౧౦. కోసమ్బకక్ఖన్ధకో
కోసమ్బకవివాదకథావణ్ణనా
౪౫౧. కోసమ్బకక్ఖన్ధకే సచే హోతి, దేసేస్సామీతి వినయధరస్స వచనేన ఆపత్తిదిట్ఠిం పటిలభిత్వా ఏవమాహ. తేనేవ పాళియం ‘‘సో తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి హోతీ’’తి వుత్తం. నత్థి ఆపత్తీతి ఉదకస్స ఠపనభావం అజానిత్వా వా ఠపితం ఛడ్డేత్వా విస్సరిత్వా వా గమనే అసఞ్చిచ్చ అసతియా అనాపత్తిపక్ఖోపి సమ్భవతీతి వినయధరో తత్థ అనాపత్తిదిట్ఠిం పటిలభిత్వా ఏవమాహ. తేనేవ పాళియం ‘‘అఞ్ఞే భిక్ఖూ తస్స ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠినో హోన్తీ’’తి వుత్తం. పరిసాయపిస్స అనాపత్తిదిట్ఠియా ఉప్పన్నత్తా ‘‘అఞ్ఞే’’తి బహువచనం కతం. అనాపత్తిదిట్ఠి అహోసీతి సుత్తన్తికత్థేరస్స వినయే అపకతఞ్ఞుతాయ వినయధరస్స వచనమత్తేన సో ఏవమహోసి, సా పనస్స ఆపత్తి ఏవ ఉదకావసేసస్స ఠపనభావం ఞత్వా ఠపితత్తా. వత్థుమత్తజాననే ఏవ హి సేఖియా సచిత్తకా, న పణ్ణత్తివిజాననే. తేనేవ పాళియం ‘‘తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి హోతీ’’తి సబ్బత్థ ఆపత్తి ఇచ్చేవ వుత్తం. ‘‘ఆపత్తిం ఆపజ్జమానో’’తి ఇదం వినయధరత్థేరో ‘‘తయా ఇదం ఉదకం ఠపిత’’న్తి అత్తనా పుట్ఠేన సుత్తన్తికత్థేరేన ‘‘ఆమావుసో’’తి వుత్తవచనం సరిత్వా పణ్ణత్తిఅకోవిదతాయ సఞ్చిచ్చేవ అకాసీతి ఆపత్తిదిట్ఠి హుత్వావ అవోచ. తేనేవ పాళియం ‘‘అఞ్ఞే భిక్ఖూ తస్సా ఆపత్తియా ఆపత్తిదిట్ఠినో హోన్తీ’’తి వుత్తం.
౪౫౩. ‘‘న తావ భిన్నో’’తి ఇదం ఉక్ఖిపనతదనువత్తనమత్తేన సఙ్ఘో భిన్నో నామ న హోతి, తం నిస్సాయ పన ఉభయపక్ఖికానం పక్ఖం పరియేసిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం కోధవసేన కాయవచీకలహవడ్ఢనేనేవ హోతీతి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘సో చ ఖో కలహవసేనా’’తి. సమ్భమఅత్థవసేనాతి తురితత్థవసేన.
౪౫౪. అకారణేతిఆది అనుక్ఖిపిత్వావ ఉపాయేన సఞ్ఞాపేత్వా హితేసితాయ ఆపత్తితో మోచేతుం యుత్తట్ఠానే కోధచిత్తవసేన విహేఠనత్థాయ కతభావం సన్ధాయ వుత్తం, న పన కమ్మఙ్గస్స అభావం సన్ధాయ. తేనేవ పాళియం ‘‘ఆపత్తి ఏసా, భిక్ఖవే, నేసా అనాపత్తి…పే… ఉక్ఖిత్తో ఏసో భిక్ఖూ’’తిఆది వుత్తం.
౪౫౫. ‘‘అధమ్మవాదీనం పక్ఖే నిసిన్నో’’తి ఇదం ఉపలక్ఖణమత్తం, ధమ్మవాదీనం పక్ఖే నిసీదిత్వా అధమ్మవాదీనం లద్ధిం గణ్హన్తోపి ధమ్మవాదీనం నానాసంవాసకో హోతి ఏవ. కమ్మం కోపేతీతి తం వినా గణస్స అపూరణపక్ఖం సన్ధాయ వుత్తం. యత్థ వా తత్థ వాతి ధమ్మవాదీనం పక్ఖే వా అధమ్మవాదీనం పక్ఖే వాతి అత్థో. ఇమే ధమ్మవాదినోతి గణ్హాతీతి తంతంపక్ఖగతే భిక్ఖూ యాథావతో వా అయాథావతో వా ‘‘ఇమే ధమ్మవాదినో’’తి గణ్హాతి, అయం తంతంపక్ఖగతానం అత్తానం సమానసంవాసకం కరోతి.
౪౫౬. ఉపదంసేన్తీతి పవత్తేన్తి. పాళియం ఏత్తావతాతి ‘‘ఏత్తకపదేసం ముఞ్చిత్వా నిసిన్నా మయం కోధచిత్తే ఉప్పన్నేపి అఞ్ఞమఞ్ఞం అననులోమికం కాయకమ్మాదిం పవత్తేతుం న సక్ఖిస్సామా’’తి సల్లేక్ఖేత్వా దూరే నిసీదితబ్బన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘ఉపచారం ముఞ్చిత్వా’’తి.
౪౫౭. పాళియం భణ్డనజాతాతిఆదీసు కలహస్స పుబ్బభాగో భణ్డనం నామ. హత్థపరామాసాది కలహో నామ. విరుద్ధవాదో వివాదో నామ.
౪౫౮. పరిపుణ్ణకోసకోట్ఠాగారోతి ఏత్థ కోసో నామ సువణ్ణమణిఆదిభణ్డాగారసారగబ్భో. కోట్ఠం వుచ్చతి ధఞ్ఞస్స ఆవసనట్ఠానం, కోట్ఠభూతం అగారం కోట్ఠాగారం, ధఞ్ఞసఙ్గహట్ఠానం. అబ్భుయ్యాసీతి యుద్ధాయ అభిముఖో నిక్ఖమీతి అత్థో. ఏకసఙ్ఘాతమ్పీతి ఏకయుద్ధమ్పి. ధోవనన్తి ధోవనుదకం.
౪౬౩. పరియాదిన్నరూపాతి కోధచిత్తేన పరిగ్గహితసభావా.
౪౬౪. తం న జానన్తీతి తం కలహం న జానన్తి. యే ఉపనయ్హన్తీతి యథావుత్తం కోధాకారం చిత్తే బన్ధన్తి. పాకటపరిస్సయేతి సీహాదికే. పటిచ్ఛన్నపరిస్సయేతి రాగాదికే. పాళియం నత్థి బాలే ౯౭ సహాయతాతి బాలం నిస్సాయ సీలాదిగుణసఙ్ఖాతా సహాయతా నత్థి, న సక్కా లద్ధున్తి అత్థో.
౪౬౬. అత్తకామరూపాతి అత్తనో హితకామయమానసభావా. అనురుద్ధాతి ఏకసేసనయేన తిణ్ణమ్పి కులపుత్తానం ఆలపనం, తేనేవ బహువచననిద్దేసో కతో. ఖమనీయం సరీరం యాపనీయం జీవితం ‘‘కచ్చి వో సరీరఞ్చ ధారేతుం, జీవితఞ్చ యాపేతుం సక్కా’’తి పుచ్ఛతి. తగ్ఘాతి ఏకంసత్థే నిపాతో, ఏకంసేన మయం భన్తేతి అత్థో. యథా కథన్తి ఏత్థ యథాతి నిపాతమత్తం, యథాకథన్తి వా ఏకో నిపాతో కారణపుచ్ఛనత్థో, కేన పకారేనాతి అత్థో. ఏకఞ్చ పన మఞ్ఞే చిత్తన్తి ఏకస్స చిత్తవసేన ఇతరేసమ్పి పవత్తనతో సబ్బేసం నో ఏకం వియ చిత్తన్తి అత్థో. కచ్చి పన వో అనురుద్ధాతి ఏత్థ వోతి నిపాతమత్తం, పచ్చత్తవచనం వా, కచ్చి తుమ్హేతి అత్థో. అమ్హాకన్తి నిద్ధారణే సామివచనం, అమ్హేసు తీసు యో పఠమం పటిక్కమతీతి అత్థో.
కోసమ్బకవివాదకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పాలిలేయ్యకగమనకథావణ్ణనా
౪౬౭. యేన పాలిలేయ్యకన్తి పచ్చత్తే ఉపయోగవచనం, యత్థ పాలిలేయ్యకో గామో, తత్థ అవసరీతి అత్థో. దహరపోతకేహీతి భిఙ్కచ్ఛాపేహి. ‘‘ఓగాహి’’న్తిపి పాఠో, నహానపోక్ఖరణిన్తి అత్థో.
ఉదానగాథాయం పన – రథఈససదిసదన్తస్స నాగస్స హత్థినో ఏతం వివేకనిన్నం చిత్తం నాగేన బుద్ధనాగస్స వివేకనిన్నచిత్తేన సమేతి. కస్మా? యం యస్మా ఏకోవ రమతి వనే, తస్మా ఏవం యోజనా దట్ఠబ్బా.
పాలిలేయ్యకగమనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
అట్ఠారసవత్థుకథావణ్ణనా
౪౬౮. యథా ధమ్మో తథా తిట్ఠాహీతి యథా ధమ్మో చ వినయో చ ఠితో, తథా తిట్ఠ, ధమ్మవాదీపక్ఖే తిట్ఠాతి అత్థో.
౪౭౩. ‘‘యో పటిబాహేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఇదం సామగ్గీభేదస్స అకారకే సన్ధాయ వుత్తం. యే పన భేదకారకా విరుద్ధా అలజ్జినో, తేసం పటిబాహితుం వట్టతి తేసం సన్తకస్సపి సేనాసనస్స వినాసనవచనతో. ‘‘వివిత్తం కత్వాపి దాతబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా పన యథావుడ్ఢం వరసేనాసనం అదత్వా వుడ్ఢానమ్పి అసఞ్ఞతానం సఞ్ఞతేహి వివిత్తం కత్వా దాతబ్బన్తి దట్ఠబ్బం.
౪౭౫. కమ్మవాచాయ ఓసారేత్వాతి ఏత్థ ఉక్ఖిత్తస్స భిక్ఖునో ఆపత్తియాపన్నభావం పటిజానిత్వా సమ్మావత్తనేన ఉక్ఖేపకానం సముప్పన్నఓసారణచ్ఛన్దస్స పగేవ ఞాతత్తా పటిప్పస్సమ్భనకమ్మవాచాయ ఉక్ఖిత్తానువత్తకా సయమేవ నం ఓసారేసున్తి దట్ఠబ్బం.
౪౭౬. అత్థతో అపగతాతి సామగ్గీఅత్థవిరహితా, తుచ్ఛబ్యఞ్జనాతి అత్థో.
౪౭౭. అప్పటిచ్ఛన్నాచారోతి అప్పటిచ్ఛాదేతబ్బసున్దరాచారో. అనపగతన్తి కారణతో అనపేతం. ఆదాతబ్బతో గహేతబ్బతో ఆదాయన్తి ఆచరియవాదో వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఆదాయం అత్తనో ఆచరియవాద’’న్తి.
అట్ఠహి దూతఙ్గేహీతి ‘‘సోతా చ హోతి సావేతా చ ఉగ్గహేతా చ ధారేతా చ విఞ్ఞాతా చ విఞ్ఞాపేతా చ కుసలో చ సహితాసహితస్స నో చ కలహకారకో’’తి (అ. ని. ౮.౧౬) ఏవం వుత్తేహి అట్ఠహి దూతఙ్గేహి. సేసమేత్థ, హేట్ఠా చ సబ్బత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.
అట్ఠారసవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
కోసమ్బకక్ఖన్ధకవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.
ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ విమతివినోదనియం
మహావగ్గవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స