౧. పరిమణ్డలవగ్గవణ్ణనా

౫౭౬. సేఖియేసు యస్మా వత్తక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౫౬ ఆదయో) వుత్తవత్తానిపి సిక్ఖితబ్బత్తా సేఖియానేవ, తస్మా పారాజికాదీసు వియేత్థ పాళియం పరిచ్ఛేదో న కతో. చారిత్తనయదస్సనత్థఞ్చ ‘‘యో పన భిక్ఖు ఓలమ్బేన్తో నివాసేయ్య, దుక్కట’’న్తి అవత్వా ‘‘సిక్ఖా కరణీయా’’తి సబ్బత్థ పాళి ఆరోపితా. పదభాజనే పన ‘‘ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తత్తా సబ్బత్థ అనాదరియకరణే దుక్కటం వేదితబ్బం.

అట్ఠఙ్గులమత్తన్తి మత్త-సద్దేన తతో కిఞ్చి అధికం, ఊనమ్పి సఙ్గణ్హాతి. తేనేవ నిసిన్నస్స చతురఙ్గులమత్తమ్పి వుత్తం. న హి నిసిన్నస్స చతురఙ్గులప్పమాణం, ఠితస్స అట్ఠఙ్గులమేవాతి సక్కా నియమేతుం ఊనాధికత్తసమ్భవతో. తస్మా యథా సారుప్పం హోతి ఏవం అట్ఠఙ్గులానుసారేన నివాసనఞ్ఞేవ అధిప్పేతన్తి గహేతబ్బం. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘యో పన భిక్ఖు సుక్ఖజఙ్ఘో వా’’తిఆది. కురున్దియం ‘‘అజానన్తస్స అనాపత్తీ’’తి ఆదరం కత్వా ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి అజాననం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాపి నిరన్తరం నివాసనపారుపనవత్తం సిక్ఖితబ్బం, అసిక్ఖితో అనాదరియమేవ. పరిమణ్డలగ్గహణేన ఉక్ఖిపిత్వా నివాసనమ్పి పటిక్ఖిత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉక్ఖిపిత్వా వా ఓతారేత్వా వా’’తి.

సచిత్తకన్తి వత్థువిజాననచిత్తేన సచిత్తకం. సారత్థదీపనియం పన ఉపతిస్సత్థేరవాదనయేన లోకవజ్జత్తం గహేత్వా ‘‘వత్థువిజాననచిత్తేన, పణ్ణత్తివిజాననచిత్తేన చ సచిత్తక’’న్తి (సారత్థ. టీ. సేఖియకణ్డ ౩.౫౭౬) వుత్తం. తత్థ చ వత్థువిజాననం విసుం న వత్తబ్బం. పణ్ణత్తివిజాననేన తస్సాపి అన్తోగధభావతో ఇదం వత్థుం ఏవం వీతిక్కమన్తస్స ఆపత్తీతి విజానన్తో హి పణ్ణత్తిం విజానాతీతి వుచ్చతి. ఉపతిస్సత్థేరవాదే చేత్థ పణ్ణత్తిం అజానిత్వా అపరిమణ్డలనివాసనాదివత్థుమేవ జానన్తస్స పణ్ణత్తివీతిక్కమానాదరియాభావా సబ్బసేఖియేసు అనాపత్తి ఏవ అభిమతా, తఞ్చ న యుత్తం కోసమ్బక్ఖన్ధకే (మహావ. ౪౫౧ ఆదయో) వచ్చకుటియం ఉదకావసేసం ఠపేన్తస్స పణ్ణత్తివిజాననాభావేపి ఆపత్తియా వుత్తత్తా. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతి …పే… సో అపరేన సమయేన తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి హోతీ’’తిఆది (మహావ. ౪౫౧). అట్ఠకథాయఞ్చస్స ‘‘త్వం ఏత్థ ఆపత్తిభావం న జానాసీతి, ఆమ న జానామీతి. హోతు ఆవుసో, ఏత్థ ఆపత్తీతి, సచే హోతి, దేసేస్సామీతి. సచే పన తే, ఆవుసో, అసఞ్చిచ్చ అసతియా కతం, నత్థి ఆపత్తీతి. సో తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి అహోసీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౪౫౧) వుత్తం, తథా ‘‘అధమ్మవాదీతి ఉక్ఖిత్తానువత్తకేసు అఞ్ఞతరో’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౪౫౭-౪౫౮) చ వుత్తం. ఖన్ధకవత్తానఞ్హి సేఖియత్తా తత్థ వుత్తో నయో ఇమేసం, ఇధ వుత్తో చ తేసం సాధారణోవ హోతీతి. తేనేవ ‘‘అసఞ్చిచ్చ అసతియా కతం, నత్థి ఆపత్తీ’’తి ఏవం ఇధ వుత్తో ఆపత్తినయో తత్థాపి దస్సితో. తస్మా ఫుస్సదేవత్థేరవాదే ఏవ ఠత్వా వత్థువిజాననచిత్తేనేవ సబ్బసేఖియాని సచిత్తకాని, న పణ్ణత్తివిజాననచిత్తేన. భియ్యోకమ్యతాయసూపబ్యఞ్జనపటిచ్ఛాదనఉజ్ఝానసఞ్ఞీతి ద్వే సిక్ఖాపదాని లోకవజ్జాని అకుసలచిత్తాని, సేసాని పణ్ణత్తివజ్జాని, తిచిత్తాని, తివేదనాని చాతి గహణమేవ యుత్తతరం దిస్సతి. తేనేవేత్థ ‘‘అసఞ్చిచ్చాతి పురతో వా పచ్ఛతో వా ఓలమ్బేత్వా నివాసేస్సామీతి ఏవం అసఞ్చిచ్చా’’తిఆదినా వత్థుఅజాననవసేనేవ అనాపత్తివణ్ణనా కతా, న పణ్ణత్తివిజాననచిత్తవసేన.

అపిచ ‘‘యస్స సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తం లోకవజ్జ’’న్తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) ఇమినా లక్ఖణవచనేనాపి చేతం సిజ్ఝతి. వత్థువిజాననచిత్తవసేనేవ హేత్థ ‘‘సచిత్తకపక్ఖే’’తి వుత్తం. ఇతరథా పణ్ణత్తివిజాననచిత్తవసేన సబ్బసిక్ఖాపదానమ్పి సచిత్తకపక్ఖే చిత్తస్స అకుసలత్తనియమేన లోకవజ్జత్తప్పసఙ్గతో పణ్ణత్తివజ్జమేవ న సియా, ఇదఞ్చ వచనం నిరత్థకం సియా ఇమినా వచనేన నివత్తేతబ్బస్స సిక్ఖాపదస్స అభావా. న చ సేఖియేసు వత్థువిజాననచిత్తేన సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం పాణాతిపాతాదీసు వియ అకుసలమేవాతి నియమో అత్థి, యేనేత్థ లోకవజ్జతా పసజ్జేయ్య, ‘‘అనాదరియం పటిచ్చా’’తి చేతం పాళివచనం వత్థుం జానిత్వా తీహి చిత్తేహి వీతిక్కమమేవ అనాదరియం కత్వా వుత్తం, న పణ్ణత్తిం జానిత్వా అకుసలచిత్తేనేవ వీతిక్కమన్తి గహేతబ్బం. అఞ్ఞథా ఖన్ధకపాళియా, అట్ఠకథాయఞ్చ పుబ్బాపరఞ్చ విరుజ్ఝనతోతి అమ్హాకం ఖన్తి. యథా వా న విరుజ్ఝతి, తథా ఏత్థ అధిప్పాయో గవేసితబ్బో. అనాదరియం, అనాపత్తికారణాభావో, అపరిమణ్డలనివాసనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. యథా చేత్థ, ఏవం సబ్బత్థ. కేవలం తత్థ తత్థ వుత్తపటిపక్ఖకరణవసేన తతియఙ్గయోజనమేవ విసేసో.

౫౭౭. దుతియాదీసు గిహిపారుతన్తి సేతపటపారుతాది. విహారేపీతి సఙ్ఘసన్నిపాతబుద్ధుపట్ఠానాదికాలం సన్ధాయ వుత్తం.

౫౭౮. గణ్ఠికం పటిముఞ్చిత్వాతిఆది పటిచ్ఛాదనవిధిదస్సనం. గీవం పటిచ్ఛాదేత్వాతిఆదినా వుత్తత్తా సఞ్చిచ్చ గీవం, మణిబన్ధనఞ్చ అప్పటిచ్ఛాదేన్తస్స ఆపత్తి. ఏత్థాపి పరిమణ్డలసిక్ఖాపదస్స సాధారణత్తా జాణుమణ్డలతో హేట్ఠా చతురఙ్గులమత్తం ఓతారేత్వా అనోలమ్బేత్వా పరిమణ్డలమేవ పారుపితబ్బం.

౫౭౯. వివరిత్వా నిసీదతోతి విహారే వియ ఏకంసపారుపనం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘వాసత్థాయ ఉపగతస్సా’’తి వుత్తత్తా వాసాధిప్పాయం వినా ధమ్మదేసనపరిత్తభణనాదిఅత్థాయ సుచిరమ్పి నిసీదన్తేన సబ్బం అన్తరఘరవత్తం పూరేన్తేనేవ నిసీదితబ్బం. నిసీదనపటిసంయుత్తేసు ఏవ చ సిక్ఖాపదేసు ‘‘వాసూపగతస్సా’’తి అనాపత్తియా వుత్తత్తా వాసత్థాయ అన్తరఘరం ఉపగచ్ఛన్తేనాపి సుప్పటిచ్ఛన్నతాదిసబ్బం అకోపేన్తేనేవ గన్తబ్బం. ‘‘వాసూపగతస్సా’’తి హి వుత్తం, న పన ఉపగచ్ఛమానస్సాతి. కేచి పన ‘‘ఏకేకస్మిం పఠమం గన్త్వా వాసపరిగ్గహే కతే తతో అఞ్ఞేహి యథాసుఖం గన్తుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. అపరే పన ‘‘గేహస్సామికేహి ‘యావ తుమ్హే నివసిస్సథ, తావ తుమ్హాకం ఇమం గేహం దేమీ’తి దిన్నే అఞ్ఞేహి అవాసాధిప్పాయేహి అన్తరారామే వియ యథాసుఖం గన్తుం, నిసీదితుఞ్చ వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం సబ్బం న గహేతబ్బం తథావచనాభావా, దానలక్ఖణాభావా, తావత్తకేన విహారసఙ్ఖ్యానుపగమనతో చ. ‘‘యావ నిసీదిస్సథ, తావ తుమ్హాకం ఇమం గేహం దేమీ’’తి దేన్తోపి హి తావకాలికమేవ దేతి వత్థుపరిచ్చాగలక్ఖణత్తా దానస్స.

౫౮౨. చతుహత్థప్పమాణన్తి వడ్ఢకీహత్థం సన్ధాయ వుత్తన్తి వదన్తి.

౫౮౪. ఉక్ఖిత్తచీవరో హుత్వాతి కటితో ఉద్ధం కాయబన్ధనాదిదస్సనవసేనేవుక్ఖిపనం సన్ధాయ వుత్తం పిణ్డాయ చరతో పత్తగ్గహణాదిమత్తస్స అనుఞ్ఞాతత్తా. తేనేవ ‘‘నిసిన్నకాలే పన ధమకరణ’’న్తిఆది వుత్తం. నిసిన్నకాలే హి ఖన్ధే లగ్గపత్తత్థవికాదితో ధమకరణం నీహరన్తస్స కటితో ఉద్ధమ్పి దిస్సతి, తథా అదస్సేత్వా నీహరితబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఆసనే నిసీదన్తస్సాపి చ పారుపితచీవరం కిఞ్చి ఉక్ఖిపిత్వా సఙ్ఘాటిం జఙ్ఘపిణ్డేహి అనుక్ఖిపిత్వావ నిసీదితబ్బం. ఇమస్మిఞ్ఞేవ పన సిక్ఖాపదే ‘‘వాసూపగతస్సా’’తి వుత్తత్తా నిసీదనపటిసంయుత్తేసు ఛట్ఠఅట్ఠమేసు అవుత్తత్తా వాసూపగతేనాపి సుసంవుతేన ఓక్ఖిత్తచక్ఖునావ నిసీదితబ్బం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయమ్పి తేసం విసేసం అవత్వా ఇధేవ ‘‘వాసూపగతస్స పన అనాపత్తీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. ఉక్ఖిత్తకసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తా.

పరిమణ్డలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.