౭. సేఖియకణ్డం
౧. పరిమణ్డలవగ్గవణ్ణనా
౫౭౬. సేఖియేసు యస్మా వత్తక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౫౬ ఆదయో) వుత్తవత్తానిపి సిక్ఖితబ్బత్తా సేఖియానేవ, తస్మా పారాజికాదీసు వియేత్థ పాళియం పరిచ్ఛేదో న కతో. చారిత్తనయదస్సనత్థఞ్చ ‘‘యో పన భిక్ఖు ఓలమ్బేన్తో నివాసేయ్య, దుక్కట’’న్తి అవత్వా ‘‘సిక్ఖా కరణీయా’’తి సబ్బత్థ పాళి ఆరోపితా. పదభాజనే పన ‘‘ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తత్తా సబ్బత్థ అనాదరియకరణే దుక్కటం వేదితబ్బం.
అట్ఠఙ్గులమత్తన్తి మత్త-సద్దేన తతో కిఞ్చి అధికం, ఊనమ్పి సఙ్గణ్హాతి. తేనేవ నిసిన్నస్స చతురఙ్గులమత్తమ్పి వుత్తం. న హి నిసిన్నస్స చతురఙ్గులప్పమాణం, ఠితస్స అట్ఠఙ్గులమేవాతి సక్కా నియమేతుం ఊనాధికత్తసమ్భవతో. తస్మా యథా సారుప్పం హోతి ఏవం అట్ఠఙ్గులానుసారేన నివాసనఞ్ఞేవ అధిప్పేతన్తి గహేతబ్బం. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘యో పన భిక్ఖు సుక్ఖజఙ్ఘో వా’’తిఆది. కురున్దియం ‘‘అజానన్తస్స అనాపత్తీ’’తి ఆదరం కత్వా ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి అజాననం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాపి నిరన్తరం నివాసనపారుపనవత్తం సిక్ఖితబ్బం, అసిక్ఖితో అనాదరియమేవ. పరిమణ్డలగ్గహణేన ఉక్ఖిపిత్వా నివాసనమ్పి పటిక్ఖిత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉక్ఖిపిత్వా వా ఓతారేత్వా వా’’తి.
సచిత్తకన్తి వత్థువిజాననచిత్తేన సచిత్తకం. సారత్థదీపనియం పన ఉపతిస్సత్థేరవాదనయేన లోకవజ్జత్తం గహేత్వా ‘‘వత్థువిజాననచిత్తేన, పణ్ణత్తివిజాననచిత్తేన చ సచిత్తక’’న్తి (సారత్థ. టీ. సేఖియకణ్డ ౩.౫౭౬) వుత్తం. తత్థ చ వత్థువిజాననం విసుం న వత్తబ్బం. పణ్ణత్తివిజాననేన తస్సాపి అన్తోగధభావతో ఇదం వత్థుం ఏవం వీతిక్కమన్తస్స ఆపత్తీతి విజానన్తో హి పణ్ణత్తిం విజానాతీతి వుచ్చతి. ఉపతిస్సత్థేరవాదే చేత్థ పణ్ణత్తిం అజానిత్వా అపరిమణ్డలనివాసనాదివత్థుమేవ జానన్తస్స పణ్ణత్తివీతిక్కమానాదరియాభావా సబ్బసేఖియేసు అనాపత్తి ఏవ అభిమతా, తఞ్చ న యుత్తం కోసమ్బక్ఖన్ధకే (మహావ. ౪౫౧ ఆదయో) వచ్చకుటియం ఉదకావసేసం ఠపేన్తస్స పణ్ణత్తివిజాననాభావేపి ఆపత్తియా వుత్తత్తా. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతి …పే… సో అపరేన సమయేన తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి హోతీ’’తిఆది (మహావ. ౪౫౧). అట్ఠకథాయఞ్చస్స ‘‘త్వం ఏత్థ ఆపత్తిభావం న జానాసీతి, ఆమ న జానామీతి. హోతు ఆవుసో, ఏత్థ ఆపత్తీతి, సచే హోతి, దేసేస్సామీతి. సచే పన తే, ఆవుసో, అసఞ్చిచ్చ అసతియా కతం, నత్థి ఆపత్తీతి. సో తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి అహోసీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౪౫౧) వుత్తం, తథా ‘‘అధమ్మవాదీతి ఉక్ఖిత్తానువత్తకేసు అఞ్ఞతరో’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౪౫౭-౪౫౮) చ వుత్తం. ఖన్ధకవత్తానఞ్హి సేఖియత్తా తత్థ వుత్తో నయో ఇమేసం, ఇధ వుత్తో చ తేసం సాధారణోవ హోతీతి. తేనేవ ‘‘అసఞ్చిచ్చ అసతియా కతం, నత్థి ఆపత్తీ’’తి ఏవం ఇధ వుత్తో ఆపత్తినయో తత్థాపి దస్సితో. తస్మా ఫుస్సదేవత్థేరవాదే ఏవ ఠత్వా వత్థువిజాననచిత్తేనేవ సబ్బసేఖియాని సచిత్తకాని, న పణ్ణత్తివిజాననచిత్తేన. భియ్యోకమ్యతాయసూపబ్యఞ్జనపటిచ్ఛాదనఉజ్ఝానసఞ్ఞీతి ద్వే సిక్ఖాపదాని లోకవజ్జాని అకుసలచిత్తాని, సేసాని పణ్ణత్తివజ్జాని, తిచిత్తాని, తివేదనాని చాతి గహణమేవ యుత్తతరం దిస్సతి. తేనేవేత్థ ‘‘అసఞ్చిచ్చాతి పురతో వా పచ్ఛతో వా ఓలమ్బేత్వా నివాసేస్సామీతి ఏవం అసఞ్చిచ్చా’’తిఆదినా వత్థుఅజాననవసేనేవ అనాపత్తివణ్ణనా కతా, న పణ్ణత్తివిజాననచిత్తవసేన.
అపిచ ‘‘యస్స సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తం లోకవజ్జ’’న్తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) ఇమినా లక్ఖణవచనేనాపి చేతం సిజ్ఝతి. వత్థువిజాననచిత్తవసేనేవ హేత్థ ‘‘సచిత్తకపక్ఖే’’తి వుత్తం. ఇతరథా పణ్ణత్తివిజాననచిత్తవసేన సబ్బసిక్ఖాపదానమ్పి సచిత్తకపక్ఖే చిత్తస్స అకుసలత్తనియమేన లోకవజ్జత్తప్పసఙ్గతో పణ్ణత్తివజ్జమేవ న సియా, ఇదఞ్చ వచనం నిరత్థకం సియా ఇమినా వచనేన నివత్తేతబ్బస్స సిక్ఖాపదస్స అభావా. న చ సేఖియేసు వత్థువిజాననచిత్తేన సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం పాణాతిపాతాదీసు వియ అకుసలమేవాతి నియమో అత్థి, యేనేత్థ లోకవజ్జతా పసజ్జేయ్య, ‘‘అనాదరియం పటిచ్చా’’తి చేతం పాళివచనం వత్థుం జానిత్వా తీహి చిత్తేహి వీతిక్కమమేవ అనాదరియం కత్వా వుత్తం, న పణ్ణత్తిం జానిత్వా అకుసలచిత్తేనేవ వీతిక్కమన్తి గహేతబ్బం. అఞ్ఞథా ఖన్ధకపాళియా, అట్ఠకథాయఞ్చ పుబ్బాపరఞ్చ విరుజ్ఝనతోతి అమ్హాకం ఖన్తి. యథా వా న విరుజ్ఝతి, తథా ఏత్థ అధిప్పాయో గవేసితబ్బో. అనాదరియం, అనాపత్తికారణాభావో, అపరిమణ్డలనివాసనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. యథా చేత్థ, ఏవం సబ్బత్థ. కేవలం తత్థ తత్థ వుత్తపటిపక్ఖకరణవసేన తతియఙ్గయోజనమేవ విసేసో.
౫౭౭. దుతియాదీసు గిహిపారుతన్తి సేతపటపారుతాది. విహారేపీతి సఙ్ఘసన్నిపాతబుద్ధుపట్ఠానాదికాలం సన్ధాయ వుత్తం.
౫౭౮. గణ్ఠికం పటిముఞ్చిత్వాతిఆది పటిచ్ఛాదనవిధిదస్సనం. గీవం పటిచ్ఛాదేత్వాతిఆదినా వుత్తత్తా సఞ్చిచ్చ గీవం, మణిబన్ధనఞ్చ అప్పటిచ్ఛాదేన్తస్స ఆపత్తి. ఏత్థాపి పరిమణ్డలసిక్ఖాపదస్స సాధారణత్తా జాణుమణ్డలతో హేట్ఠా చతురఙ్గులమత్తం ఓతారేత్వా అనోలమ్బేత్వా పరిమణ్డలమేవ పారుపితబ్బం.
౫౭౯. వివరిత్వా నిసీదతోతి విహారే వియ ఏకంసపారుపనం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘వాసత్థాయ ఉపగతస్సా’’తి వుత్తత్తా వాసాధిప్పాయం వినా ధమ్మదేసనపరిత్తభణనాదిఅత్థాయ సుచిరమ్పి నిసీదన్తేన సబ్బం అన్తరఘరవత్తం పూరేన్తేనేవ నిసీదితబ్బం. నిసీదనపటిసంయుత్తేసు ఏవ చ సిక్ఖాపదేసు ‘‘వాసూపగతస్సా’’తి అనాపత్తియా వుత్తత్తా వాసత్థాయ అన్తరఘరం ఉపగచ్ఛన్తేనాపి సుప్పటిచ్ఛన్నతాదిసబ్బం అకోపేన్తేనేవ గన్తబ్బం. ‘‘వాసూపగతస్సా’’తి హి వుత్తం, న పన ఉపగచ్ఛమానస్సాతి. కేచి పన ‘‘ఏకేకస్మిం పఠమం గన్త్వా వాసపరిగ్గహే కతే తతో అఞ్ఞేహి యథాసుఖం గన్తుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. అపరే పన ‘‘గేహస్సామికేహి ‘యావ తుమ్హే నివసిస్సథ, తావ తుమ్హాకం ఇమం గేహం దేమీ’తి దిన్నే అఞ్ఞేహి అవాసాధిప్పాయేహి అన్తరారామే వియ యథాసుఖం గన్తుం, నిసీదితుఞ్చ వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం సబ్బం న గహేతబ్బం తథావచనాభావా, దానలక్ఖణాభావా, తావత్తకేన విహారసఙ్ఖ్యానుపగమనతో చ. ‘‘యావ నిసీదిస్సథ, తావ తుమ్హాకం ఇమం గేహం దేమీ’’తి దేన్తోపి హి తావకాలికమేవ దేతి వత్థుపరిచ్చాగలక్ఖణత్తా దానస్స.
౫౮౨. చతుహత్థప్పమాణన్తి వడ్ఢకీహత్థం సన్ధాయ వుత్తన్తి వదన్తి.
౫౮౪. ఉక్ఖిత్తచీవరో హుత్వాతి కటితో ఉద్ధం కాయబన్ధనాదిదస్సనవసేనేవుక్ఖిపనం సన్ధాయ వుత్తం పిణ్డాయ చరతో పత్తగ్గహణాదిమత్తస్స అనుఞ్ఞాతత్తా. తేనేవ ‘‘నిసిన్నకాలే పన ధమకరణ’’న్తిఆది వుత్తం. నిసిన్నకాలే హి ఖన్ధే లగ్గపత్తత్థవికాదితో ధమకరణం నీహరన్తస్స కటితో ఉద్ధమ్పి దిస్సతి, తథా అదస్సేత్వా నీహరితబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఆసనే నిసీదన్తస్సాపి చ పారుపితచీవరం కిఞ్చి ఉక్ఖిపిత్వా సఙ్ఘాటిం జఙ్ఘపిణ్డేహి అనుక్ఖిపిత్వావ నిసీదితబ్బం. ఇమస్మిఞ్ఞేవ పన సిక్ఖాపదే ‘‘వాసూపగతస్సా’’తి వుత్తత్తా నిసీదనపటిసంయుత్తేసు ఛట్ఠఅట్ఠమేసు అవుత్తత్తా వాసూపగతేనాపి సుసంవుతేన ఓక్ఖిత్తచక్ఖునావ నిసీదితబ్బం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయమ్పి తేసం విసేసం అవత్వా ఇధేవ ‘‘వాసూపగతస్స పన అనాపత్తీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. ఉక్ఖిత్తకసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తా.
పరిమణ్డలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఉజ్జగ్ఘికవగ్గవణ్ణనా
౫౮౬. దుతియవగ్గాదిఉజ్జగ్ఘికఅప్పసద్దేసు నిసీదనపటిసంయుత్తేసుపి వాసూపగతస్స అనాపత్తి న వుత్తా, కాయప్పచాలకాదీసు ఏవ పన వుత్తా. పాళిపోత్థకేసు పనేతం కేసుచి పేయ్యాలేన బ్యామోహితత్తా న సుట్ఠు విఞ్ఞాయతి. యత్థ చ అన్తరఘరే ధమ్మం వా దేసేన్తస్స, పాతిమోక్ఖం వా ఉద్దిసన్తస్స మహాసద్దేన యావపరిససావనేపి అనాపత్తి ఏవాతి దట్ఠబ్బం తథా ఆనన్దత్థేరమహిన్దత్థేరాదీహి ఆచరితత్తా.
ఉజ్జగ్ఘికవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఖమ్భకతవగ్గవణ్ణనా
౬౦౩. పత్తే గహణసఞ్ఞా అస్స అత్థీతి పత్తసఞ్ఞీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘పత్తే సఞ్ఞం కత్వా’’తి వుత్తం.
౬౦౪. ఓలోణీతి ఏకా బ్యఞ్జనవికతి. కఞ్జికతక్కాదిరసోతి కేచి. మంసరసాదీనీతి ఆది-సద్దేన అవసేసా సబ్బాపి బ్యఞ్జనవికతి సఙ్గహితా.
౬౦౫. సమభరితన్తి రచితం. హేట్ఠా ఓరోహతీతి సమన్తా ఓకాససమ్భవతో హత్థేన సమం కరియమానం హేట్ఠా భస్సతి. పత్తమత్థకే ఠపితాని పూవాని ఏవ వటంసకాకారేన ఠపితత్తా ‘‘పూవవటంసక’’న్తి వుత్తాని. కేచి పన ‘‘పత్తం గహేత్వా థూపీకతం పిణ్డపాతం రచిత్వా దియ్యమానమేవ గణ్హతో ఆపత్తి, హత్థగతే ఏవ పన పత్తే దియ్యమానే థూపీకతమ్పి గహేతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బమేవ ‘‘సమతిత్తిక’’న్తి భావనపుంసకవసేన సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా.
ఖమ్భకతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. సక్కచ్చవగ్గవణ్ణనా
౬౦౮. చతుత్థవగ్గాదీసు సపదానన్తి ఏత్థ దానం వుచ్చతి అవఖణ్డనం, అపేతం దానతో అపదానం, సహ అపదానేన సపదానం, అవఖణ్డనవిరహితం అనుపటిపాటియాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘తత్థ తత్థ ఓధిం అకత్వా’’తిఆది.
౬౧౧. విఞ్ఞత్తియన్తి సూపోదనవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదం సన్ధాయ వదతి. ‘‘వత్తబ్బం నత్థీ’’తి ఇమినా పాళియావ సబ్బం విఞ్ఞాయతీతి దస్సేతి. తత్థ పాళియం అసఞ్చిచ్చాతిఆదీసు వత్థుమత్తం ఞత్వా భుఞ్జనేన ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తస్సేవ పున పణ్ణత్తిం ఞత్వా ముఖగతం ఛడ్డేతుకామస్స యం అరుచియా పవిట్ఠం, తం అసఞ్చిచ్చ పవిట్ఠం నామ, తత్థ అనాపత్తి. తదేవ పున అఞ్ఞవిహితతాయ వా అవిఞ్ఞత్తమిదన్తిసఞ్ఞాయ వా భుఞ్జనే ‘‘అసతియా’’తి వుచ్చతి.
౬౧౩. ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి ఇదమస్స సిక్ఖాపదస్స అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా సయం భుఞ్జనే ఏవ పఞ్ఞత్తత్తా ఇమినా సిక్ఖాపదేన అనాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. పఞ్చసహధమ్మికానం పన అత్థాయ అఞ్ఞాతకఅప్పవారితట్ఠానే విఞ్ఞాపేన్తో విఞ్ఞత్తిక్ఖణే అట్ఠకథాసు సుత్తానులోమతో వుత్తఅకతవిఞ్ఞత్తిదుక్కటతో న ముచ్చతి. సఞ్చిచ్చ భుఞ్జనక్ఖణే సయఞ్చ అఞ్ఞే చ మిచ్ఛాజీవతో న ముచ్చన్తీతి గహేతబ్బం.
౬౧౫. ‘‘కుక్కుటణ్డం అతిఖుద్దక’’న్తి ఇదం అసారుప్పవసేన వుత్తం, అతిమహన్తే ఏవ ఆపత్తీతి దట్ఠబ్బం. భుఞ్జన్తేన పన చోరాదిభయం పటిచ్చ మహన్తమ్పి అపరిమణ్డలమ్పి కత్వా సీఘం భుఞ్జనవసేనేత్థ ఆపదా. ఏవమఞ్ఞేసుపి యథానురూపం దట్ఠబ్బం.
సక్కచ్చవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. కబళవగ్గవణ్ణనా
౬౧౭. అనాహటే కబళే ముఖద్వారవివరణే పన పయోజనాభావా ‘‘ఆపదాసూ’’తి న వుత్తం. ఏవమఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు.
౬౧౮. సబ్బం హత్థన్తి హత్థేకదేసా అఙ్గులియో వుత్తా ‘‘హత్థముద్దా’’తిఆదీసు వియ, తస్మా ఏకఙ్గులిమ్పి ముఖే పక్ఖిపితుం న వట్టతి.
కబళవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సురుసురువగ్గవణ్ణనా
౬౨౭. పాళియం సీతీకతోతి సీతపీళితో. సిలకబుద్ధోతి పరిహాసవచనమేతం. సిలకఞ్హి కిఞ్చి దిస్వా ‘‘బుద్ధో అయ’’న్తి వోహరన్తి.
౬౨౮. ‘‘అఙ్గులియో ముఖే పవేసేత్వా భుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి ఇమినా సబ్బం హత్థం అన్తోముఖే పక్ఖిపనసిక్ఖాపదస్సపి పవిట్ఠఙ్గులినిల్లేహనేన ఇమస్సపి సిక్ఖాపదస్స అనాపత్తిం దస్సేతి. ఏసేవ నయోతి ఘనయాగుఆదీసు పత్తం హత్థేన, ఓట్ఠఞ్చ జివ్హాయ నిల్లేహితుం వట్టతీతి అతిదిసతి. తస్మాతి యస్మా ఘనయాగుఆదివిరహితం నిల్లేహితుం న వట్టతి.
౬౩౪. విలీవచ్ఛత్తన్తి వేణుపేసికాహి కతం. మణ్డలబద్ధానీతి దీఘసలాకాసు తిరియం వలయాకారేన సలాకం ఠపేత్వా సుత్తేహి బద్ధాని దీఘఞ్చ తిరియఞ్చ ఉజుకమేవ సలాకాయో ఠపేత్వా దళ్హబద్ధాని చేవ తిరియం ఠపేత్వా దీఘదణ్డకేహేవ సఙ్కోచారహం కత్వా సుత్తేహేవ తిరియం బద్ధాని. తత్థజాతకదణ్డకేన కతన్తి సహ దణ్డకేన ఛిన్నతాలపణ్ణాదీహి కతం. ఛత్తపాదుకాయాతి యస్మిం ఛత్తదణ్డకోటిం పవేసేత్వా ఛత్తం ఉజుకం ఠపేత్వా హేట్ఠా ఛాయాయ నిసీదన్తి, తిట్ఠన్తి వా, తాదిసే ఛత్తాధారే.
౬౩౭. చాపోతి మజ్ఝే వఙ్కకాజదణ్డసదిసా ధనువికతి. కోదణ్డోతి విద్ధదణ్డా ధనువికతి.
సురుసురువగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. పాదుకవగ్గవణ్ణనా
౬౪౭. సత్తమవగ్గే రుక్ఖతో పతితోతి ఏకం ఓలమ్బనసాఖం గహేత్వా పతితో. పాళియాతి అత్తనో ఆచారప్పకాసకగన్థస్స. ధీరత్థూతి ధీ అత్థు, నిన్దా హోతూతి అత్థో. వినిపాతనహేతునాతి వినిపాతనస్స హేతుభావేన. త్వన్తి ఉపయోగత్థే పచ్చత్తవచనం, తం ఇచ్చేవ వా పాఠో. అస్మాతి పాసాణో.
౬౪౯. న కథేతబ్బన్తి థేరేన అత్తనో కఙ్ఖాట్ఠానస్స పుచ్ఛితత్తా వుత్తం. దహరస్స అత్థకోసల్లం ఞాతుం పుచ్ఛితేన ఉచ్చాసనే నిసిన్నస్స ఆచరియస్స అనుయోగదాననయేన వత్తుం వట్టతి.
౬౫౨. ఖేళేన చేత్థ సిఙ్ఘాణికాపి సఙ్గహితాతి ఏత్థ ఉదకగణ్డుసకం కత్వా ఉచ్ఛుకచవరాదిఞ్చ ముఖేనేవ హరితుం ఉదకేసు ఛడ్డేతుం వట్టతీతి దట్ఠబ్బం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ.
పాదుకవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సేఖియవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.
౬౫౫. అధికరణసమథేసు చ ఇధ వత్తబ్బం నత్థి.
ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ విమతివినోదనియం
భిక్ఖువిభఙ్గవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స