ఉపోసథక్ఖన్ధకకథావణ్ణనా

౨౫౫౧-౨. యా ఏకాదసహి సీమావిపత్తీహి వజ్జితా తిసమ్పత్తిసంయుతా నిమిత్తేన నిమిత్తం ఘటేత్వా సమ్మతా, సా అయం బద్ధసీమా నామ సియాతి యోజనా. తత్థ అతిఖుద్దకా, అతిమహతీ, ఖణ్డనిమిత్తా, ఛాయానిమిత్తా, అనిమిత్తా, బహిసీమే ఠితసమ్మతా, నదియా సమ్మతా, సముద్దే సమ్మతా, జాతస్సరే సమ్మతా, సీమాయ సీమం సమ్భిన్దన్తేన సమ్మతా, సీమాయ సీమం అజ్ఝోత్థరన్తేన సమ్మతాతి ‘‘ఇమేహి ఏకాదసహి ఆకారేహి సీమతో కమ్మాని విపజ్జన్తీ’’తి (పరి. ౪౮౬) వచనతో ఇమా ఏకాదస విపత్తిసీమాయో నామ, విపన్నసీమాతి వుత్తం హోతి.

తత్థ అతిఖుద్దకా నామ యత్థ ఏకవీసతి భిక్ఖూ నిసీదితుం న సక్కోన్తి. అతిమహతీ నామ యా అన్తమసో కేసగ్గమత్తేనాపి తియోజనం అతిక్కమిత్వా సమ్మతా. ఖణ్డనిమిత్తా నామ అఘటితనిమిత్తా వుచ్చతి. పురత్థిమాయ దిసాయ నిమిత్తం కిత్తేత్వా అనుక్కమేనేవ దక్ఖిణాయ, పచ్ఛిమాయ, ఉత్తరాయ దిసాయ కిత్తేత్వా పున పురత్థిమాయ దిసాయ పుబ్బకిత్తితం పటికిత్తేత్వా ఠపేతుం వట్టతి, ఏవం అఖణ్డనిమిత్తా హోతి. సచే పన అనుక్కమేన ఆహరిత్వా ఉత్తరాయ దిసాయ నిమిత్తం కిత్తేత్వా తత్థేవ ఠపేతి, ఖణ్డనిమిత్తా నామ హోతి. అపరాపి ఖణ్డనిమిత్తా నామ యా అనిమిత్తుపగం తచసారరుక్ఖం వా ఖాణుకం వా పంసుపుఞ్జవాలికాపుఞ్జానం వా అఞ్ఞతరం అన్తరా ఏకం నిమిత్తం కత్వా సమ్మతా. ఛాయానిమిత్తా నామ పబ్బతచ్ఛాయాదీనం యం కిఞ్చి ఛాయం నిమిత్తం కత్వా సమ్మతా. అనిమిత్తా నామ సబ్బేన సబ్బం నిమిత్తాని అకిత్తేత్వా సమ్మతా. బహిసీమే ఠితసమ్మతా నామ నిమిత్తాని కిత్తేత్వా నిమిత్తానం బహి ఠితేన సమ్మతా.

నదియా సముద్దే జాతస్సరే సమ్మతా నామ ఏతేసు నదిఆదీసు సమ్మతా. సా హి ఏవం సమ్మతాపి ‘‘సబ్బా, భిక్ఖవే, నదీ అసీమా, సబ్బో సముద్దో అసీమో, సబ్బో జాతస్సరో అసీమో’’తి (మహావ. ౧౪౮) వచనతో అసమ్మతావ హోతి. సీమాయ సీమం సమ్భిన్దన్తేన సమ్మతా నామ అత్తనో సీమాయ పరేసం సీమం సమ్భిన్దన్తేన సమ్మతా. సచే హి పోరాణకస్స విహారస్స పురత్థిమాయ దిసాయ అమ్బో చేవ జమ్బూ చాతి ద్వే రుక్ఖా అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసట్ఠవిటపా హోన్తి, తేసు అమ్బస్స పచ్ఛిమదిసాభాగే జమ్బూ, విహారసీమా చ జమ్బుం అన్తో కత్వా అమ్బం కిత్తేత్వా బద్ధా హోతి, అథ పచ్ఛా తస్స విహారస్స పురత్థిమాయ దిసాయ విహారే కతే సీమం బన్ధన్తా భిక్ఖూ తం అమ్బం అన్తో కత్వా జమ్బుం కిత్తేత్వా బన్ధన్తి, సీమాయ సీమం సమ్భిన్నా హోతి. సీమాయ సీమం అజ్ఝోత్థరన్తేన సమ్మతా నామ అత్తనో సీమాయ పరేసం సీమం అజ్ఝోత్థరన్తేన సమ్మతా. సచే హి పరేసం బద్ధసీమం సకలం వా తస్సా పదేసం వా అన్తో కత్వా అత్తనో సీమం సమ్మన్నతి, సీమాయ సీమా అజ్ఝోత్థరితా నామ హోతీతి. ఇతి ఇమాహి ఏకాదసహి విపత్తిసీమాహి వజ్జితాతి అత్థో.

తిసమ్పత్తిసంయుతాతి నిమిత్తసమ్పత్తి, పరిసాసమ్పత్తి, కమ్మవాచాసమ్పత్తీతి ఇమాహి తీహి సమ్పత్తీహి సమన్నాగతా. తత్థ నిమిత్తసమ్పత్తియుత్తా నామ ‘‘పబ్బతనిమిత్తం, పాసాణనిమిత్తం, వననిమిత్తం, రుక్ఖనిమిత్తం, మగ్గనిమిత్తం, వమ్మికనిమిత్తం, నదినిమిత్తం, ఉదకనిమిత్త’’న్తి (మహావ. ౧౩౮) ఏవం వుత్తేసు అట్ఠసు నిమిత్తేసు తస్మిం తస్మిం దిసాభాగే యథాలద్ధాని నిమిత్తుపగాని నిమిత్తాని ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ కిం నిమిత్తం? పబ్బతో, భన్తే, ఏసో పబ్బతో నిమిత్త’’న్తిఆదినా నయేన సమ్మా కిత్తేత్వా సమ్మతా.

పరిసాసమ్పత్తియుత్తా నామ సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన చతూహి భిక్ఖూహి సన్నిపతిత్వా యావతికా తస్మిం గామఖేత్తే బద్ధసీమం వా నదిసముద్దజాతస్సరే వా అనోక్కమిత్వా ఠితా భిక్ఖూ, తే సబ్బే హత్థపాసే వా కత్వా, ఛన్దం వా ఆహరిత్వా సమ్మతా.

కమ్మవాచాసమ్పత్తియుత్తా నామ ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, యావతా సమన్తా నిమిత్తా కిత్తితా’’తిఆదినా (మహావ. ౧౩౯) నయేన వుత్తాయ పరిసుద్ధాయ ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ సమ్మతా. ఏవం ఏకాదస విపత్తిసీమాయో అతిక్కమిత్వా తివిధసమ్పత్తియుత్తా నిమిత్తేన నిమిత్తం ఘటేత్వా సమ్మతా సీమా బద్ధసీమాతి వేదితబ్బా.

౨౫౫౩-౪. ఖణ్డసమానసంవాసఅవిప్పవాసా ఆదయో ఆదిభూతా, ఆదిమ్హి వా యాసం సీమానం తా ఖణ్డసమానసంవాసావిప్పవాసాదీ, తాసం, తాహి వా పభేదో ఖణ్డసమానసంవాసాదిభేదో, తతో ఖణ్డసమానసంవాసాదిభేదతో, ఖణ్డసీమా, సమానసంవాససీమా, అవిప్పవాససీమాతి ఇమాసం సీమానం ఏతాహి వా కరణభూతాహి, హేతుభూతాహి వా జాతేన విభాగేనాతి వుత్తం హోతి. సమానసంవాసావిప్పవాసానమన్తరే ఖణ్డా పరిచ్ఛిన్నా తాహి అసఙ్కరా సీమా ఖణ్డసీమా నామ. సమానసంవాసేహి భిక్ఖూహి ఏకతో ఉపోసథాదికో సంవాసో ఏత్థ కరీయతీతి సమానసంవాసా నామ. అవిప్పవాసాయ లక్ఖణం ‘‘బన్ధిత్వా’’తిఆదినా వక్ఖతి. ఇతి బద్ధా తిధా వుత్తాతి ఏవం బద్ధసీమా తిప్పభేదా వుత్తా.

ఉదకుక్ఖేపాతి హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనం. సత్తన్నం అబ్భన్తరానం సమాహారా సత్తబ్భన్తరా, తతోపి చ. అబద్ధాపి తివిధాతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి తాసు తీసు అబద్ధసీమాసు. గామపరిచ్ఛేదోతి సబ్బదిసాసు సీమం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘ఇమస్స పదేసస్స ఏత్తకో కరో’’తి ఏవం కరేన నియమితో గామప్పదేసో. యథాహ – ‘‘యత్తకే పదేసే తస్స గామస్స భోజకా బలిం హరన్తి, సో పదేసో అప్పో వా హోతు మహన్తో వా, ‘గామసీమా’త్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. యమ్పి ఏకస్మింయేవ గామక్ఖేత్తే ఏకం పదేసం ‘అయం విసుం గామో హోతూ’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా రాజా కస్సచి దేతి, సోపి విసుంగామసీమా హోతియేవా’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౪౭).

‘‘గామపరిచ్ఛేదో’’తి ఇమినా చ నగరపరిచ్ఛేదో చ సఙ్గహితో. యథాహ – ‘‘గామగ్గహణేన చేత్థ నగరమ్పి గహితమేవ హోతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౪౭). నిగమసీమాయ విసుంయేవ వుత్తత్తా తస్సా ఇధ సఙ్గహో న వత్తబ్బో. వుత్తఞ్హి పాళియం ‘‘యం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి. యా తస్స వా గామస్స గామసీమా, నిగమస్స వా నిగమసీమా, అయం తత్థ సమానసంవాసా ఏకుపోసథా’’తి (మహావ. ౧౪౭). ఇమిస్సా విసుంయేవ లక్ఖణస్స వుత్తత్తా గామసీమాలక్ఖణేనేవ ఉపలక్ఖితా.

౨౫౫౫. ‘‘జాతస్సరే’’తిఆదీసు జాతస్సరాదీనం లక్ఖణం ఏవం వేదితబ్బం – యో పన కేనచి ఖణిత్వా అకతో సయంజాతో సోబ్భో సమన్తతో ఆగతేన ఉదకేన పూరితో తిట్ఠతి, యత్థ నదియం వక్ఖమానప్పకారే వస్సకాలే ఉదకం సన్తిట్ఠతి, అయం జాతస్సరో నామ. యోపి నదిం వా సముద్దం వా భిన్దిత్వా నిక్ఖన్తఉదకేన ఖణితో సోబ్భో ఏతం లక్ఖణం పాపుణాతి, అయమ్పి జాతస్సరోయేవ. సముద్దో పాకటోయేవ.

యస్సా ధమ్మికానం రాజూనం కాలే అన్వడ్ఢమాసం అనుదసాహం అనుపఞ్చాహం అనతిక్కమిత్వా దేవే వస్సన్తే వలాహకేసు విగతమత్తేసు సోతం పచ్ఛిజ్జతి, అయం నదిసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి. యస్సా పన ఈదిసే సువుట్ఠికాలే వస్సానస్స చతుమాసే సోతం న పచ్ఛిజ్జతి, యత్థ తిత్థేన వా అతిత్థేన వా సిక్ఖాకరణీయే ఆగతలక్ఖణేన తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేత్వా అన్తరవాసకం అనుక్ఖిపిత్వా ఉత్తరన్తియా భిక్ఖునియా ఏకద్వఙ్గులమత్తమ్పి అన్తరవాసకో తేమియతి, అయం సముద్దం వా పవిసతు తళాకం వా, పభవతో పట్ఠాయ నదీ నామ.

సమన్తతోతి సమన్తా. మజ్ఝిమస్సాతి థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స. ఉదకుక్ఖేపోతి వక్ఖమానేన నయేన థామప్పమాణేన ఖిత్తస్స ఉదకస్స వా వాలుకాయ వా పతితట్ఠానేన పరిచ్ఛిన్నో అన్తోపదేసో. యథా అక్ఖధుత్తా దారుగుళం ఖిపన్తి, ఏవం ఉదకం వా వాలుకం వా హత్థేన గహేత్వా థామమజ్ఝిమేన పురిసేన సబ్బథామేన ఖిపితబ్బం, తత్థ యత్థ ఏవం ఖిత్తం ఉదకం వా వాలుకా వా పతతి, అయం ఉదకుక్ఖేపో నామాతి. ఉదకుక్ఖేపసఞ్ఞితోతి ‘‘ఉదకుక్ఖేపో’’తి సల్లక్ఖితో.

౨౫౫౬. అగామకే అరఞ్ఞేతి విఞ్ఝాటవిసదిసే గామరహితే మహాఅరఞ్ఞే. సమన్తతో సత్తేవబ్భన్తరాతి అత్తనో ఠితట్ఠానతో పరిక్ఖిపిత్వా సత్తేవ అబ్భన్తరా యస్సా సీమాయ పరిచ్ఛేదో, అయం సత్తబ్భన్తరనామికా సీమా నామ.

౨౫౫౭. గుళుక్ఖేపనయేనాతి అక్ఖధుత్తకానం దారుగుళుక్ఖిపనాకారేన. ఉదకుక్ఖేపకాతి ఉదకుక్ఖేపసదిసవసేన.

౨౫౫౮. ఇమాసం ద్విన్నం సీమానం వడ్ఢనక్కమం దస్సేతుమాహ ‘‘అబ్భన్తరూదకుక్ఖేపా, ఠితోకాసా పరం సియు’’న్తి. ఠితోకాసా పరన్తి పరిసాయ ఠితట్ఠానతో పరం, పరిసపరియన్తతో పట్ఠాయ సత్తబ్భన్తరా చ మినితబ్బా, ఉదకుక్ఖేపో చ కాతబ్బోతి అత్థో.

౨౫౫౯-౬౦. అన్తోపరిచ్ఛేదేతి ఉదకుక్ఖేపేన వా సత్తబ్భన్తరేహి వా పరిచ్ఛిన్నోకాసస్స అన్తో. హత్థపాసం విహాయ ఠితో వా పరం తత్తకం పరిచ్ఛేదం అనతిక్కమ్మ ఠితో వాతి యోజనా, సీమన్తరికత్థాయ ఠపేతబ్బం ఏకం ఉదకుక్ఖేపం వా సత్తబ్భన్తరం ఏవ వా అనతిక్కమ్మ ఠితోతి అత్థో.

కమ్మం వికోపేతీతి అన్తో ఠితో కమ్మస్స వగ్గభావకరణతో, బహి తత్తకం పదేసం అనతిక్కమిత్వా ఠితో అఞ్ఞస్స సఙ్ఘస్స గణపూరణభావం గచ్ఛన్తో సీమాయ సఙ్కరభావకరణేన కమ్మం వికోపేతి. ఇతి యస్మా అట్ఠకథానయో, తస్మా సో అన్తోసీమాయ హత్థపాసం విజహిత్వా ఠితో హత్థపాసే వా కాతబ్బో, సీమన్తరికత్థాయ పరిచ్ఛిన్నోకాసతో బహి వా కాతబ్బో. తత్తకం పరిచ్ఛేదం అనతిక్కమిత్వా ఠితో యథాఠితోవ సచే అఞ్ఞస్స కమ్మస్స గణపూరకో న హోతి, కమ్మం న కోపేతీతి గహేతబ్బం.

౨౫౬౧-౨. సణ్ఠానన్తి తికోటిసణ్ఠానం. నిమిత్తన్తి పబ్బతాదినిమిత్తం. దిసకిత్తనన్తి ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ కిం నిమిత్త’’న్తిఆదినా దిసాకిత్తనం. పమాణన్తి తియోజనపరమం పమాణం. సోధేత్వాతి యస్మిం గామక్ఖేత్తే సీమం బన్ధతి, తత్థ వసన్తే ఉపసమ్పన్నభిక్ఖూ బద్ధసీమవిహారే వసన్తే సీమాయ బహి గన్తుం అదత్వా, అబద్ధసీమవిహారే వసన్తే హత్థపాసం ఉపనేతబ్బే హత్థపాసం నేత్వా అవసేసే బహిసీమాయ కత్వా సబ్బమగ్గేసు ఆరక్ఖం విదహిత్వాతి వుత్తం హోతి. సీమన్తి ఖణ్డసీమం.

కీదిసన్తి ఆహ ‘‘తికోణ’’న్తిఆది. పణవూపమన్తి పణవసణ్ఠానం మజ్ఝే సంఖిత్తం ఉభయకోటియా విత్థతం. ‘‘వితానాకారం ధనుకాకార’’న్తి ఆకార-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. ధనుకాకారన్తి ఆరోపితధనుసణ్ఠానం, ‘‘ముదిఙ్గూపమం సకటూపమ’’న్తి ఉపమా-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. ముదిఙ్గూపమన్తి మజ్ఝే విత్థతం ఉభయకోటియా తనుకం తురియవిసేసం ముదిఙ్గన్తి వదన్తి, తాదిసన్తి అత్థో. సీమం బన్ధేయ్యాతి యోజనా.

౨౫౬౩. పబ్బతాదినిమిత్తుపగనిమిత్తాని దస్సేతుమాహ ‘‘పబ్బత’’న్తిఆది. ఇతి అట్ఠ నిమిత్తాని దీపయేతి యోజనా. తత్రేవం సఙ్ఖేపతో నిమిత్తుపగతా వేదితబ్బా – సుద్ధపంసుసుద్ధపాసాణఉభయమిస్సకవసేన (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా; మహావ. అట్ఠ. ౧౩౮) తివిధోపి హి పబ్బతో హత్థిప్పమాణతో పట్ఠాయ ఉద్ధం నిమిత్తుపగో, తతో ఓమకతరో న వట్టతి. అన్తోసారేహి వా అన్తోసారమిస్సకేహి వా రుక్ఖేహి చతుపఞ్చరుక్ఖమత్తమ్పి వనం నిమిత్తుపగం, తతో ఊనతరం న వట్టతి. పాసాణనిమిత్తే అయగుళమ్పి పాసాణసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి, తస్మా యో కోచి పాసాణో ఉక్కంసేన హత్థిప్పమాణతో ఓమకతరం ఆదిం కత్వా హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన ద్వత్తింసపలగుళపిణ్డపరిమాణో నిమిత్తుపగో, న తతో ఖుద్దకతరో. పిట్ఠిపాసాణో పన అతిమహన్తోపి వట్టతి. రుక్ఖో జీవన్తోయేవ అన్తోసారో భూమియం పతిట్ఠితో అన్తమసో ఉబ్బేధతో అట్ఠఙ్గులో పరిణాహతో సూచిదణ్డప్పమాణోపి నిమిత్తుపగో, న తతో ఓరం వట్టతి. మగ్గో జఙ్ఘమగ్గో వా హోతు సకటమగ్గో వా, యో వినివిజ్ఝిత్వా ద్వే తీణి గామక్ఖేత్తాని గచ్ఛతి, తాదిసో జఙ్ఘసకటసత్థేహి వళఞ్జియమానోయేవ నిమిత్తుపగో, అవళఞ్జో న వట్టతి. హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన తందివసం జాతో అట్ఠఙ్గులుబ్బేధో గోవిసాణమత్తోపి వమ్మికో నిమిత్తుపగో, తతో ఓరం న వట్టతి. ఉదకం యం అసన్దమానం ఆవాటపోక్ఖరణితళాకజాతస్సరలోణిసముద్దాదీసు ఠితం, తం ఆదిం కత్వా అన్తమసో తఙ్ఖణంయేవ పథవియం ఖతే ఆవాటే ఘటేహి ఆహరిత్వా పూరితమ్పి యావ కమ్మవాచాపరియోసానా సణ్ఠహనకం నిమిత్తుపగం, ఇతరం సన్దమానకం, వుత్తపరిచ్ఛేదకాలం అతిట్ఠన్తం, భాజనగతం వా న వట్టతి. యా అబద్ధసీమాలక్ఖణే నదీ వుత్తా, సా నిమిత్తుపగా, అఞ్ఞా న వట్టతీతి.

౨౫౬౪. తేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. తీణీతి నిద్ధారితబ్బదస్సనం, ఇమినా ఏకం వా ద్వే వా నిమిత్తాని న వట్టన్తీతి దస్సేతి. యథాహ – ‘‘సా ఏవం సమ్మన్నిత్వా బజ్ఝమానా ఏకేన, ద్వీహి వా నిమిత్తేహి అబద్ధా హోతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౩౮). సతేనాపీతి ఏత్థ పి-సద్దో సమ్భావనాయం దట్ఠబ్బో, తేన వీసతియా, తింసాయ వా నిమిత్తేహి వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దీపేతి.

౨౫౬౫. తియోజనం పరం ఉక్కట్ఠో పరిచ్ఛేదో ఏతిస్సాతి తియోజనపరా. ‘‘వీసతీ’’తిఆదీనం సఙ్ఖ్యానే, సఙ్ఖ్యేయ్యే చ వత్తనతో ఇధ సఙ్ఖ్యానే వత్తమానం వీసతి-సద్దం గహేత్వా ఏకవీసతి భిక్ఖూనన్తి భిన్నాధికరణనిద్దేసో కతోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఏకవీసతి’’న్తి వత్తబ్బే గాథాబన్ధవసేన నిగ్గహీతలోపో, వీసతివగ్గకరణీయపరమత్తా సఙ్ఘకమ్మస్స కమ్మారహేన సద్ధిం భిక్ఖూనం ఏకవీసతిం గణ్హన్తీతి అత్థో, ఇదఞ్చ నిసిన్నానం వసేన వుత్తం. హేట్ఠిమన్తతో హి యత్థ ఏకవీసతి భిక్ఖూ నిసీదితుం సక్కోన్తి, తత్తకే పదేసే సీమం బన్ధితుం వట్టతీతి.

౨౫౬౬. యా ఉక్కట్ఠాయపి యా చ హేట్ఠిమాయపి కేసగ్గమత్తతోపి అధికా వా ఊనా వా, ఏతా ద్వేపి సీమాయో ‘‘అసీమా’’తి ఆదిచ్చబన్ధునా వుత్తాతి యోజనా.

౨౫౬౭. సమన్తతో సబ్బమేవ నిమిత్తం కిత్తేత్వాతి పుబ్బదిసానుదిసాదీసు పరితో సబ్బదిసాసు యథాలద్ధం నిమిత్తోపగం సబ్బనిమిత్తం ‘‘వినయధరేన పుచ్ఛితబ్బం ‘పురత్థిమాయ దిసాయ కిం నిమిత్త’న్తి? ‘పబ్బతో, భన్తే’తి. పున వినయధరేన ‘ఏసో పబ్బతో నిమిత్త’’న్తిఆదినా (మహావ. అట్ఠ. ౧౩౮) అట్ఠకథాయం వుత్తనయేన నిమిత్తేన నిమిత్తం ఘటేత్వా కిత్తేత్వా. ఞత్తి దుతియా యస్సాతి విగ్గహో, ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, యావతా సమన్తా నిమిత్తా కిత్తితా’’తిఆదినా (మహావ. ౧౩౯) పదభాజనే వుత్తేన ఞత్తిదుతియేన కమ్మేనాతి అత్థో. అరహతి పహోతి వినయధరోతి అధిప్పాయో.

౨౫౬౮. బన్ధిత్వాతి యథావుత్తలక్ఖణనయేన సమానసంవాససీమం పఠమం బన్ధిత్వా. అనన్తరన్తి కిచ్చన్తరేన బ్యవహితం అకత్వా, కాలక్ఖేపం అకత్వాతి వుత్తం హోతి, సీమం సమూహనితుకామానం పచ్చత్తికానం ఓకాసం అదత్వాతి అధిప్పాయో. పచ్ఛాతి సమానసంవాససమ్ముతితో పచ్ఛా. చీవరావిప్పవాసకం సమ్మన్నిత్వాన యా బద్ధా, సా ‘‘అవిప్పవాసా’’తి వుచ్చతీతి యోజనా.

తత్థ చీవరావిప్పవాసకం సమ్మన్నిత్వాన యా బద్ధాతి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, యా సా సఙ్ఘేన సీమా సమ్మతా సమానసంవాసా ఏకుపోసథా…పే… ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి (మహావ. ౧౪౪) వుత్తనయేన చీవరేన అవిప్పవాసం సమ్మన్నిత్వా యా బద్ధా. సా అవిప్పవాసాతి వుచ్చతీతి తత్థ వసన్తానం భిక్ఖూనం చీవరేన విప్పవాసనిమిత్తాపత్తియా అభావతో తథా వుచ్చతి, ‘‘అవిప్పవాససీమా’’తి వుచ్చతీతి వుత్తం హోతి.

౨౫౬౯. ‘‘యా కాచి నదిలక్ఖణప్పత్తా నదీ నిమిత్తాని కిత్తేత్వా ‘ఏతం బద్ధసీమం కరోమా’తి కతాపి అసీమావ హోతీ’’తిఆదికం (మహావ. అట్ఠ. ౧౪౭) అట్ఠకథానయం దస్సేతుమాహ ‘‘నదీ…పే… న వోత్థరతీ’’తి, న పత్థరతి సీమాభావేన బ్యాపినీ న హోతీతి అత్థో. తేనేవాతి యేన న వోత్థరతి, తేనేవ కారణేన. అబ్రవీతి ‘‘సబ్బా, భిక్ఖవే, నదీ అసీమా, సబ్బో సముద్దో అసీమో, సబ్బో జాతస్సరో అసీమో’’తి (మహావ. ౧౪౭) అవోచ.

సీమాకథావణ్ణనా.

౨౫౭౦. అట్ఠమియాపి ఉపోసథవోహారత్తా దినవసేన ఉపోసథానం అతిరేకత్తేపి ఇధ అధిప్పేతేయేవ ఉపోసథే గహేత్వా ఆహ ‘‘నవేవా’’తి.

౨౫౭౧-౩. తే సరూపతో దస్సేతుమాహ ‘‘చాతుద్దసో…పే… కమ్మేనుపోసథా’’తి. చతుద్దసన్నం పూరణో చాతుద్దసో. పన్నరసన్నం పూరణో పన్నరసో. యదా పన కోసమ్బక్ఖన్ధకే (మహావ. ౪౫౧ ఆదయో) ఆగతనయేన భిన్నే సఙ్ఘే ఓసారితే తస్మిం భిక్ఖుస్మిం సఙ్ఘో తస్స వత్థుస్స వూపసమాయ సఙ్ఘసామగ్గిం కరోతి, తదా ‘‘తావదేవ ఉపోసథో కాతబ్బో, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బ’’న్తి (మహావ. ౪౭౫) వచనతో ఠపేత్వా చాతుద్దసపన్నరసే అఞ్ఞోపి యో కోచి దివసో సామగ్గీ ఉపోసథోతి. ఏత్థ ఇతి-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో. చాతుద్దసో, పన్నరసో, సామగ్గీ చ ఉపోసథోతి ఏతే తయోపి ఉపోసథా దివసేనేవ నిద్దిట్ఠా దివసేనేవ వుత్తాతి యోజనా.

సఙ్ఘేఉపోసథోతి సఙ్ఘేన కాతబ్బఉపోసథో. గణేపుగ్గలుపోసథోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సాధ్యసాధనలక్ఖణస్స సమ్బన్ధస్స లబ్భమానత్తా ‘‘సఙ్ఘే’’తిఆదీసు సామివచనప్పసఙ్గే భుమ్మనిద్దేసో. ఉపోసథో సాధ్యో కమ్మభావతో, సఙ్ఘగణపుగ్గలా సాధనం కారకభావతో.

సుత్తస్స ఉద్దేసో సుత్తుద్దేసో, సుత్తుద్దేసోతి అభిధానం నామం యస్స సో సుత్తుద్దేసాభిధానో. కమ్మేనాతి కిచ్చవసేన.

౨౫౭౪. ‘‘అధిట్ఠాన’’న్తి వాచ్చలిఙ్గమపేక్ఖిత్వా ‘‘నిద్దిట్ఠ’’న్తి నపుంసకనిద్దేసో. వాచ్చలిఙ్గా హి తబ్బాదయోతి పాతిమోక్ఖో నిద్దిట్ఠో, పారిసుద్ధి నిద్దిట్ఠాతి పుమిత్థిలిఙ్గేన యోజేతబ్బా.

౨౫౭౫. వుత్తాతి ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, పాతిమోక్ఖుద్దేసా, నిదానం ఉద్దిసిత్వా అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం, అయం పఠమో పాతిమోక్ఖుద్దేసో’’తిఆదినా (మహావ. ౧౫౦) దేసితా, సయఞ్చ తేసఞ్చ ఉద్దేసే సఙ్ఖేపతో దస్సేతుమాహ ‘‘నిదాన’’న్తిఆది. సావేతబ్బన్తి ఏత్థ ‘‘సుతేనా’’తి సేసో. సేసకన్తి అనుద్దిట్ఠట్ఠానం –

‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో…పే… ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతీతి ఇమం నిదానం ఉద్దిసిత్వా ‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదానం, తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామి కచ్చిత్థ పరిసుద్ధా, దుతియమ్పి పుచ్ఛామి…పే… ఏవమేతం ధారయామీ’తి వత్వా ‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదానం. సుతా ఖో పనాయస్మన్తేహి చత్తారో పారాజికా ధమ్మా…పే… అవివదమానేహి సిక్ఖితబ్బ’’న్తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౫౦) –

అట్ఠకథాయ వుత్తనయేన అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం.

౨౫౭౬. సేసేసుపీతి ఉద్దిట్ఠాపేక్ఖాయ సేసేసు పారాజికుద్దేసాదీసుపి. ‘‘అయమేవ నయో ఞేయ్యో’’తి సామఞ్ఞేన వుత్తేపి ‘‘విత్థారేనేవ పఞ్చమో’’తి వచనతో విత్థారుద్దేసే ‘‘సావేతబ్బం తు సేసక’’న్తి అయం నయో న లబ్భతి. ‘‘సావేతబ్బం తు సేసక’’న్తి వచనతో పారాజికుద్దేసాదీసు యస్మిం విప్పకతే అన్తరాయో ఉప్పజ్జతి, తేన సద్ధిం అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం. నిదానుద్దేసే పన అనుద్దిట్ఠే సుతేన సావేతబ్బం నామ నత్థి. భిక్ఖునిపాతిమోక్ఖే అనియతుద్దేసస్స పరిహీనత్తా ‘‘భిక్ఖునీనఞ్చ చత్తారో’’తి వుత్తం. ఉద్దేసా నవిమే పనాతి భిక్ఖూనం పఞ్చ, భిక్ఖునీనం చత్తారోతి ఉభతోపాతిమోక్ఖే ఇమే నవ ఉద్దేసా వుత్తాతి అత్థో.

౨౫౭౭. ఉపోసథేతి సఙ్ఘుపోసథే. అన్తరాయన్తి రాజన్తరాయాదికం దసవిధం అన్తరాయం. యథాహ – ‘‘రాజన్తరాయో చోరన్తరాయో అగ్యన్తరాయో ఉదకన్తరాయో మనుస్సన్తరాయో అమనుస్సన్తరాయో వాళన్తరాయో సరీసపన్తరాయో జీవితన్తరాయో బ్రహ్మచరియన్తరాయో’’తి (మహావ. ౧౫౦).

తత్థ సచే భిక్ఖూసు ‘‘ఉపోసథం కరిస్సామా’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౫౦) నిసిన్నేసు రాజా ఆగచ్ఛతి, అయం రాజన్తరాయో. చోరా ఆగచ్ఛన్తి, అయం చోరన్తరాయో. దవదాహో ఆగచ్ఛతి వా, ఆవాసే వా అగ్గి ఉట్ఠహతి, అయం అగ్యన్తరాయో. మేఘో వా ఉట్ఠేతి, ఓఘో వా ఆగచ్ఛతి, అయం ఉదకన్తరాయో. బహూ మనుస్సా ఆగచ్ఛన్తి, అయం మనుస్సన్తరాయో. భిక్ఖుం యక్ఖో గణ్హాతి, అయం అమనుస్సన్తరాయో. బ్యగ్ఘాదయో చణ్డమిగా ఆగచ్ఛన్తి, అయం వాళన్తరాయో. భిక్ఖుం సప్పాదయో డంసన్తి, అయం సరీసపన్తరాయో. భిక్ఖు గిలానో వా హోతి, కాలం వా కరోతి, వేరినో వా తం మారేతుం గణ్హన్తి, అయం జీవితన్తరాయో. మనుస్సా ఏకం వా బహుం వా భిక్ఖూ బ్రహ్మచరియా చావేతుకామా గణ్హన్తి, అయం బ్రహ్మచరియన్తరాయో.

‘‘చేవా’’తి ఇమినా అన్తరాయేవ అన్తరాయసఞ్ఞినా విత్థారుద్దేసే అకతేపి అనాపత్తీతి దీపేతి. అనుద్దేసోతి విత్థారేన అనుద్దేసో. నివారితోతి ‘‘న, భిక్ఖవే, అసతి అన్తరాయే సంఖిత్తేన పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బ’’న్తిఆదినా (మహావ. ౧౫౦) పటిసిద్ధో. ఇమినా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సతి అన్తరాయే సంఖిత్తేన పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితు’’న్తి (మహావ. ౧౫౦) ఇదమ్పి విభావితం హోతి.

౨౫౭౮. తస్సాతి పాతిమోక్ఖస్స. ఇస్సరణస్స హేతుమాహ ‘‘‘థేరాధేయ్య’న్తి పాఠతో’’తి. థేరాధేయ్యన్తి థేరాధీనం, థేరాయత్తన్తి అత్థో. పాఠతోతి పాళివచనతో. ‘‘యో తత్థ భిక్ఖు బ్యత్తో పటిబలో, తస్సాధేయ్యం పాతిమోక్ఖ’’న్తి (మహావ. ౧౫౫) వచనతో ఆహ ‘‘అవత్తన్తేనా’’తిఆది. అవత్తన్తేనాతి అన్తమసో ద్వేపి ఉద్దేసే ఉద్దిసితుం అసక్కోన్తేన. థేరేన యో అజ్ఝిట్ఠో, ఏవమజ్ఝిట్ఠస్స యస్స పన థేరస్స, నవస్స, మజ్ఝిమస్స వా సో పాతిమోక్ఖో వత్తతి పగుణో హోతి, సో ఇస్సరోతి సమ్బన్ధో.

అజ్ఝిట్ఠోతి ‘‘త్వం, ఆవుసో, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసా’’తి ఆణత్తో, ఇమినా అనాణత్తస్స ఉద్దిసితుం సామత్థియా సతిపి అనిస్సరభావో దీపితో హోతి. యథాహ – ‘‘సచే థేరస్స పఞ్చ వా చత్తారో వా తయో వా పాతిమోక్ఖుద్దేసా నాగచ్ఛన్తి, ద్వే పన అఖణ్డా సువిసదా వాచుగ్గతా హోన్తి, థేరాయత్తోవ పాతిమోక్ఖో. సచే పన ఏత్తకమ్పి విసదం కాతుం న సక్కోతి, బ్యత్తస్స భిక్ఖునో ఆయత్తో హోతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౫౫).

౨౫౭౯. ఉద్దిసన్తేతి పాతిమోక్ఖుద్దేసకే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తే. సమా వాతి ఆవాసికేహి గణనేన సమా వా. అప్పా వాతి ఊనా వా. ఆగచ్ఛన్తి సచే పనాతి సచే పన ఆగన్తుకా భిక్ఖూ ఆగచ్ఛన్తి. సేసకన్తి అనుద్దిట్ఠట్ఠానం.

౨౫౮౦. ఉద్దిట్ఠమత్తేతి ఉద్దిట్ఠక్ఖణేయేవ కథారమ్భతో పుబ్బమేవ. ‘‘వా’’తి ఇదం ఏత్థాపి యోజేతబ్బం, ఇమినా అవుత్తం ‘‘అవుట్ఠితాయ వా’’తి ఇమం వికప్పం సమ్పిణ్డేతి. అవుట్ఠితాయ పరిసాయాతి చ భిక్ఖుపరిసాయ అఞ్ఞమఞ్ఞం సుఖకథాయ నిసిన్నాయయేవాతి అత్థో. పరిసాయాతి ఏత్థ ‘‘ఏకచ్చాయా’’తి చ ‘‘సబ్బాయా’’తి చ సేసో. భిక్ఖూనం ఏకచ్చాయ పరిసాయ వుట్ఠితాయ వా సబ్బాయ పరిసాయ వుట్ఠితాయ వాతి యోజనా. తేసన్తి వుత్తప్పకారానం ఆవాసికానం. మూలేతి సన్తికే. పారిసుద్ధి కాతబ్బాతి యోజనా. ‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే…పే… ఆగచ్ఛన్తి బహుతరా, తేహి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూహి పున పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బ’’న్తి వుత్తనయం దస్సేతుమాహ ‘‘సచే బహూ’’తి. ఏత్థ ‘‘పున పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బ’’న్తి సేసో. సబ్బవికప్పేసు పుబ్బకిచ్చం కత్వా పున పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బన్తి అత్థో. అయం పనేత్థ సేసవినిచ్ఛయో –

‘‘పన్నరసోవాసికానం, ఇతరానం సచేతరో;

సమానేతరేనువత్తన్తు, పురిమానం సచేధికా;

పురిమా అనువత్తన్తు, తేసం సేసేప్యయం నయో.

‘‘పాటిపదోవాసికానం,

ఇతరానం ఉపోసథో;

సమథోకానం సామగ్గిం,

మూలట్ఠా దేన్తు కామతో.

బహి గన్త్వాన కాతబ్బో,

నో చే దేన్తి ఉపోసథో;

దేయ్యానిచ్ఛాయ సామగ్గీ,

బహూసు బహి వా వజే.

‘‘పాటిపదేగన్తుకానం, ఏవమేవ అయం నయో;

సావేయ్య సుత్తం సఞ్చిచ్చ, అస్సావేన్తస్స దుక్కటన్తి.

౨౫౮౧. వినిద్దిట్ఠస్సాతి ఆణత్తస్స, ఇమినా ఇతరేసం అనాపత్తీతి దీపేతి. ఇధ ‘‘అగిలానస్సా’’తి సేసో. థేరేన ఆణాపేన్తేన ‘‘కిఞ్చి కమ్మం కరోన్తో వా సదాకాలమేవ ఏకో వా భారనిత్థరణకో వా సరభాణకధమ్మకథికాదీసు అఞ్ఞతరో వా న ఉపోసథాగారసమ్మజ్జనత్థం ఆణాపేతబ్బో, అవసేసా పన వారేన ఆణాపేతబ్బా’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౫౯) అట్ఠకథాయ వుత్తవిధినా ఆణాపేతబ్బో. సచే ఆణత్తో సమ్మజ్జనిం తావకాలికమ్పి న లభతి, సాఖాభఙ్గం కప్పియం కారేత్వా సమ్మజ్జితబ్బం. తమ్పి అలభన్తస్స లద్ధకప్పియం హోతి.

ఆసనపఞ్ఞాపనాణత్తియమ్పి వుత్తనయేనేవ ఆణాపేతబ్బో. ఆణాపేన్తేన చ సచే ఉపోసథాగారే ఆసనాని నత్థి, సఙ్ఘికావాసతోపి ఆహరిత్వా పఞ్ఞపేత్వా పున ఆహరితబ్బాని. ఆసనేసు అసతి కటసారకేపి తట్టికాయోపి పఞ్ఞపేతుం వట్టతి, తట్టికాసుపి అసతి సాఖాభఙ్గాని కప్పియం కారేత్వా పఞ్ఞపేతబ్బాని, కప్పియకారకం అలభన్తస్స లద్ధకప్పియం హోతి.

పదీపకరణేపి వుత్తనయేనేవ ఆణాపేతబ్బో. ఆణాపేన్తేన చ ‘‘అసుకస్మిం నామ ఓకాసే తేలం వా వట్టి వా కపల్లికా వా అత్థి, తం గహేత్వా కరోహీ’’తి వత్తబ్బో. సచే తేలాదీని నత్థి, భిక్ఖాచారేనపి పరియేసితబ్బాని. పరియేసిత్వా అలభన్తస్స లద్ధకప్పియం హోతి. అపిచ కపాలే అగ్గిపి జాలేతబ్బో.

౨౫౮౨. దీపన్తి ఏత్థ ‘‘జాలేత్వా’’తి సేసో. అథ వా ‘‘కత్వా’’తి ఇమినా చ యోజేతబ్బం. గణఞత్తిం ఠపేత్వాతి ‘‘సుణన్తు మే, ఆయస్మన్తా, అజ్జుపోసథో పన్నరసో, యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, మయం అఞ్ఞమఞ్ఞం పారిసుద్ధిఉపోసథం కరేయ్యామా’’తి ఏవం గణఞత్తిం నిక్ఖిపిత్వా. కత్తబ్బో తీహుపోసథోతి తీహి భిక్ఖూహి ఉపోసథో కాతబ్బో. తీసు థేరేన ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ద్వే ఏవం తిక్ఖత్తుమేవ వత్తబ్బో ‘‘పరిసుద్ధో అహం, ఆవుసో, ‘పరిసుద్ధో’తి మం ధారేథా’’తి (మహావ. ౧౬౮). దుతియేన, తతియేన చ యథాక్కమం ‘‘పరిసుద్ధో అహం, భన్తే, ‘పరిసుద్ధో’తి మం ధారేథా’’తి తిక్ఖత్తుమేవ వత్తబ్బం.

౨౫౮౩. పుబ్బకిచ్చాదీని కత్వా ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా థేరేన నవో ఏవం తిక్ఖత్తుమేవ వత్తబ్బో ‘‘పరిసుద్ధో అహం, ఆవుసో, ‘పరిసుద్ధో’తి మం ధారేహీ’’తి (మహావ. ౧౬౮), నవేన థేరోపి ‘‘పరిసుద్ధో అహం, భన్తే, ‘పరిసుద్ధో’తి మం ధారేథా’’తి (మహావ. ౧౬౮) తిక్ఖత్తుం వత్తబ్బో. ఇమస్మిం పన వారే ఞత్తియా అట్ఠపనఞ్చ ‘‘ధారేహీ’’తి ఏకవచననిద్దేసో చాతి ఏత్తకోవ విసేసోతి తం అనాదియిత్వా పుగ్గలేన కాతబ్బం ఉపోసథవిధిం దస్సేతుమాహ ‘‘పుబ్బకిచ్చం సమాపేత్వా, అధిట్ఠేయ్య పనేకకో’’తి. అధిట్ఠేయ్యాతి ‘‘అజ్జ మే ఉపోసథో, పన్నరసో’తి వా ‘చాతుద్దసో’తి వా అధిట్ఠామీ’’తి అధిట్ఠేయ్య. అస్సాతి అవసానే వుత్తపుగ్గలం సన్ధాయ ఏకవచననిద్దేసో. యథావుత్తో సఙ్ఘోపి తయోపి ద్వేపి అత్తనో అత్తనో అనుఞ్ఞాతం ఉపోసథం అన్తరాయం వినా సచే న కరోన్తి, ఏవమేవ ఆపత్తిమాపజ్జన్తీతి వేదితబ్బో.

౨౫౮౪-౫. ఇదాని ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, ఉపోసథకమ్మాని, అధమ్మేన వగ్గం ఉపోసథకమ్మ’’న్తిఆదినా (మహావ. ౧౪౯) నయేన వుత్తం కమ్మచతుక్కం దస్సేతుమాహ ‘‘అధమ్మేన చ వగ్గేనా’’తిఆది. అధమ్మేన వగ్గేన కమ్మం, అధమ్మతో సమగ్గేన కమ్మం, ధమ్మేన వగ్గేన కమ్మం, ధమ్మతో సమగ్గేన కమ్మన్తి ఏతాని చత్తారి ఉపోసథస్స కమ్మానీతి జినో అబ్రవీతి యోజనా. చతూస్వపి పనేతేసూతి ఏతేసు చతూసు కమ్మేసు పన. చతుత్థన్తి ‘‘సమగ్గేన చ ధమ్మతో’’తి వుత్తం చతుత్థం ఉపోసథకమ్మం ‘‘ధమ్మకమ్మ’’న్తి అధిప్పేతం.

౨౫౮౬-౭. తాని కమ్మాని విభావేతుమాహ ‘‘అధమ్మేనిధా’’తిఆది. ఇధ ఇమస్మిం సాసనే ఏత్థ ఏతేసు చతూసు ఉపోసథేసు. అధమ్మేన వగ్గో ఉపోసథో కతమోతి కథేతుకామతాపుచ్ఛా. యత్థ యస్సం ఏకసీమాయం భిక్ఖునో చత్తారో వసన్తీతి యోజనా.

తత్ర ఏకస్స పారిసుద్ధిం ఆనయిత్వా తే తయో జనా పారిసుద్ధిం ఉపోసథం కరోన్తి చే, ఏవం కతో ఉపోసథో అధమ్మో వగ్గుపోసథో నామాతి యోజనా, ఏకసీమట్ఠేహి చతూహి సఙ్ఘుపోసథే కాతబ్బే గణుపోసథస్స కతత్తా అధమ్మో చ సఙ్ఘమజ్ఝం వినా గణమజ్ఝం పారిసుద్ధియా అగమనతో తస్స హత్థపాసం అనుపగమనేన వగ్గో చ హోతీతి అత్థో.

౨౫౮౮. అధమ్మేన సమగ్గోతి ఏత్థ ‘‘ఉపోసథో కతమో’’తి అనువత్తేతబ్బం. ‘‘భిక్ఖునో ఏకతో’’తి పదచ్ఛేదో. ‘‘హోతి అధమ్మికో’’తి పదచ్ఛేదో. చతూహి సమగ్గేహి సఙ్ఘుపోసథే కాతబ్బే గణుపోసథకరణం అధమ్మో, హత్థపాసుపగమనతో సమగ్గో హోతి.

౨౫౮౯-౯౦. యో ఉపోసథో ధమ్మేన వగ్గో హోతి, సో కతమోతి యోజనా. యత్థ యస్సం ఏకసీమాయం చత్తారో భిక్ఖునో వసన్తి, తత్ర ఏకస్స పారిసుద్ధిం ఆనయిత్వా తే తయో జనా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తే చే, ధమ్మేన వగ్గో ఉపోసథో హోతీతి యోజనా. ఏకసీమట్ఠేహి చతూహి సఙ్ఘుపోసథస్స కతత్తా ధమ్మో, ఏకస్స హత్థపాసం అనుపగమనేన వగ్గో చ హోతీతి అత్థో.

౨౫౯౧. యో ధమ్మతో సమగ్గో, సో కతమోతి యోజనా. ఇధ ఇమస్మిం సాసనే చత్తారో భిక్ఖునో ఏకతో పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తి చే, అయం ధమ్మతో సమగ్గో ఉపోసథోతి మతో అధిప్పేతోతి యోజనా. చతూహి సఙ్ఘుపోసథస్స కతత్తా ధమ్మో, ఏకస్సాపి హత్థపాసం అవిజహనేన సమగ్గోతి అధిప్పాయో.

౨౫౯౨. వగ్గే సఙ్ఘే వగ్గోతి సఞ్ఞినో, సమగ్గే చ సఙ్ఘే వగ్గోతి సఞ్ఞినో ఉభయత్థ విమతిస్స వా ఉపోసథం కరోన్తస్స దుక్కటం ఆపత్తి హోతీతి యోజనా.

౨౫౯౩. భేదాధిప్పాయతోతి ‘‘నస్సన్తేతే, వినస్సన్తేతే, కో తేహి అత్థో’’తి ఏవం భేదపురేక్ఖారతాయ ‘‘ఉపోసథం కరోన్తస్సా’’తి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. తస్స భిక్ఖునో థుల్లచ్చయం హోతి అకుసలబలవతాయ చ థుల్లచ్చయం హోతీతి. యథాహ – ‘‘భేదపురేక్ఖారపన్నరసకే అకుసలబలవతాయ థుల్లచ్చయం వుత్త’’న్తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౭౬). వగ్గే వా సమగ్గే వా సఙ్ఘే సమగ్గో ఇతి సఞ్ఞినో ఉపోసథం కరోన్తస్స అనాపత్తీతి యోజనా. అవసేసో పనేత్థ వత్తబ్బవినిచ్ఛయో పవారణవినిచ్ఛయావసానే ‘‘పారిసుద్ధిప్పదానేనా’’తిఆదీహి (వి. వి. ౨౬౪౨) ఏకతో వత్తుమిచ్ఛన్తేన న వుత్తో.

౨౫౯౪-౫. ‘‘ఉక్ఖిత్తేనా’’తిఆదికాని కరణవచనన్తాని పదాని ‘‘సహా’’తి ఇమినా సద్ధిం ‘‘ఉపోసథో న కాతబ్బో’’తి పదేన పచ్చేకం యోజేతబ్బాని. ఉక్ఖిత్తేనాతి ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిత్తకో, ఆపత్తియా అప్పటికమ్మే ఉక్ఖిత్తకో, పాపికాయ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సగ్గే ఉక్ఖిత్తకోతి తివిధేన ఉక్ఖిత్తేన. ఏతేసు హి తివిధే ఉక్ఖిత్తకే సతి ఉపోసథం కరోన్తో సఙ్ఘో పాచిత్తియం ఆపజ్జతి.

‘‘గహట్ఠేనా’’తి ఇమినా తిత్థియోపి సఙ్గహితో. సేసేహి సహధమ్మిహీతి భిక్ఖునీ, సిక్ఖమానా, సామణేరో, సామణేరీతి చతూహి సహధమ్మికేహి. చుతనిక్ఖిత్తసిక్ఖేహీతి ఏత్థ చుతో చ నిక్ఖిత్తసిక్ఖో చాతి విగ్గహో. చుతో నామ అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నకో. నిక్ఖిత్తసిక్ఖో నామ సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకో.

ఏకాదసహీతి పణ్డకో, థేయ్యసంవాసకో, తిత్థియపక్కన్తకో, తిరచ్ఛానగతో, మాతుఘాతకో, పితుఘాతకో, అరహన్తఘాతకో, భిక్ఖునిదూసకో, సఙ్ఘభేదకో, లోహితుప్పాదకో, ఉభతోబ్యఞ్జనకోతి ఇమేహి ఏకాదసహి అభబ్బేహి.

సభాగాపత్తికేన వా సహ ఉపోసథో న కాతబ్బో, పారివుత్థేన ఛన్దేన ఉపోసథో న కాతబ్బో, కరోతో దుక్కటం హోతీతి యోజనా. ఏవం ఉక్ఖిత్తవజ్జితేసు సబ్బవికప్పేసు దుక్కటమేవ వేదితబ్బం. ‘‘యం ద్వేపి జనా వికాలభోజనాదినా సభాగవత్థునా ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తి, ఏవరూపా వత్థుసభాగా ‘సభాగా’తి వుచ్చతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౯) వచనతో ‘‘సభాగాపత్తీ’’తి వత్థుసభాగాపత్తియేవ గహేతబ్బా.

ఉపోసథదివసే సబ్బోవ సఙ్ఘో సచే సభాగాపత్తిం ఆపన్నో హోతి,

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతరస్మిం ఆవాసే తదహుపోసథే సబ్బో సఙ్ఘో సభాగం ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతి, తేహి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూహి ఏకో భిక్ఖు సామన్తా ఆవాసా సజ్జుకం పాహేతబ్బో ‘గచ్ఛావుసో, తం ఆపత్తిం పటికరిత్వా ఆగచ్ఛ, మయం తే సన్తికే తం ఆపత్తిం పటికరిస్సామా’తి. ఏవఞ్చేతం లభేథ, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే లభేథ, బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో – ‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అయం సబ్బో సఙ్ఘో సభాగం ఆపత్తిం ఆపన్నో, యదా అఞ్ఞం భిక్ఖుం సుద్ధం అనాపత్తికం పస్సిస్సతి, తదా తస్స సన్తికే తం ఆపత్తిం పటికరిస్సతీ’’తి (మహావ. ౧౭౧) చ,

వేమతికో చే హోతి,

‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అయం సబ్బో సఙ్ఘో సభాగాయ ఆపత్తియా వేమతికో, యదా నిబ్బేమతికో భవిస్సతి, తదా తం ఆపత్తిం పటికరిస్సతీ’’తి (మహావ. ౧౭౧) చ,

వుత్తనయేన ఉపోసథో కాతబ్బో.

ఏత్థ చ సజ్ఝుకన్తి తదహేవాగమనత్థాయ. గణుపోసథాదీసుపి ఏసేవ నయో. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాగణ్ఠిపదే ‘‘యథా సఙ్ఘో సభాగం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా సుద్ధం అలభిత్వా ‘యదా సుద్ధం పస్సిస్సతి, తదా తస్స సన్తికే తం ఆపత్తిం పటికరిస్సతీ’తి వత్వా ఉపోసథం కాతుం లభతి, ఏవం ద్వీహిపి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆరోచేత్వా ఉపోసథం కాతుం వట్టతి. ఏకేనాపి ‘పరిసుద్ధం లభిత్వా పటికరిస్సామీ’తి ఆభోగం కత్వా కాతుం వట్టతి కిరా’’తి. కిరాతి చేత్థ అనుస్సవత్థే దట్ఠబ్బో, న పనారుచియం.

పారివుత్థేన ఛన్దేనాతి ఛన్దం ఆహరిత్వా కమ్మం కాతుం నిసిన్నేనపి ‘‘అసుభలక్ఖణతాదినా కేనచి కారణేన న కరిస్సామీ’’తి విస్సట్ఠే ఛన్దే సచే పున కరిస్సతి, పున ఛన్దపారిసుద్ధిం ఆహరిత్వా కాతబ్బం. యథాహ – ‘‘ఏతస్మిం పారివాసియే పున ఛన్దపారిసుద్ధిం అనానేత్వా కమ్మం కాతుం న వట్టతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౧౬౭).

౨౫౯౬. అదేసేత్వా పనాపత్తిన్తి ఆపన్నం ఆపత్తిం అదేసేత్వా. నావికత్వాన వేమతిన్తి ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులాసు ఆపత్తీసు వేమతికో, యదా నిబ్బేమతికో భవిస్సామి, తదా తా ఆపత్తియో పటికరిస్సామీ’’తి విమతిం అనారోచేత్వా. ‘‘యదా నిబ్బేమతికోతి ఏత్థ సచే పనేస నిబ్బేమతికో న హోతి, వత్థుం కిత్తేత్వావ దేసేతుం వట్టతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౯) అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తం. తత్రాయం దేసనావిధి – సచే మేఘచ్ఛన్నే సూరియే ‘‘కాలో ను ఖో, వికాలో’’తి వేమతికో భుఞ్జతి, తేన భిక్ఖునా ‘‘అహం, భన్తే, వేమతికో భుఞ్జిం, సచే కాలో అత్థి, సమ్బహులా దుక్కటా ఆపత్తియో ఆపన్నోమ్హి. నో చే అత్థి, సమ్బహులా పాచిత్తియాపత్తియో ఆపన్నోమ్హీ’’తి ఏవం వత్థుం కిత్తేత్వా ‘‘అహం, భన్తే, యా తస్మిం వత్థుస్మిం సమ్బహులా దుక్కటా వా పాచిత్తియా వా ఆపత్తియో ఆపన్నో, తా తుమ్హమూలే పటిదేసేమీ’’తి వత్తబ్బం. ఏసేవ నయో సబ్బాపత్తీసూతి.

గణ్ఠిపదేసు పనేవం వినిచ్ఛయో వుత్తో – ‘‘అహం, ఆవుసో, ఇత్థన్నామాయ ఆపత్తియా వేమతికో, యదా నిబ్బేమతికో భవిస్సామి, తదా తం ఆపత్తిం పటికరిస్సామీ’తి వత్వా ఉపోసథో కాతబ్బో, పాతిమోక్ఖం సోతబ్బ’’న్తి (మహావ. ౧౭౦) వచనతో యావ నిబ్బేమతికో న హోతి, తావ సభాగాపత్తిం పటిగ్గహేతుం న లభతి. అఞ్ఞేసఞ్చ కమ్మానం పరిసుద్ధో నామ హోతి. ‘‘పున నిబ్బేమతికో హుత్వా దేసేతబ్బమేవా’’తి (కఙ్ఖా. అభి. టీ. నిదానవణ్ణనా) నేవ పాళియం, న అట్ఠకథాయం అత్థి, దేసితే పన న దోసో. ‘‘ఇతో వుట్ఠహిత్వా తం ఆపత్తిం పటికరిస్సామీ’’తి (మహావ. ౧౭౦) ఏత్థాపి ఏసేవ నయోతి.

౨౫౯౭. ఉపోసథేతి దినకారకకత్తబ్బాకారవసేన పన్నరసీ, సఙ్ఘుపోసథో, సుత్తుద్దేసోతి ఇమేహి తీహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతే ఉపోసథే. సభిక్ఖుమ్హా చ ఆవాసాతి ‘‘యస్మిం ఉపోసథే కిచ్చ’’న్తిఆదినా వక్ఖమానప్పకారా సభిక్ఖుకా ఆవాసా. ఇధ ‘‘అనావాసా’’తి సేసో. ఆవాసో వా అనావాసో వాతి ఏత్థ ‘‘అభిక్ఖుకో వా నానాసంవాసకేహి సభిక్ఖుకో వా’’తి చ న గన్తబ్బోతి ఏత్థ ‘‘అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘేన అఞ్ఞత్ర అన్తరాయా’’తి చ సేసో. ‘‘అనావాసో’’తి ఉదోసితాదయో వుత్తా. భిక్ఖునా ఉపోసథే సభిక్ఖుమ్హా ఆవాసా వా అనావాసా వా అభిక్ఖుకో వా నానాసంవాసకేహి సభిక్ఖుకో వా ఆవాసో వా అనావాసో వా అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘేన అఞ్ఞత్ర అన్తరాయా కుదాచనం కదాచిపి న గన్తబ్బోతి యోజనా.

౨౫౯౮. యస్మిం ఆవాసే పన ఉపోసథే కిచ్చం సచే వత్తతి, సో ఆవాసో ‘‘సభిక్ఖుకో నామా’’తి పకాసితోతి యోజనా, ఇమినా సచే యత్థ ఉపోసథో న వత్తతి, సో సన్తేసుపి భిక్ఖూసు అభిక్ఖుకో నామాతి దీపేతి.

౨౫౯౯. ఉపోసథస్స పయోజనం, తప్పసఙ్గేన పవారణాయ చ నిద్ధారేతుకామతాయాహ ‘‘ఉపోసథో కిమత్థాయా’’తిఆది.

౨౬౦౦. పటిక్కోసేయ్యాతి నివారేయ్య. అదేన్తస్సపి దుక్కటన్తి ఏత్థ ‘‘కోపేతుం ధమ్మికం కమ్మ’’న్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం.

౨౬౦౧. సో చాతి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) చతువగ్గాదిప్పభేదేన పఞ్చవిధో సో సఙ్ఘో చ. హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన కత్తబ్బకమ్మానం వసేన పరిదీపితో, న ఛబ్బగ్గాదీనం కాతుం అయుత్తతాదస్సనవసేన.

౨౬౦౨. చతువగ్గాదిభేదనిబన్ధనం కమ్మం దస్సేతుమాహ ‘‘పవారణ’’న్తిఆది. పవారణఞ్చ తథా అబ్భానఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ ఠపేత్వా చతువగ్గేన అకత్తబ్బం కమ్మం న విజ్జతీతి యోజనా.

౨౬౦౩. మజ్ఝదేసే ఉపసమ్పదా మజ్ఝదేసూపసమ్పదా, తం. అబ్భానం, మజ్ఝదేసూపసమ్పదఞ్చ వినా పఞ్చవగ్గేన సబ్బం కమ్మం కాతుం వట్టతీతి యోజనా.

౨౬౦౪. కిఞ్చిపి కమ్మం న న కత్తబ్బన్తి యోజనా, సబ్బమ్పి కమ్మం కత్తబ్బమేవాతి అత్థో. ద్వే పటిసేధా పకతత్థం గమయన్తీతి. వీసతివగ్గేన సఙ్ఘేన సబ్బేసమ్పి కమ్మానం కత్తబ్బభావే కిమత్థం అతిరేకవీసతివగ్గస్స గహణన్తి ఆహ ‘‘ఊనే దోసోతి ఞాపేతుం, నాధికే అతిరేకతా’’తి. యథావుత్తే చతుబ్బిధే సఙ్ఘే గణనతో ఊనే దోసో హోతి, అధికే దోసో న హోతీతి ఞాపేతుం అతిరేకతా దస్సితా, అతిరేకవీసతివగ్గసఙ్ఘో దస్సితోతి అధిప్పాయో.

౨౬౦౫. చతువగ్గేన కత్తబ్బే పకతత్తావ చత్తారో కమ్మప్పత్తాతి దీపితాతి యోజనా. సేసా పకతత్తా ఛన్దారహాతి సేసో. పకతత్తాతి అనుక్ఖిత్తా చేవ అన్తిమవత్థుం అనజ్ఝాపన్నా చ గహేతబ్బా. సేసేసు చాతి పఞ్చవగ్గాదీసుపి.

౨౬౦౬. చతువగ్గాదికత్తబ్బకమ్మం అసంవాసపుగ్గలం గణపూరం కత్వా కరోన్తస్స దుక్కటం హోతి. న కేవలం దుక్కటమేవ, కతఞ్చ కమ్మం కుప్పతీతి యోజనా.

౨౬౦౭. పరివాసాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన మూలాయపటికస్సనాదీనం గహణం. తత్రట్ఠన్తి పరివాసాదీసు ఠితం. ‘‘తథా’’తి ఇమినా ‘‘కతం కుప్పతి దుక్కట’’న్తి ఇదం అనువత్తేతి. సేసం తూతి పరివాసాదికమ్మతో అఞ్ఞం పన ఉపోసథాదికమ్మం. వట్టతీతి తే పారివాసికాదయో గణపూరకే కత్వా కాతుం వట్టతి.

ఉపోసథక్ఖన్ధకకథావణ్ణనా.