ఏకుత్తరికనయం

ఏకకవారవణ్ణనా

౩౨౧. ఏకుత్తరికనయే పన అజానన్తేన వీతిక్కన్తాతి పణ్ణత్తిం వా వత్థుం వా అజానన్తేన వీతిక్కన్తా పథవీఖణనసహసేయ్యాదికా, సాపి పచ్ఛా ఆపన్నభావం ఞత్వా పటికమ్మం అకరోన్తస్స అన్తరాయికావ హోతి.

పారివాసికాదీహి పచ్ఛా ఆపన్నాతి వత్తభేదేసు దుక్కటాని సన్ధాయ వుత్తం. తస్మిం ఖణే ఆపజ్జితబ్బఅన్తరాపత్తియో సన్ధాయాతి కేచి వదన్తి, తస్స పుబ్బాపత్తీనంఅన్తరాపత్తి-పదేనేవ వక్ఖమానత్తా పురిమమేవ యుత్తతరం. మూలవిసుద్ధియా అన్తరాపత్తీతి మూలాయపటికస్సనాదీని అకత్వా సబ్బపఠమం దిన్నపరివాసమానత్తవిసుద్ధియా చరణకాలే ఆపన్నఅన్తరాపత్తిసఙ్ఖాతసఙ్ఘాదిసేసో. అగ్ఘవిసుద్ధియాతి అన్తరాపత్తిం ఆపన్నస్స మూలాయ పటికస్సిత్వా ఓధానసమోధానవసేన ఓధునిత్వా పురిమాపత్తియా సమోధాయ తదగ్ఘవసేన పున దిన్నపరివాసాదిసుద్ధియా చరణకాలే పున ఆపన్నా అన్తరాపత్తి.

సఉస్సాహేనేవాతి పునపి తం ఆపత్తిం ఆపజ్జితుకామతాచిత్తేన, ఏవం దేసితాపి ఆపత్తి న వుట్ఠాతీతి అధిప్పాయో. ధురనిక్ఖేపం అకత్వా ఆపజ్జనే సిఖాప్పత్తదోసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అట్ఠమే వత్థుస్మిం భిక్ఖునియా పారాజికమేవా’’తి. న కేవలఞ్చ భిక్ఖునియా ఏవ, భిక్ఖూనమ్పి ధురనిక్ఖేపం అకత్వా థోకం థోకం సప్పిఆదికం థేయ్యాయ గణ్హన్తానం పాదగ్ఘనకే పుణ్ణే పారాజికమేవ. కేచి పన ‘‘అట్ఠమే వత్థుస్మిం భిక్ఖునియా పారాజికమేవ హోతీతి వుత్తత్తా అట్ఠవత్థుకమేవేతం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వదన్తి.

ధమ్మికస్స పటిస్సవస్సాతి ‘‘ఇధ వస్సం వసిస్సామీ’’తిఆదినా గిహీనం సమ్ముఖా కతస్స ధమ్మికస్స పటిస్సవస్స, అధమ్మికస్స పన ‘‘అసుకం పహరిస్సామీ’’తిఆదికస్స పటిస్సవస్స అసచ్చాపనేన ఆపత్తి నత్థి.

తథా చోదితోతి అధమ్మేన చోదితో, సయం సచ్చే, అకుప్పే చ అట్ఠత్వా పటిచ్ఛాదేన్తోపి అధమ్మచుదితకో ఏవ. పఞ్చానన్తరియనియతమిచ్ఛాదిట్ఠియేవ మిచ్ఛత్తనియతా నామ. చత్తారో మగ్గా సమ్మత్తనియతా నామ.

ఏకకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుకవారవణ్ణనా

౩౨౨. దుకేసు సయమేవ సపుగ్గలోతి ఆహ ‘‘ముదుపిట్ఠికస్సా’’తిఆది. ఆది-సద్దేన అఙ్గజాతచ్ఛేదఅత్తఘాతాదిఆపత్తియో సఙ్గహితా.

భణ్డాగారికచిత్తకమ్మాని వాతి గహట్ఠానం భణ్డపటిసామనం, ఇత్థిపురిసాదిపటిభానచిత్తకమ్మాని వా. ‘‘చీవరాదీని అదేన్తో ఆపజ్జతీ’’తి ఇదం ‘‘ఉపజ్ఝాయేన, భిక్ఖవే, సద్ధివిహారికో సఙ్గహేతబ్బో అనుగ్గహేతబ్బో…పే… పత్తో దాతబ్బో’’తిఆది (మహావ. ౬౭) వచనతో అనాదరియేన ఆమిససఙ్గహం అకరోన్తస్స దుక్కటం, భిక్ఖునియా పాచిత్తియఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. నిస్సట్ఠచీవరాదీనం అదానఆపత్తిపి ఏత్థేవ సఙ్గహితా.

పాళియం దేసేన్తోతి సభాగాపత్తిం, అదేసనాగామినిఆదిఞ్చ దేసేన్తో. నిదానుద్దేసే ఆపత్తిం అనావికరోన్తో, న దేసేన్తో చ ఆపజ్జతి నామ. ఓవాదం అగణ్హన్తోతి భిక్ఖూహి భిక్ఖునిఓవాదత్థాయ వుత్తం వచనం అగణ్హన్తో బాలగిలానగమియవివజ్జితో. అత్తనో పరిభోగత్థం దిన్నం అఞ్ఞస్స దానే, సఙ్ఘాటిం అపారుపిత్వా సన్తరుత్తరేన గామప్పవేసనాదీసు చ ఆపత్తియోపి అపరిభోగేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తియోవ. పమాణన్తి సఙ్ఘభేదానన్తరియనిప్ఫత్తియా లక్ఖణం. బాలస్సాతి నిస్సయగ్గహణవిధిం అజానన్తస్స లజ్జిబాలస్సేవ. లజ్జిస్సాతి బ్యత్తస్స నిస్సయదాయకసభాగతం పరివీమంసన్తస్స. వినయే ఆగతా అత్థా వేనయికాతి ఆహ ‘‘ద్వే అత్థా వినయసిద్ధా’’తి.

పాళియం అప్పత్తో నిస్సారణన్తి ఏత్థ పబ్బాజనీయకమ్మం విహారతో నిస్సారణత్తా నిస్సారణన్తి అధిప్పేతం, తఞ్చ యస్మా కులదూసకం అకరోన్తో పుగ్గలో ఆపత్తిబహులోపి ఆవేణికలక్ఖణేన అప్పత్తో నామ హోతి, తస్మా అప్పత్తో నిస్సారణం. యస్మా పన ఆపత్తాదిబహులస్సాపి ‘‘ఆకఙ్ఖమానో సఙ్ఘో పబ్బాజనీయకమ్మం కరేయ్యా’’తి (చూళవ. ౨౭) వుత్తం, తస్మా సునిస్సారితో, సబ్బథా పన సుద్ధో నిరాపత్తికో దున్నిస్సారితోతి దట్ఠబ్బో.

అప్పత్తో ఓసారణన్తిఆదీసు ఉపసమ్పదాకమ్మం ఏత్థ ఓసారణం అధిప్పేతం, తఞ్చ హత్థచ్ఛిన్నాదికో ఏకచ్చో పటిక్ఖిత్తత్తా అప్పత్తోపి సోసారితో, పణ్డకాదికో దోసారితోతి అత్థో.

దుకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తికవారవణ్ణనా

౩౨౩. తికేసు లోహితుప్పాదాపత్తిన్తి పారాజికాపత్తిం. ఆవుసోవాదేనాతి ‘‘ఆవుసో’’తి ఆలపనేన. ఆపత్తిన్తి దుక్కటాపత్తిం. సేసా రత్తిఞ్చేవ దివా చాతి ఏత్థ అరుణుగ్గమనే ఆపజ్జితబ్బా పఠమకథినాదీ (పారా. ౪౫౯) సబ్బా ఆపత్తియోపి రత్తిన్దివానం వేమజ్ఝేయేవ ఆపజ్జితబ్బత్తా తతియకోట్ఠాసఞ్ఞేవ పవిట్ఠాతి దట్ఠబ్బా. అథ వా ఉద్ధస్తే అరుణే ఆపజ్జితబ్బత్తా దివా ఆపజ్జితబ్బేసు ఏవ పవిట్ఠాతి దట్ఠబ్బా, అత్థఙ్గతే సూరియే భిక్ఖునియో ఓవాదనాపత్తియో, పన రత్తన్ధకారే పురిసేన సద్ధిం సన్తిట్ఠనాపత్తి చ రత్తియఞ్ఞేవ ఆపజ్జితబ్బా.

పురేభత్తం కులాని ఉపసఙ్కమనఅనతిరిత్తభోజనాదీని దివా ఏవ ఆపజ్జితబ్బాని. కేచి పన ‘‘భోజనపటిసంయుత్తాని సేఖియాని, గణభోజనాదీని చ దివా ఏవ ఆపజ్జితబ్బానీ’’తి వదన్తి. తస్మా ఈదిసా ఆపత్తియో ముఞ్చిత్వా సేసావ తతియకోట్ఠాసం భజన్తీతి వేదితబ్బం.

న ఊనదసవస్సోతి దసవస్సస్స బాలస్సేవ పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదత్తా వుత్తం. సద్ధివిహారికఅన్తేవాసికేసు అసమ్మావత్తనాపత్తిం, అలజ్జీనం నిస్సయదానాదిమ్పి దసవస్సోవ ఆపజ్జతి, వుట్ఠాపినిం ద్వే వస్సాని అననుబన్ధాదిమ్పి ఊనదసవస్సా ఆపజ్జన్తి. అబ్యాకతచిత్తోతి సుపన్తస్స భవఙ్గచిత్తం సన్ధాయ వుత్తం.

అప్పవారేన్తోతి అనాదరియేన అప్పవారేన్తో కేనచి పచ్చయేన అప్పవారేత్వా కాళపక్ఖచాతుద్దసే సఙ్ఘే పవారేన్తే తత్థ అనాదరియేన అప్పవారేన్తో తమేవ ఆపత్తిం కాళేపి ఆపజ్జతీతి జుణ్హే ఏవాతి నియమో న దిస్సతి, పచ్ఛిమవస్సంవుత్థో పన పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమియమేవ పవారేతుం లబ్భతీతి తత్థ అప్పవారణాపచ్చయా ఆపత్తిం ఆపజ్జమానో ఏవ జుణ్హే ఆపజ్జతీతి నియమేతబ్బోతి దట్ఠబ్బం. జుణ్హే కప్పతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

‘‘అపచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే ఆపజ్జతీ’’తి ఇమినా ‘‘వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతు’’న్తి నియమవచనేనేవ అపచ్చుద్ధరన్తస్స దుక్కటన్తి దస్సేతి. వస్సానుపగమనఅకరణీయేన పక్కమాదయోపి వస్సే ఏవ ఆపజ్జతి. వత్థికమ్మాదిమ్పి గిలానో ఏవ. అధోతపాదేహి అక్కమనాదీనిపి అన్తో ఏవ ఆపజ్జతి. భిక్ఖునియా అనాపుచ్ఛా ఆరామప్పవేసనాది చ అన్తోసీమాయమేవ. నిస్సయపటిపన్నస్స అనాపుచ్ఛాదిసాపక్కమనాది చ బహిసీమాయమేవ. పాతిమోక్ఖుద్దేసే సన్తియా ఆపత్తియా అనావికరణాపత్తిసమనుభాసనఊనవీసతివస్సూపసమ్పాదనాదిసబ్బఅధమ్మకమ్మాపత్తియోపి సఙ్ఘే ఏవ. అధమ్మేన గణుపోసథాదీసుపి గణాదిమజ్ఝే ఏవ. అలజ్జిస్స సన్తికే నిస్సయగ్గహణాదిపి పుగ్గలస్స సన్తికే ఏవ ఆపజ్జతి.

తీణి అధమ్మికాని అమూళ్హవినయస్స దానానీతి యో ఉమ్మత్తకోపి వీతిక్కమకాలే, అనుమ్మత్తో సఞ్చిచ్చేవ ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా భిక్ఖూహి పచ్ఛా చోదితో సరమానో ఏవ ‘‘న సరామీ’’తి వదతి, యో చ ‘‘సుపినం వియ సరామీ’’తి వా ముసా వదతి, యో చ ఉమ్మత్తకకాలే కతం సబ్బమ్పి సబ్బేసం వట్టతీతి వదతి, ఇమేసం తిణ్ణం దిన్నాని తీణి అమూళ్హవినయస్స దానాని అధమ్మికాని.

అపకతత్తోతి వినయే అపకతఞ్ఞూ. తేనాహ ‘‘ఆపత్తానాపత్తిం న జానాతీ’’తి (పరి. ౩౨౫). ‘‘దిట్ఠిఞ్చ అనిస్సజ్జన్తానంయేవ కమ్మం కాతబ్బ’’న్తి ఇదం భిక్ఖూహి ఓవదియమానస్స దిట్ఠియా అనిస్సజ్జనపచ్చయా దుక్కటం, పాచిత్తియమ్పి వా అవస్సమేవ సమ్భవతీతి వుత్తం.

ముఖాలమ్బరకరణాదిభేదోతి ముఖభేరీవాదనాదిప్పభేదో. ఉపఘాతేతీతి వినాసేతి. బీజనిగ్గాహాదికేతి చిత్తం బీజనిం గాహేత్వా అనుమోదనాదికరణేతి అత్థో.

తికవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుక్కవారవణ్ణనా

౩౨౪. చతుక్కేసు సోతి గిహిపరిక్ఖారో. అవాపురణం దాతున్తి గబ్భం వివరిత్వా అన్తో పరిక్ఖారట్ఠపనత్థాయ వివరణకుఞ్చికం దాతుం. సఙ్ఘత్థాయ ఉపనీతం సయమేవ అన్తో పటిసామితుమ్పి వట్టతి. తేనాహ ‘‘అన్తో ఠపాపేతుఞ్చ వట్టతీ’’తి.

ఆదికమ్మికేసు పఠమం పురిసలిఙ్గం ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘పఠమం ఉప్పన్నవసేనా’’తి. పాళియం అనాపత్తి వస్సచ్ఛేదస్సాతి వస్సచ్ఛేదసమ్బన్ధినియా అనాపత్తియా ఏవమత్థో. మన్తభాసాతి మన్తాయ పఞ్ఞాయ కథనం. ‘‘నవమభిక్ఖునితో పట్ఠాయా’’తి ఇదం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అట్ఠన్నం భిక్ఖునీనం యథావుడ్ఢం అవసేసానం యథాకతిక’’న్తి (చూళవ. ౪౨౬) వచనతో ఆదితో అట్ఠన్నం భిక్ఖునీనం పచ్చుట్ఠాతబ్బత్తా వుత్తం.

‘‘ఇధ న కప్పన్తీతి వదన్తోపి పచ్చన్తిమేసు ఆపజ్జతీ’’తిఆదినా సఞ్చిచ్చ కప్పియం అకప్పియన్తి వా అకప్పియం కప్పియన్తి వా కథేన్తస్స సబ్బత్థ దుక్కటన్తి దస్సేతి.

పుబ్బకరణన్తి వుచ్చతీతి అట్ఠకథాసు వుత్తం, తాని ఇధ పరివారే ఉద్ధటానీతి అధిప్పాయో. ఇధాధిప్పేతాని పన దస్సేన్తో ‘‘ఛన్దపారిసుద్ధీ’’తిఆదిమాహ.

చతుక్కవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చకవారవణ్ణనా

౩౨౫. పఞ్చకేసు ఆపుచ్ఛిత్వా చారస్స అభావోతి పిణ్డపాతికస్స ‘‘నిమన్తితో సభత్తో’’తి ఇమస్స అఙ్గస్స అభావా తేన సిక్ఖాపదేన తస్స సబ్బథా అనాపత్తీతి అధిప్పాయో. సుసానం నేత్వా పున ఆనీతకన్తి సుసానే పేతకిచ్చం కత్వా నిక్ఖన్తేహి న్హత్వా ఛడ్డితాని నివత్థపారుతవత్థాని ఏవం వుచ్చన్తి.

పాళియం పఞ్చహాకారేహీతి పఞ్చహి అవహారఙ్గేహి. వత్థుతో పన గరుకలహుకభేదేన పారాజికథుల్లచ్చయదుక్కటాని వుత్తాని. ఇత్థిపురిససంయోగాదికం కిలేససముదాచారహేతుకం పటిభానచిత్తకమ్మం నామ. పఞ్హాసహస్సం పుచ్ఛీతి సమథవిపస్సనాకమ్మట్ఠానేసు పఞ్హాసహస్సం సమ్మజ్జిత్వా ఠితం దహరం పుచ్ఛి. ఇతరోపి దహరో అత్తనో గతమగ్గత్తా సబ్బం విస్సజ్జేసి, తేన థేరో పసీది. వత్తం పరిచ్ఛిన్దీతి వత్తం నిట్ఠాపేసి. కిం త్వం ఆవుసోతిఆదికం థేరో ఖీణాసవో సమ్మజ్జనానిసంసం సబ్బేసం పాకటం కాతుం అవోచాతి దట్ఠబ్బం.

‘‘జణ్ణుకేహి పతిట్ఠాయ పదచేతియ’’న్తి పాఠసేసో. చోదనం కారేస్సామీతి భగవతా అత్తానం చోదాపేస్సామి, అత్తానం నిగ్గణ్హాపేస్సామీతి అత్థో.

ఏత్తకం గయ్హూపగన్తి ఏత్తకం అధికరణవూపసమత్థాయ గహేతబ్బవచనన్తి యథా సుత్వా విఞ్ఞాతుం సక్కోతి, ఏవం అనుగ్గణ్హన్తోతి యోజనా. ఏత్థ చ ‘‘అత్తనో భాసపరియన్తం అనుగ్గహేత్వా పరస్స భాసపరియన్తం అనుగ్గహేత్వా’’తి ఏకం, ‘‘అధమ్మేన కరోతీ’’తి ఏకం, ‘‘అప్పటిఞ్ఞాయా’’తి ఏకఞ్చ కత్వా పురిమేహి ద్వీహి పఞ్చఙ్గాని వేదితబ్బాని. వత్థున్తి మేథునాదివీతిక్కమం. కథానుసన్ధివినిచ్ఛయానులోమసన్ధివసేన వత్థుం న జానాతీతి చోదకేన వా చుదితకేన వా వుత్తకథానుసన్ధినా తేసం వచనపటివచనానురూపేన వదన్తో కథానుసన్ధినా వత్థుం న జానాతి నామ, తఞ్చ సుత్తవిభఙ్గే వినీతవత్థుసఙ్ఖాతేన వినిచ్ఛయానులోమేనేవ వదన్తో వినిచ్ఛయానులోమసన్ధివసేన వత్థుం న జానాతి నామ. ఞత్తికమ్మం నామ హోతీతి ఞత్తికమ్మం నిట్ఠితం నామ హోతీతి న జానాతీతి సమ్బన్ధో. ఞత్తియా కమ్మప్పత్తోతి ఞత్తియా నిట్ఠితాయపి కమ్మప్పత్తో ఏవ హోతి. అనుస్సావనట్ఠానే ఏవ కమ్మం నిట్ఠితం హోతీతి ఞత్తికమ్మం నిట్ఠితం నామ హోతి, తం ఞత్తియా కారణం న జానాతీతి అత్థో.

పాళియం పఞ్చ విసుద్ధియోతి ఆపత్తితో విసుద్ధిహేతుత్తా, విసుద్ధేహి కత్తబ్బతో చ పాతిమోక్ఖుద్దేసా వుత్తా.

పఞ్చకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఛక్కవారాదివణ్ణనా

౩౨౬. ఛక్కాదీసు పాళియం ఛ అగారవాతి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘసిక్ఖాసు, అప్పమాదే, పటిసన్థారే చ ఛ అగారవా, తేసు ఏవ చ ఛ గారవా వేదితబ్బా. ‘‘ఛబ్బస్సపరమతా ధారేతబ్బ’’న్తి ఇదం విభఙ్గే ఆగతస్స పరమస్స దస్సనం.

౩౨౮. పాళియం ఆగతేహి సత్తహీతి ‘‘పుబ్బేవస్స హోతి ముసా భణిస్స’’న్తిఆదినా ముసావాదసిక్ఖాపదే (పాచి. ౪) ఆగతేహి సత్తహి.

౩౨౯. తం కుతేత్థ లబ్భాతి తం అనత్థస్స అచరణం ఏత్థ ఏతస్మిం పుగ్గలే, లోకసన్నివాసే వా కుతో కేన కారణేన సక్కా లద్ధున్తి ఆఘాతం పటివినేతి.

౩౩౦. సస్సతో లోకోతిఆదినా వసేనాతి ‘‘సస్సతో లోకో, అసస్సతో లోకో. అన్తవా లోకో, అనన్తవా లోకో. తం జీవం తం సరీరన్తి వా, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా. హోతి తథాగతో పరమ్మరణా, న హోతి తథాగతో పరమ్మరణా. హోతి చ న హోతి చ తథాగతో పరమ్మరణా, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరమ్మరణా’’తి (మ. ని. ౧.౨౬౯) ఏవం ఆగతా దస అన్తగ్గాహికా దిట్ఠియో సన్ధాయ వుత్తం. మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయోతి మిచ్ఛాదిట్ఠిమిచ్ఛాసఙ్కప్పాదయో అట్ఠమిచ్ఛాఞాణమిచ్ఛావిముత్తీహి సద్ధిం దస మిచ్ఛత్తా. తత్థ మిచ్ఛాఞాణన్తి మిచ్ఛాదిట్ఠిసమ్పయుత్తో మోహో. అవిముత్తస్సేవ విముత్తసఞ్ఞితా మిచ్ఛావిముత్తి నామ.

విపరీతాతి సమ్మాదిట్ఠిఆదయో సమ్మాఞాణసమ్మావిముత్తిపరియోసానా దస. తత్థ సమ్మావిముత్తి అరహత్తఫలం, తంసమ్పయుత్తం పన ఞాణం వా పచ్చవేక్ఖణఞాణం వా సమ్మాఞాణన్తి వేదితబ్బం.

ఏకుత్తరికనయో నిట్ఠితో.