౧. కమ్మక్ఖన్ధకో

తజ్జనీయకమ్మకథావణ్ణనా

౧. చూళవగ్గస్స పఠమే కమ్మక్ఖన్ధకే తావ ‘‘బలవాబలవ’’న్తి ఇదం ఏకపదం. ‘‘బలవబలవ’’న్తి వత్తబ్బే ఆకారం కత్వా ‘‘బలవాబలవ’’న్తి వుత్తం. తఞ్చ ‘‘దుక్ఖదుక్ఖ’’న్తిఆదీసు వియ అతిసయత్థే వత్తతీతి ఆహ ‘‘సుట్ఠు బలవం పటివదథా’’తి, అతి వియ బలవం కత్వా పటివచనం దేథాతి అత్థో.

౨. పాళియం ఆపత్తి ఆరోపేతబ్బాతి ఏత్థ కిఞ్చాపి ‘‘మా ఖో తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏసో అజేసీ’’తిఆదికే భణ్డనాదిజనకే వచనే పఞ్ఞత్తా కాచి ఆపత్తి నామ నత్థి ముసాపేసుఞ్ఞాదీసు ఏతస్స అప్పవిట్ఠత్తా, తథాపి భిక్ఖూహి విసుం, సఙ్ఘమజ్ఝే చ ‘‘మా, ఆవుసో, భిక్ఖూ అఞ్ఞమఞ్ఞం పయోజేత్వా భణ్డనాదిం అకాసి, నేదం అప్పిచ్ఛతాదీనం అత్థాయ వత్తతీ’’తి ఏవం అపఞ్ఞత్తేన వుచ్చమానస్స భిక్ఖునో అనాదరియేన అనోరమనపచ్చయా వా అఞ్ఞవాదవిహేసాదికరణపచ్చయా వా యా ఆపత్తి హోతి, సా ఆపత్తి ఆరోపేతబ్బా దిట్ఠివిపన్నస్స వియాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

యస్స పన ఇదం వచనం వినావ కాయవాచాహి ఆపన్నా లహుకాపత్తి అత్థి, తస్సపి ఆరోపేతబ్బావ. యం పన కమ్మవాచాయ ‘‘అత్తనా భణ్డనకారకా’’తి అత్తనా-సద్దగ్గహణం, ‘‘యేపి చఞ్ఞే భిక్ఖూ భణ్డనకారకా…పే… తే ఉపసఙ్కమిత్వా’’తిఆదివచనఞ్చ, తం వత్థువసేన గహితం. యో పన సయమేవ భణ్డనకారకో హోతి, అఞ్ఞే పన భణ్డనకారకే ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మా ఖో తుమ్హే’’తిఆదివచనం న వదతి, తస్సాపేతం కమ్మం కాతబ్బమేవ. కరోన్తేహి చ ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అయం ఇత్థన్నామో భిక్ఖు భణ్డనకారకో…పే… సఙ్ఘే అధికరణకారకో. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్ల’’న్తిఆదినావ కమ్మవాచా కాతబ్బా. యో చ అఞ్ఞేపి భిక్ఖూ కలహాయ సమాదపేతి, తస్సాపి ఏవమేవ కమ్మవాచం కాతుం వట్టతి అఞ్ఞేసం సమాదాపనస్సపి భణ్డనకారకత్తే ఏవ పవిసనతో. అఞ్ఞేసం సమాదాపనాకారమ్పి వత్వావ, కమ్మవాచం కాతుకామేనపి చ తేహి వుత్తవచనత్థమేవ గహేత్వా తదనుగుణం యోజేత్వావ కాతబ్బం, న ఇధాగతవసేనేవ సబ్బేసమ్పి ఇధాగతవసేనేవ వచనాసమ్భవా. భూతేన వత్థునా కతమేవ హి అవిపన్నం హోతి, నాఞ్ఞన్తి గహేతబ్బం. ఏస నయో నియస్సకమ్మాదీసుపి.

తజ్జనీయకమ్మకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అధమ్మకమ్మద్వాదసకకథాదివణ్ణనా

౪. అప్పటిఞ్ఞాయ కతన్తి వత్థుం వా ఆపత్తిం వా అసమ్పటిచ్ఛాపేత్వా కతం. యో పన సబ్బేసం పస్సన్తానం ఏవ వత్థువీతిక్కమం కత్వా పచ్ఛా కమ్మకరణభయేన ‘‘న కరోమీ’’తి ముసా వదతి, తస్స భిక్ఖూనం సమ్ముఖే వీతిక్కమకరణమేవ పటిఞ్ఞా. తథతో జాననత్థమేవ పటిఞ్ఞాయ కరణం అనుఞ్ఞాతం. యత్థ పన సన్దేహో హోతి, తత్థ సమ్పటిచ్ఛాపేత్వావ కత్తబ్బన్తి గహేతబ్బం.

‘‘పారాజికాపత్తియా వా’’తి ఇదం లిఙ్గనాసననిమిత్తతాయ పారాజికస్స కమ్మేన అతికిచ్ఛనీయతో వుత్తం. ‘‘సఙ్ఘాదిసేసాపత్తియా వా’’తి ఇదం పన పరివాసాదినిస్సారణకమ్మస్స ఆవేణికస్స విజ్జమానత్తా వుత్తం. యం పన పరతో ‘‘అధిసీలే సీలవిపన్నో హోతి…పే… తజ్జనీయకమ్మం కరేయ్యా’’తి (చూళవ. ౬) వుత్తం, తం ‘‘ఆయతిం సంవరే ఠత్వా వుట్ఠానం కరోహీ’’తి ఓవదియమానస్స అనాదరియాదిపచ్చయలహుకాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. సీలవిపత్తిమూలకఞ్హి లహుకాపత్తిం ఆపన్నో ఇధ అభేదూపచారేన ‘‘అధిసీలే సీలవిపన్నో’’తి వుత్తో ‘‘అతిదిట్ఠియా దిట్ఠివిపన్నో’’తి ఏత్థ వియ.

యథా చ దిట్ఠిం గహేత్వా వోహరన్తస్స ‘‘ఇతో దిట్ఠితో ఓరమాహీ’’తి అవత్వా కతకమ్మం కేవలాయ దిట్ఠివిపత్తియా కతత్తా అనాపత్తియా కతం నామ అధమ్మకమ్మం హోతి, ఏవం సీలవిపత్తిం ఆపజ్జిత్వా లజ్జిధమ్మే ఓక్కన్తే యథాధమ్మం వుట్ఠాయ సంవరే ఠాతుకామస్స కతం తజ్జనీయాదికమ్మం కేవలాయ సీలవిపత్తియా కతత్తా అదేసనాగామినియా కతం నామ అధమ్మకమ్మం హోతి. తేనేవ నియస్సకమ్మేపి ‘‘అపిస్సు భిక్ఖూ పకతా పరివాసం దేన్తా’’తిఆదినా సంవరే అట్ఠానమేవ కమ్మనిమిత్తభావేన వుత్తం. అదన్తం దమనత్థమేవ హి తజ్జనీయాదికమ్మాని అనుఞ్ఞాతానీతి. కేచి పన ‘‘అదేసనాగామినియాతి ఇదం పారాజికాపత్తింయేవ సన్ధాయ వుత్తం, న సఙ్ఘాదిసేస’’న్తి (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౪) వదన్తి, తం సుక్కపక్ఖే ‘‘దేసనాగామినియా ఆపత్తియా కతం హోతీ’’తి ఇమినా వచనేన విరుజ్ఝతి. సఙ్ఘాదిసేసస్సాపి చ పరియాయతో దేసనాగామినివోహారే గయ్హమానే ‘‘ఆపత్తియా కతం హోతీ’’తి వుత్తవారతో ఇమస్స వారస్స విసేసో న సియా, అట్ఠకథాయమ్పేత్థ విసేసభావో న దస్సితో. తస్మా వుత్తనయేనేవేత్థ అధిప్పాయో గహేతబ్బో.

౬. సబ్బానిపీతి తజ్జనీయనియస్సపబ్బాజనీయకమ్మాని తీణిపి. అఞ్ఞకమ్మస్స వత్థునాతి తజ్జనీయతో అఞ్ఞస్స కమ్మస్స వత్థునా అఞ్ఞకమ్మకరణం నామ కోచి దోసోపి న హోతీతి అధిప్పాయో. కారణమాహ ‘‘కస్మా’’తిఆదినా.

౮. పన్నలోమాతి పతితమానలోమా.

అధమ్మకమ్మద్వాదసకకథాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

నియస్సకమ్మకథాదివణ్ణనా

౧౧. నియస్సకమ్మే పాళియం అపిస్సూతి అపిచాతి ఇమస్మిం అత్థే నిపాతసముదాయో. నిస్సాయ తే వత్థబ్బన్తి ఏత్థ కేచి కల్యాణమిత్తాయత్తవుత్తితం సన్ధాయ వుత్తన్తి వదన్తి, అఞ్ఞే పన నిస్సయగ్గహణమేవాతి, ఉభయేనపిస్స సేరివిహారో న వట్టతీతి దీపితన్తి దట్ఠబ్బం.

౨౧. పబ్బాజనీయకమ్మే ‘‘పబ్బాజనీయకమ్మం పటిప్పస్సమ్భేతూ’’తి ఇదం పక్కమనాదిం అకత్వా సమ్మావత్తన్తానం వసేన వుత్తం.

౩౩. పటిసారణీయకమ్మే నేవ భిక్ఖువచనం, న గిహివచనన్తి ఏత్థ పరియాయతోపి భిక్ఖూ పరఖుంసనం న వదన్తి, గహట్ఠా పన సరూపేనేవ అక్కోసితుం సమత్థాపి ఉపకారీసు అకారణం ఏవరూపం న వదన్తి, త్వం గిహిగుణతోపి పరిహీనోతి అధిప్పాయో.

౩౯. ‘‘అఙ్గసమన్నాగమో పురిమేహి అసదిసో’’తి ఇమినా తజ్జనీయాదీనం వుత్తకారణమత్తేన ఇదం కాతుం న వట్టతీతి దీపేతి. ఇధ వుత్తేన పన గిహీనం అలాభాయ పరిసక్కనాదినా అఙ్గేన తానిపి కాతుం వట్టతీతి గహేతబ్బం. ఏత్థ చ ‘‘సద్ధం పసన్నం దాయకం కారకం సఙ్ఘుపట్ఠాకం హీనేన ఖుంసేతీ’’తి వుత్తత్తా తాదిసేసు గిహీసు ఖుంసనాదీహి గిహిపటిసంయుత్తేహి ఏవ అఙ్గేహి కమ్మారహతా, న ఆరామికచేటకాదీసు ఖుంసనాదీహి. తత్థాపి దాయకాదీసు ఖమాపితేసు కమ్మారహతా నత్థి, ఆపత్తి చ యత్థ కత్థచి దేసేతుం వట్టతి. యో చే తిక్ఖత్తుం ఖమాపియమానోపి న ఖమతి, అకతకమ్మేనపి దస్సనూపచారే ఆపత్తి దేసేతబ్బా. సో చే కాలకతో హోతి, దేసన్తరం వా గతో, గతదిసా న ఞాయతి, అన్తరామగ్గే వా జీవితన్తరాయో హోతి, కతకమ్మేనపి అకతకమ్మేనపి సఙ్ఘమజ్ఝే యథాభూతం విఞ్ఞాపేత్వా ఖమాపేత్వా ఆపత్తి దేసేతబ్బాతి వదన్తి. ధమ్మికపటిస్సవస్స అసచ్చాపనే పన తేసం సన్తికం గన్త్వా ‘‘మయా అసమవేక్ఖిత్వా పటిస్సవం కత్వా సో న సచ్చాపితో, తం మే ఖమథా’’తిఆదినా ఖమాపనే వచనక్కమో ఞాపేతబ్బో.

౪౧. పాళియం మఙ్కుభూతో నాసక్ఖి చిత్తం గహపతిం ఖమాపేతున్తి తింసయోజనమగ్గం పున గన్త్వాపి మానథద్ధతాయ యథాభూతం దోసం ఆవికత్వా అఖమాపనేన ‘‘నాహం ఖమామీ’’తి తేన పటిక్ఖిత్తో మఙ్కుభూతో ఖమాపేతుం న సక్ఖి, సో పునదేవ సావత్థిం పచ్చాగన్త్వాపి మాననిగ్గహత్థాయేవ పునపి సత్థారా పేసితో పురిమనయేనేవ ఖమాపేతుం అసక్కోన్తో పునాగచ్ఛి. అథస్స భగవా ‘‘అసన్తం భావనమిచ్ఛేయ్యా’’తిఆదినావ (ధ. ప. ౭౩) ధమ్మం దేసేత్వా మాననిమ్మథనం కత్వా అనుదూతదానం అనుఞ్ఞాసీతి దట్ఠబ్బం.

౪౨. ‘‘నో చే ఖమతి…పే… ఆపత్తిం దేసాపేతబ్బో’’తి వుత్తత్తా పగేవ గహట్ఠో ఖమతి చే, దస్సనూపచారే ఆపత్తిదేసనాకిచ్చం నత్థీతి గహేతబ్బం.

౪౬. ఉక్ఖేపనీయకమ్మేసు తీసు అరిట్ఠవత్థుస్మిం ఆపత్తిం ఆరోపేత్వాతి విసుం సఙ్ఘమజ్ఝేవ పాపికాయ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సజ్జనపచ్చయా దుక్కటం, సమనుభాసనపరియోసానే పాచిత్తియం వా ఆపత్తిం ఆరోపేత్వా. ఏత్థాపి కమ్మవాచాయ ‘‘తథాహం భగవతా’’తిఆది వత్థువసేన వుత్తం. యేన యేన పకారేన దిట్ఠిగతికా వోహరింసు, తేన తేన పకారేన యోజేత్వా కమ్మవాచా కాతబ్బా. గహణాకారం పన వినాపి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో పాపికం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం, సో తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జతి, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్ల’’న్తి ఏవం సామఞ్ఞతోపి కమ్మవాచం కాతుం వట్టతి.

౬౫. ‘‘యం దిట్ఠిం నిస్సాయ భణ్డనాదీని కరోతీ’’తి ఇమినా దిట్ఠిం నిస్సాయ ఉప్పన్నాని ఏవ భణ్డనాదీని ఇధ అధిప్పేతాని, న కేవలానీతి దస్సేతి. యో పన ‘‘భణ్డనాదీనం కరణే దోసో నత్థీ’’తి దిట్ఠికో హుత్వా భణ్డనాదిం కరోతి, సాపిస్స దిట్ఠి ఏవ హోతి, తస్సపి అప్పటినిస్సగ్గే కమ్మం కాతుం వట్టతి.

నియస్సకమ్మకథాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

కమ్మక్ఖన్ధకవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.