్ఖితగోపితం వేళుం గణ్హన్తేన సమకం వా అతిరేకం వా థావరం అన్తమసో తంఅగ్ఘనకవాలికాయపి ఫాతికమ్మం కత్వా గహేతబ్బో. ఫాతికమ్మం అకత్వా గణ్హన్తేన తత్థేవ వళఞ్జేతబ్బో, గమనకాలే సఙ్ఘికే ఆవాసే ఠపేత్వా గన్తబ్బం. అసతియా గహేత్వా గతేన పన పహిణిత్వా దాతబ్బో. దేసన్తరగతేన సమ్పత్తవిహారే సఙ్ఘికావాసే ఠపేతబ్బో’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) వేళుమ్హియేవ అయం వినిచ్ఛయో వుత్తో, ఇధ పన ‘‘వల్లివేళాదికం కిఞ్చీ’’తి వల్లిఆదీనమ్పి సామఞ్ఞేన వుత్తత్తా తం ఉపలక్ఖణమత్తం వల్లిఆదీసుపి యథారహం లబ్భతీతి వేదితబ్బం.

౨౮౮౧. అఞ్జనన్తి సిలామయో. ఏవం హరితాలమనోసిలాపి.

౨౮౮౨. దారుభణ్డే అయం వినిచ్ఛయో – పరిణాహతో యథావుత్త సూచిదణ్డప్పమాణకో అట్ఠఙ్గులదీఘో యో కోచి దారుభణ్డకో దారుదుల్లభట్ఠానే సఙ్ఘస్స దిన్నో వా తత్థజాతకో వా రక్ఖితగోపితో గరుభణ్డం హోతీతి యోజనా.

౨౮౮౩. ఏవం కురున్దట్ఠకథాయ ఆగతవినిచ్ఛయం దస్సేత్వా మహాఅట్ఠకథాయ (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) ఆగతం దస్సేతుమాహ ‘‘మహాఅట్ఠకథాయ’’న్తిఆది. తత్థ ఆసన్దికసత్తఙ్గా వుత్తలక్ఖణావ. ‘‘భద్దపీఠ’’న్తి వేత్తమయం పీఠం వుచ్చతి. పీఠికాతి పిలోతికాబద్ధపీఠమేవ.

౨౮౮౪. ఏళకపాదపీఠం నామ దారుపట్టికాయ ఉపరి పాదే ఠపేత్వా భోజనపల్లఙ్కం వియ కతపీఠం వుచ్చతి. ‘‘ఆమలకవట్టకపీఠ’’న్తి ఏతస్స ‘‘ఆమణ్డకవట్టక’’న్తి పరియాయో, తస్మా ఉభయేనాపి ఆమలకాకారేన యోజితం బహుపాదకపీఠం వుచ్చతి. కేసుచి పోత్థకేసు ‘‘తథామణ్డకపీఠక’’న్తి పాఠో. గాథాబన్ధవసేన మణ్డక-సద్దపయోగో. కోచ్ఛం భూతగామవగ్గే చతుత్థసిక్ఖాపదే వుత్తసరూపం. పలాలపీఠన్తి నిపజ్జనత్థాయ కతా పలాలభిసి, ఇమినా కదలిపత్తాదిమయపీఠమ్పి ఉపలక్ఖణతో దస్సితం. యథాహ – ‘‘పలాలపీఠేన చేత్థ కదలిపత్తాదిపీఠానిపి సఙ్గహితానీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧). ధోవనే ఫలకన్తి చీవరధోవనఫలకం, ధోవనాదిసద్దానం వియేత్థ విభత్తిఅలోపో. ఇమేసు తావ యం కిఞ్చి ఖుద్దకం వా హోతు మహన్తం వా, సఙ్ఘస్స దిన్నం గరుభణ్డం హోతి. బ్యగ్ఘచమ్మఓనద్ధమ్పి వాళరూపపరిక్ఖిత్తం రతనపరిసిబ్బితం కోచ్ఛం గరుభణ్డమేవ.

౨౮౮౫. భణ్డికాతి దణ్డకట్ఠచ్ఛేదనభణ్డికా. ముగ్గరోతి దణ్డముగ్గరో. దణ్డముగ్గరో నామ యేన రజితచీవరం పోథేన్తి. వత్థఘట్టనముగ్గరోతి చీవరఘట్టనముగ్గరో, యేన అనువాతాదిం ఘట్టేన్తి. అమ్బణన్తి ఫలకేహి పోక్ఖరణిసదిసం కతపానీయభాజనం. మఞ్జూసా నామ దోణిపేళా. నావా పోతో. రజనదోణికా నామ యత్థ చీవరం రజన్తి, పక్కరజనం వా ఆకిరన్తి.

౨౮౮౬. ఉళుఙ్కోతి నాళికేరఫలకటాహాదిమయో ఉళుఙ్కో. ఉభయం పిధానసమకో సముగ్గో. ‘‘ఖుద్దకో పరివిధనో కరణ్డ’’న్తి వదన్తి. కరణ్డో చ పాదగణ్హనకతో అతిరేకప్పమాణో ఇధ అధిప్పేతో. కటచ్ఛూతి దబ్బి. ఆది-సద్దేన పానీయసరావపానీయసఙ్ఖాదీనం గహణం.

౨౮౮౭. గేహసమ్భారన్తి గేహోపకరణం. థమ్భతులాసోపానఫలకాది దారుమయం, పాసాణమయమ్పి ఇమినావ గహితం. కప్పియచమ్మన్తి ‘‘ఏళకాజమిగాన’’న్తిఆదినా (వి. వి. ౨౬౫౦) హేట్ఠా దస్సితం కప్పియచమ్మం. తబ్బిపరియాయం అకప్పియం. అభాజియం గరుభణ్డత్తా. భూమత్థరణం కత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి.

౨౮౮౮. అట్ఠకథాయం ‘‘ఏళకచమ్మం పన పచ్చత్థరణగతికమేవ హోతి, తమ్పి గరుభణ్డమేవా’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) వుత్తత్తా ఆహ ‘‘ఏళచమ్మం గరుం వుత్త’’న్తి. కురున్దియం పన ‘‘సబ్బం మఞ్చప్పమాణం చమ్మం గరుభణ్డ’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘పచ్చత్థరణగతికమేవా’’తి ఇమినా మఞ్చపీఠేపి అత్థరితుం వట్టతీతి దీపేతి. ‘‘పావారాదిపచ్చత్థరణమ్పి గరుభణ్డ’’న్తి ఏకే, ‘‘నో’’తి అపరే, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. మఞ్చప్పమాణన్తి చ పమాణయుత్తం మఞ్చం. పమాణయుత్తమఞ్చో నామ యస్స దీఘసో నవ విదత్థియో తిరియఞ్చ తదుపడ్ఢం. ఉద్ధం ముఖమస్సాతి ఉదుక్ఖలం. ఆది-సద్దేన ముసలం, సుప్పం, నిసదం, నిసదపోతో, పాసాణదోణి, పాసాణకటాహఞ్చ సఙ్గహితం. పేసకారాదీతి ఆది-సద్దేన చమ్మకారాదీనం గహణం. తురివేమాది పేసకారభణ్డఞ్చ భస్తాది చమ్మకారభణ్డఞ్చ కసిభణ్డఞ్చ యుగనఙ్గలాది సఙ్ఘికం సఙ్ఘసన్తకం గరుభణ్డన్తి యోజనా.

౨౮౮౯. ‘‘తథేవా’’తి ఇమినా ‘‘సఙ్ఘిక’’న్తి ఇదం పచ్చామసతి. ఆధారకోతి పత్తాధారో. తాలవణ్టన్తి తాలవణ్టేహి కతం. వేళుదన్తవిలీవేహి వా మోరపిఞ్ఛేహి వా చమ్మవికతీహి వా కతమ్పి తంసదిసం ‘‘తాలవణ్ట’’న్తేవ వుచ్చతి. వట్టవిధూపనానం తాలవణ్టేయేవ అన్తోగధత్తా ‘‘బీజనీ’’తి చతురస్సవిధూపనఞ్చ కేతకపారోహకున్తాలపణ్ణాదిమయదన్తమయవిసాణమయదణ్డకమకసబీజనీ చ వుచ్చతి. పచ్ఛి పాకటాయేవ. పచ్ఛితో ఖుద్దకో తాలపణ్ణాదిమయో భాజనవిసేసో చఙ్కోటకం. సబ్బా సమ్మజ్జనీతి నాళికేరహీరాదీహి బద్ధా యట్ఠిసమ్మజ్జనీ, ముట్ఠిసమ్మజ్జనీతి దువిధా పరివేణఙ్గణాదిసమ్మజ్జనీ చ తథేవ దువిధా ఖజ్జూరినాళికేరపణ్ణాదీహి బద్ధా గేహసమ్మజ్జనీ చాతి సబ్బాపి సమ్మజ్జనీ గరుభణ్డం హోతి.

౨౮౯౦. చక్కయుత్తకయానన్తి హత్థవట్టకసకటాదియుత్తయానఞ్చ.

౨౮౯౧. ఛత్తన్తి పణ్ణకిలఞ్జసేతచ్ఛత్తవసేన తివిధం ఛత్తం. ముట్ఠిపణ్ణన్తి తాలపణ్ణం సన్ధాయ వుత్తం. విసాణభాజనఞ్చ తుమ్బభాజనఞ్చాతి విగ్గహో, ఏకదేససరూపేకసేసో, గాథాబన్ధవసేన నిగ్గహితాగమో చ. విసాణమయం, భాజనం తుమ్బమయం భాజనఞ్చాతి అత్థో. ఇధ ‘‘పాదగణ్హనకతో అతిరిత్తప్పమాణ’’న్తి సేసో. అరణీ అరణిసహితం. ఆది-సద్దేన ఆమలకతుమ్బం అనుఞ్ఞాతవాసియా దణ్డఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. లహు అగరుభణ్డం, భాజనీయన్తి అత్థో. పాదగణ్హనకతో అతిరిత్తప్పమాణం గరుభణ్డం.

౨౮౯౨. విసాణన్తి గోవిసాణాది యం కిఞ్చి విసాణం. అతచ్ఛితం యథాగతమేవ భాజనీయం. అనిట్ఠితం మఞ్చపాదాది యం కిఞ్చి భాజనీయన్తి యోజనా. యథాహ – ‘‘మఞ్చపాదో మఞ్చఅటనీ పీఠపాదో పీఠఅటనీ వాసిఫరసుఆదీనం దణ్డోతి ఏతేసు యం కిఞ్చి విప్పకతతచ్ఛనకమ్మం అనిట్ఠితమేవ భాజనీయం, తచ్ఛితమట్ఠం పన గరుభణ్డం హోతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧).

౨౮౯౩. నిట్ఠితో తచ్ఛితో వాపీతి తచ్ఛితనిట్ఠితోపి. విధోతి కాయబన్ధనే అనుఞ్ఞాతవిధో. హిఙ్గుకరణ్డకోతి హిఙ్గుమయో వా తదాధారో వా కరణ్డకో. అఞ్జనీతి అఞ్జననాళికా చ అఞ్జనకరణ్డకో చ. సలాకాయోతి అఞ్జనిసలాకా. ఉదపుఞ్ఛనీతి హత్థిదన్తవిసాణాదిమయా ఉదకపుఞ్ఛనీ. ఇదం సబ్బం భాజనీయమేవ.

౨౮౯౪. పరిభోగారహన్తి మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగయోగ్గం. కులాలభణ్డన్తి ఘటపిఠరాదికుమ్భకారభణ్డమ్పి. పత్తఙ్గారకటాహన్తి పత్తకటాహం, అఙ్గారకటాహఞ్చ. ధూమదానం నాళికా. కపల్లికాతి దీపకపల్లికా.

౨౮౯౫. థుపికాతి పాసాదాదిథుపికా. దీపరుక్ఖోతి పదీపాధారో. చయనచ్ఛదనిట్ఠకాతి పాకారచేతియాదీనం చయనిట్ఠకా చ గేహాదీనం ఛదనిట్ఠకా చ. సబ్బమ్పీతి యథావుత్తం సబ్బమ్పి అనవసేసం పరిక్ఖారం.

౨౮౯౬. కఞ్చనకోతి సరకో. ఘటకోతి పాదగణ్హనకతో అనతిరిత్తప్పమాణో ఘటకో. ‘‘యథా చ మత్తికాభణ్డే, ఏవం లోహభణ్డేపి కుణ్డికా భాజనీయకోట్ఠాసమేవ భజతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) అట్ఠకథానయం సఙ్గహేతుమాహ ‘‘లోహభణ్డేపి కుణ్డికాపి చ భాజియా’’తి.

౨౮౯౭. గరు నామ పచ్ఛిమం గరుభణ్డత్తయం. థావరం నామ పురిమద్వయం. సఙ్ఘస్సాతి సఙ్ఘేన. పరివత్తేత్వాతి పుగ్గలికాదీహి తాదిసేహి తేహి పరివత్తేత్వా. తత్రాయం పరివత్తననయో (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) – సఙ్ఘస్స నాళికేరారామో దూరే హోతి, కప్పియకారకా తం బహుతరం ఖాదన్తి, తతో సకటవేతనం దత్వా అప్పమేవ ఆహరన్తి, అఞ్ఞేసం పన తస్స ఆరామస్స అవిదూరగామవాసీనం మనుస్సానం విహారస్స సమీపే ఆరామో హోతి, తే సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా సకేన ఆరామేన తం ఆరామం యాచన్తి, సఙ్ఘేన ‘‘రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తి అపలోకేత్వా సమ్పటిచ్ఛితబ్బో. సచేపి భిక్ఖూనం రుక్ఖసహస్సం హోతి, మనుస్సానం పఞ్చసతాని, ‘‘నను తుమ్హాకం ఆరామో ఖుద్దకో’’తి న వత్తబ్బం. కిఞ్చాపి హి అయం ఖుద్దకో, అథ ఖో ఇతరతో బహుతరం ఆయం దేతి. సచేపి సమకమేవ దేతి, ఏవమ్పి ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే పరిభుఞ్జితుం సక్కాతి గహేతబ్బమేవ.

సచే పన మనుస్సానం బహుతరా రుక్ఖా హోన్తి, ‘‘నను తుమ్హాకం బహుతరా రుక్ఖా’’తి వత్తబ్బం. సచే ‘‘అతిరేకం అమ్హాకం పుఞ్ఞం హోతు, సఙ్ఘస్స దేమా’’తి వదన్తి, జానాపేత్వా సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. భిక్ఖూనం రుక్ఖా ఫలధారినో, మనుస్సానం రుక్ఖా న తావ ఫలం గణ్హన్తి. కిఞ్చాపి న గణ్హన్తి, న చిరస్సేవ గణ్హిస్సన్తీతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేవ. మనుస్సానం రుక్ఖా ఫలధారినో, భిక్ఖూనం న తావ ఫలం గణ్హన్తి. ‘‘నను తుమ్హాకం రుక్ఖా ఫలధారినో’’తి వత్తబ్బం. సచే ‘‘గణ్హథ, భన్తే, అమ్హాకం పుఞ్ఞం భవిస్సతీ’’తి వదన్తి, జానాపేత్వా సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. ఏవం ఆరామేన ఆరామో పరివత్తేతబ్బో. ఏతేనేవ నయేన ఆరామవత్థుపి విహారోపి విహారవత్థుపి ఆరామేన పరివత్తేతబ్బం. ఆరామవత్థునా చ మహన్తేన వా ఖుద్దకేన వా ఆరామఆరామవత్థువిహారవిహారవత్థూని.

కథం విహారేన విహారో పరివత్తేతబ్బో? సఙ్ఘస్స అన్తోగామే గేహం హోతి, మనుస్సానం విహారమజ్ఝే పాసాదో, ఉభోపి అగ్ఘేన సమకా, సచే మనుస్సా తేన పాసాదేన తం గేహం యాచన్తి, సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. భిక్ఖూనం చే మహగ్ఘతరం గేహం హోతి, ‘‘మహగ్ఘతరం అమ్హాకం గేహ’’న్తి వుత్తే చ ‘‘కిఞ్చాపి మహగ్ఘతరం, పబ్బజితానం పన అసారుప్పం, న సక్కా తత్థ పబ్బజితేహి వసితుం, ఇదం పన సారుప్పం, గణ్హథా’’తి వదన్తి, ఏవమ్పి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. సచే పన మనుస్సానం మహగ్ఘం హోతి, ‘‘నను తుమ్హాకం గేహం మహగ్ఘ’’న్తి వత్తబ్బం. ‘‘హోతు, భన్తే, అమ్హాకం పుఞ్ఞం భవిస్సతి, గణ్హథా’’తి వుత్తే పన సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. ఏవం విహారేన విహారో పరివత్తేతబ్బో. ఏతేనేవ నయేన విహారవత్థుపి ఆరామోపి ఆరామవత్థుపి విహారేన పరివత్తేతబ్బం. విహారవత్థునా చ మహగ్ఘేన వా అప్పగ్ఘేన వా విహారవిహారవత్థుఆరామఆరామవత్థూని. ఏవం తావ థావరేన థావరపరివత్తనం వేదితబ్బం.

గరుభణ్డేన గరుభణ్డపరివత్తనే పన మఞ్చపీఠం మహన్తం వా హోతు ఖుద్దకం వా, అన్తమసో చతురఙ్గులపాదకం గామదారకేహి పంస్వాగారకేసు కీళన్తేహి కతమ్పి సఙ్ఘస్స దిన్నకాలతో పట్ఠాయ గరుభణ్డం హోతి. సచేపి రాజరాజమహామత్తాదయో ఏకప్పహారేనేవ మఞ్చసతం వా మఞ్చసహస్సం వా దేన్తి, సబ్బే కప్పియమఞ్చా సమ్పటిచ్ఛితబ్బా, సమ్పటిచ్ఛిత్వా వుడ్ఢపటిపాటియా ‘‘సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జథా’’తి దాతబ్బా, పుగ్గలికవసేన న దాతబ్బా. అతిరేకమఞ్చే భణ్డాగారాదీసు పఞ్ఞపేత్వా పత్తచీవరం నిక్ఖిపితుమ్పి వట్టతి.

బహిసీమాయ ‘‘సఙ్ఘస్స దేమా’’తి దిన్నమఞ్చో సఙ్ఘత్థేరస్స వసనట్ఠానే దాతబ్బో. తత్థ చే బహూ మఞ్చా హోన్తి, మఞ్చేన కమ్మం నత్థి, యస్స వసనట్ఠానే కమ్మం అత్థి, తత్థ ‘‘సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జథా’’తి దాతబ్బో. మహగ్ఘేన సతగ్ఘనకేన, సహస్సగ్ఘనకేన వా మఞ్చేన అఞ్ఞం మఞ్చసతం లభతి, పరివత్తేత్వా గహేతబ్బం. న కేవలం మఞ్చేన మఞ్చోయేవ, ఆరామఆరామవత్థువిహారవిహారవత్థుపీఠభిసిబిమ్బోహనానిపి పరివత్తేతుం వట్టన్తి. ఏస నయో పీఠభిసిబిమ్బోహనేసుపి ఏతేసు హి కప్పియాకప్పియం వుత్తనయమేవ. తత్థ అకప్పియం న పరిభుఞ్జితబ్బం, కప్పియం సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బం. అకప్పియం వా మహగ్ఘం కప్పియం వా పరివత్తేత్వా వుత్తవత్థూని గహేతబ్బాని, అగరుభణ్డుపగం పన భిసిబిమ్బోహనం నామ నత్థీతి.

౨౮౯౮. భిక్ఖు అధోతేన పాదేన, అల్లపాదేన వా సేనాసనం నక్కమేతి సమ్బన్ధో. సయన్తి ఏత్థ, ఆసన్తి చాతి సయనాసనం, పరికమ్మకతభూమత్థరణాది. అల్లపాదేన వాతి యేన అక్కన్తట్ఠానే ఉదకం పఞ్ఞాయతి, ఏవరూపేన తిన్తపాదేన. యథాహ – ‘‘అల్లేహి పాదేహీతి యేహి అక్కన్తట్ఠానే ఉదకం పఞ్ఞాయతి, ఏవరూపేహి పాదేహి పరిభణ్డకతభూమి వా సేనాసనం వా న అక్కమితబ్బం. సచే పన ఉదకసినేహమత్తమేవ పఞ్ఞాయతి, న ఉదకం, వట్టతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౪). సఉపాహనోతి ఏత్థ ‘‘ధోతపాదక’’న్తి వత్తబ్బం. పాదే పటిముక్కాహి ఉపాహనాహి సఉపాహనో భిక్ఖు ధోతపాదకం ధోతపాదేహి అక్కమితబ్బట్ఠానం తథేవ న అక్కమేతి యోజనా.

౨౮౯౯. పరికమ్మకతాయాతి సుధాదిపరికమ్మకతాయ. నిట్ఠుభన్తస్సాతి ఖేళం పాతేన్తస్స. పరికమ్మకతం భిత్తిన్తి సేతభిత్తిం వా చిత్తకమ్మకతం వా భిత్తిం. న కేవలఞ్చ భిత్తిమేవ, ద్వారమ్పి వాతపానమ్పి అపస్సేనఫలకమ్పి పాసాణత్థమ్భమ్పి రుక్ఖత్థమ్భమ్పి చీవరేన వా కేనచి వా అప్పటిచ్ఛాదేత్వా అపస్సయితుం న లభతియేవ. ‘‘ద్వారవాతపానాదయో పన అపరికమ్మకతాపి అపటిచ్ఛాదేత్వా న అపస్సయితబ్బా’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం.

౨౯౦౧. నిద్దాయతో తస్స కోచి సరీరావయవో పచ్చత్థరణే సఙ్కుటితే సహసా యది మఞ్చం ఫుసతి, దుక్కటన్తి యోజనా.

౨౯౦౨. లోమేసు మఞ్చం ఫుసన్తేసు. హత్థపాదానం తలేన అక్కమితుం వట్టతీతి యోజనా. మఞ్చపీఠం నీహరన్తస్స కాయే పటిహఞ్ఞతి, అనాపత్తి.

‘‘దాయకేహి ‘కాయేన ఫుసిత్వా యథాసుఖం పరిభుఞ్జథా’తి దిన్నసేనాసనం, మఞ్చపీఠాదిఞ్చ దాయకేన వుత్తనియామేన పరిభుఞ్జన్తస్స దోసో నత్థీ’’తి మాతికట్ఠకథాయ సీహళగణ్ఠిపదే వుత్తత్తా తథా పరిభుఞ్జన్తస్స అనాపత్తి. ‘‘ఇమం మఞ్చపీఠాదిం సఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి వుత్తే గరుభణ్డం హోతి, న భాజేతబ్బం సఙ్ఘస్స పరామట్ఠత్తా. ‘‘ఇమం మఞ్చపీఠాదిం భదన్తానం వస్సగ్గేన గణ్హితుం దమ్మీ’’తి వుత్తే సతిపి గరుభణ్డభావే కప్పియవత్థుం భాజేత్వా గణ్హితుం వట్టతి, అకప్పియభణ్డమేవ భాజేత్వా గహేతుం న లబ్భతి. ‘‘ఇమం మఞ్చపీఠం వస్సగ్గేన గహేతుం సఙ్ఘస్స దమ్మీ’’తి వుత్తే వస్సగ్గేన భాజేత్వా గహేతబ్బం వస్సగ్గేన భాజనం పఠమం వత్వా పచ్ఛా సఙ్ఘస్స పరామట్ఠత్తా. ‘‘సఙ్ఘస్స ఇమం మఞ్చపీఠం వస్సగ్గేన గణ్హితుం దమ్మీ’’తి వుత్తే పన గరుభణ్డం హోతి పఠమం సఙ్ఘస్స పరామట్ఠత్తాతి అయమ్పి విసేసో మాతికట్ఠకథా గణ్ఠిపదేయేవ వుత్తో.

౨౯౦౩-౪. ఉద్దేసభత్తవినిచ్ఛయేకదేసం దస్సేతుమాహ ‘‘సహస్సగ్ఘనకో’’తిఆది. సహస్సగ్ఘనకో సచీవరో పిణ్డపాతో అవస్సికం భిక్ఖుం పత్తో, తస్మిం విహారే చ ‘‘ఏవరూపో పిణ్డపాతో అవస్సికం భిక్ఖుం పత్తో’’తి లిఖిత్వా ఠపితోపి చ హోతి, తతో సట్ఠివస్సానమచ్చయే తాదిసో సహస్సగ్ఘనకో సచీవరో కోచి పిణ్డపాతో సచే ఉప్పన్నో హోతి, తం పిణ్డపాతం బుధో వినిచ్ఛయకుసలో భిక్ఖు అవస్సికట్ఠితికాయ అదత్వా సట్ఠివస్సికట్ఠితికాయ దదేయ్యాతి యోజనా.

౨౯౦౫. ఉద్దేసభత్తం భుఞ్జిత్వాతి ఉపసమ్పన్నకాలే అత్తనో వస్సగ్గేన పత్తం ఉద్దేసభత్తం పరిభుఞ్జిత్వా. జాతో చే సామణేరకోతి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానాదివసేన సచే సామణేరో జాతో. తన్తి ఉపసమ్పన్నకాలే గహితం తదేవ ఉద్దేసభత్తం. సామణేరస్స పాళియాతి సామణేరపటిపాటియా అత్తనో పత్తం పచ్ఛా గహేతుం లభతి.

౨౯౦౬. యో సామణేరో సమ్పుణ్ణవీసతివస్సో ‘‘స్వే ఉద్దేసం లభిస్సతీ’’తి వత్తబ్బో, అజ్జ సో ఉపసమ్పన్నో హోతి, ఠితికా అతీతా సియాతి యోజనా, స్వే పాపేతబ్బా సామణేరట్ఠితికా అజ్జ ఉపసమ్పన్నత్తా అతిక్కన్తా హోతీతి అత్థో, తం భత్తం న లభతీతి వుత్తం హోతి.

౨౯౦౭. ఉద్దేసభత్తానన్తరం సలాకభత్తం దస్సేతుమాహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. సచే సలాకా లద్ధా, తందినే భత్తం న లద్ధం, పునదినే తస్స భత్తం గహేతబ్బం, న సంసయో ‘‘గహేతబ్బం ను ఖో, న గహేతబ్బ’’న్తి ఏవం సంసయో న కాతబ్బోతి యోజనా.

౨౯౦౮. ఉత్తరి ఉత్తరం అతిరేకం భఙ్గం బ్యఞ్జనం ఏతస్సాతి ఉత్తరిభఙ్గం, తస్స, అతిరేకబ్యఞ్జనస్సాతి అత్థో. ఏకచరస్సాతి ఏకచారికస్స. సలాకాయేవ సలాకికా.

౨౯౦౯. ఉత్తరిభఙ్గమేవ ఉత్తరిభఙ్గకం.

౨౯౧౦. యేన యేన హీతి గాహితసలాకేన యేన యేన భిక్ఖునా. యం యన్తి భత్తబ్యఞ్జనేసు యం యం భత్తం వా యం యం బ్యఞ్జనం వా.

౨౯౧౧. సఙ్ఘుద్దేసాదికన్తి సఙ్ఘభత్తఉద్దేసభత్తాదికం. ఆది-సద్దేన నిమన్తనం, సలాకం, పక్ఖికం, ఉపోసథికం, పాటిపదికన్తి పఞ్చ భత్తాని గహితాని.

తత్థ సబ్బసఙ్ఘస్స దిన్నం సఙ్ఘభత్తం నామ. ‘‘సఙ్ఘతో ఏత్తకే భిక్ఖూ ఉద్దిసిత్వా దేథా’’తిఆదినా వత్వా దిన్నం ఉద్దేసభత్తం. ‘‘సఙ్ఘతో ఏత్తకానం భిక్ఖూనం భత్తం గణ్హథా’’తిఆదినా వత్వా దిన్నం నిమన్తనం నామ. అత్తనో అత్తనో నామేన సలాకగాహకానం భిక్ఖూనం దిన్నం సలాకభత్తం నామ. చాతుద్దసియం దిన్నం పక్ఖికం. ఉపోసథే దిన్నం ఉపోసథికం. పాటిపదే దిన్నం పాటిపదికం. తంతంనామేన దిన్నమేవ తథా తథా వోహరీయతి. ఏతేసం పన విత్థారకథా ‘‘అభిలక్ఖితేసూ’’తిఆదినా (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౫ పక్ఖికభత్తాదికథా) అట్ఠకథాయం వుత్తనయేన వేదితబ్బా. ఆగన్తుకాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన గమికభత్తం, గిలానభత్తం, గిలానుపట్ఠాకభత్తన్తి తీణి గహితాని. ఆగన్తుకానం దిన్నం భత్తం ఆగన్తుకభత్తం. ఏసేవ నయో సేసేసు.

౨౯౧౨. విహారన్తి విహారభత్తం ఉత్తరపదలోపేన, విహారే తత్రుప్పాదభత్తస్సేతం అధివచనం. వారభత్తన్తి దుబ్భిక్ఖసమయే ‘‘వారేన భిక్ఖూ జగ్గిస్సామా’’తి ధురగేహతో పట్ఠాయ దిన్నం. నిచ్చన్తి నిచ్చభత్తం ఉత్తరపదలోపేన, తఞ్చ తథా వత్వావ దిన్నం. కుటిభత్తం నామ సఙ్ఘస్స ఆవాసం కత్వా ‘‘అమ్హాకం సేనాసనవాసినో అమ్హాకం భత్తం గణ్హన్తూ’’తి దిన్నం. పన్నరసవిధం సబ్బమేవ భత్తం ఇధ ఇమస్మిం సేనాసనక్ఖన్ధకే ఉద్దిట్ఠం కథితం. ఏతేసం విత్థారవినిచ్ఛయో అత్థికేహి సమన్తపాసాదికాయ గహేతబ్బో.

౨౯౧౩. పచ్చయభాజనే మిచ్ఛాపటిపత్తియా మహాదీనవత్తా అప్పమత్తేనేవ పటిపజ్జితబ్బన్తి పచ్చయభాజనకం అనుసాసన్తో ఆహ ‘‘పాళి’’న్తిఆది.

సేనాసనక్ఖన్ధకకథావణ్ణనా.