౬. భేసజ్జక్ఖన్ధకో
పఞ్చభేసజ్జాదికథావణ్ణనా
౨౬౦. భేసజ్జక్ఖన్ధకే పిత్తం కోట్ఠబ్భన్తరగతం హోతీతి బహిసరీరే బ్యాపేత్వా ఠితం అబద్ధపిత్తం కోట్ఠబ్భన్తరగతం హోతి, తేన పిత్తం కుపితం హోతీతి అధిప్పాయో.
౨౬౧-౨. పాళియం నచ్ఛాదేన్తీతి రుచిం న ఉప్పాదేన్తి. సుసుకాతి సముద్దే ఏకా మచ్ఛజాతి, కుమ్భిలాతిపి వదన్తి. సంసట్ఠన్తి పరిస్సావితం.
౨౬౩. పిట్ఠేహీతి పిసితేహి. కసావేహీతి తచాదీని ఉదకే తాపేత్వా గహితఊసరేహి. ఉబ్భిదన్తి ఊసరపంసుమయం. లోణబిలన్తి లోణవిసేసో.
౨౬౪-౫. ఛకణన్తి గోమయం. పాకతికచుణ్ణన్తి అపక్కకసావచుణ్ణం, గన్ధచుణ్ణం పన న వట్టతి. పాళియం చుణ్ణచాలినిన్తి ఉదుక్ఖలే కోట్టితచుణ్ణపరిస్సావనిం. సువణ్ణగేరుకోతి సువణ్ణతుత్థాది. పాళియం అఞ్జనూపపిసనన్తి అఞ్జనే ఉపనేతుం పిసితబ్బభేసజ్జం.
౨౬౭-౯. కబళికాతి ఉపనాహభేసజ్జం. ఘరదిన్నకాబాధో నామ ఘరణియా దిన్నవసీకరణభేసజ్జసముట్ఠితఆబాధో. తాయ ఛారికాయ పగ్ఘరితం ఖారోదకన్తి పరిస్సావనే తచ్ఛారికం పక్ఖిపిత్వా ఉదకే అభిసిఞ్చితే తతో ఛారికతో హేట్ఠా పగ్ఘరితం ఖారోదకం. పాళియం అకటయూసేనాతి అనభిసఙ్ఖతేన ముగ్గయూసేన. కటాకటేనాతి ముగ్గే పచిత్వా అచాలేత్వా పరిస్సావితేన ముగ్గయూసేనాతి వదన్తి.
పఞ్చభేసజ్జాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
గుళాదిఅనుజాననకథావణ్ణనా
౨౭౨-౪. గుళకరణన్తి ఉచ్ఛుసాలం. అవిస్సత్థాతి సాసఙ్కా.
౨౭౬. అప్పమత్తకేపి వారేన్తీతి అప్పమత్తకే దిన్నే దాయకానం పీళాతి పటిక్ఖిపన్తి. పటిసఙ్ఖాపీతి ఏత్తకేనపి యాపేతుం సక్కా, ‘‘అవసేసం అఞ్ఞేసం హోతూ’’తి సల్లక్ఖేత్వాపి పటిక్ఖిపన్తి.
౨౭౯. వత్థిపీళనన్తి యథా వత్థిగతతేలాది అన్తోసరీరే ఆరోహన్తి, ఏవం హత్థేన వత్థిమద్దనం. సమ్బాధే సత్థకమ్మవత్థికమ్మానమేవ పటిక్ఖిత్తత్తా దహనకమ్మం వట్టతి ఏవ.
గుళాదిఅనుజాననకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
యాగుమధుగోళకాదికథావణ్ణనా
౨౮౨-౩. పాళియం దసస్స ఠానానీతి అస్స పటిగ్గాహకస్స దస ఠానాని కారణాని ధమ్మేనాతి అత్థో. అనుప్పవేచ్ఛతీతి దేతి. వాతఞ్చ బ్యపనేతీతి సమ్బన్ధో, వాతఞ్చ అనులోమేతీతి అత్థో. సగ్గా తే ఆరద్ధాతి తయా దేవలోకా ఆరాధితా.
యాగుమధుగోళకాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పాటలిగామవత్థుకథావణ్ణనా
౨౮౬. పాటలిగామే నగరం మాపేన్తీతి పాటలిగామస్స సమీపే తస్సేవ గామఖేత్తభూతే మహన్తే అరఞ్ఞప్పదేసే పాటలిపుత్తం నామ నగరం మాపేన్తి. యావతా అరియం ఆయతనన్తి యత్తకం అరియమనుస్సానం ఓసరణట్ఠానం. యావతా వణిప్పథోతి యత్తకం వాణిజానం భణ్డవిక్కీణనట్ఠానం, వసనట్ఠానం వా, ఇదం తేసం సబ్బేసం అగ్గనగరం భవిస్సతీతి అత్థో. పుటభేదనన్తి సకటాదీహి నానాదేసతో ఆహటానం భణ్డపుటానం విక్కీణనత్థాయ మోచనట్ఠానం. సరన్తి తళాకాదీసుపి వత్తతి, తన్నివత్తనత్థం ‘‘సరన్తి ఇధ నదీ అధిప్పేతా’’తి వుత్తం సరతి సన్దతీతి కత్వా. వినా ఏవ కుల్లేన తిణ్ణాతి ఇదం అప్పమత్తకఉదకమ్పి అఫుసిత్వా వినా కుల్లేన పారప్పత్తా.
పాటలిగామవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
కోటిగామేసచ్చకథావణ్ణనా
౨౮౭. పాళియం సన్ధావితన్తి భవతో భవం పటిసన్ధిగ్గహణవసేన సన్ధావనం కతం. సంసరితన్తి తస్సేవ వేవచనం. మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చాతి మయా చ తుమ్హేహి చ, సామివసేనేవ వా మమ చ తుమ్హాకఞ్చ సన్ధావనం అహోసీతి అత్థో గహేతబ్బో. సంసరితన్తి సంసరి. భవతణ్హా ఏవ భవతో భవం నేతీతి భవనేత్తీతి వుత్తా.
౨౮౯. ‘‘నీలా హోన్తీ’’తి వుత్తమేవత్థం వివరితుం ‘‘నీలవణ్ణా’’తిఆది వుత్తం. నీలవణ్ణాతి నీలవిలేపనా. ఏస నయో సబ్బత్థ. పటివట్టేసీతి పహరి. అమ్బకాయాతి అమ్బాయ. ఉపచారవచనఞ్హేతం, మాతుగామేనాతి అత్థో. ఉపసంహరథాతి ఉపనేథ, ‘‘ఈదిసా తావతింసా’’తి పరికప్పేథాతి అత్థో. ఇదఞ్చ భిక్ఖూనం సంవేగజననత్థం వుత్తం, న నిమిత్తగ్గాహత్థం. లిచ్ఛవిరాజానో హి సబ్బే న చిరస్సేవ అజాతసత్తునా వినాసం పాపుణిస్సన్తి.
కోటిగామేసచ్చకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
సీహసేనాపతివత్థుఆదికథావణ్ణనా
౨౯౦. సన్ధాగారేతి రాజకిచ్చస్స సన్ధారణత్థాయ నిచ్ఛిద్దం కత్వా విచారణత్థాయ కతమహాసభాయ. గమికాభిసఙ్ఖారోతి గమనే వాయామో. ధమ్మస్స చ అనుధమ్మన్తి తుమ్హేహి వుత్తస్స కారణస్స అనుకారణం, తుమ్హేహి వుత్తస్స అత్థస్స అనురూపమేవాతి అధిప్పాయో. సహధమ్మికో వాదానువాదోతి పరేహి వుత్తకారణేన సకారణో హుత్వా తుమ్హాకం వాదో వా ఇతో పరం తస్స అనువాదో వా. కోచి అప్పమత్తకోపి గారయ్హం ఠానం న ఆగచ్ఛతీతి కిం తవ వాదే గారయ్హకారణం నత్థీతి వుత్తం హోతి.
౨౯౩. అనువిచ్చకారన్తి అనువిదితాకారం. రతనత్తయస్స సరణగమనాదికిరియం కరోతి. సహసా కత్వా మా పచ్ఛా విప్పటిసారీ అహోసీతి అత్థో. పటాకం పరిహరేయ్యున్తి ధజపటాకం ఉక్ఖిపిత్వా ‘‘ఈదిసో అమ్హాకం సరణం గతో సావకో జాతో’’తి నగరే ఘోసేన్తా ఆహిణ్డన్తి.
౨౯౪. నిమిత్తకమ్మస్సాతి మంసఖాదననిమిత్తేన ఉప్పన్నపాణాతిపాతకమ్మస్స.
సీహసేనాపతివత్థుఆదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
కప్పియభూమిఅనుజాననకథావణ్ణనా
౨౯౫. అనుప్పగే ఏవాతి పాతోవ. ఓరవసద్దన్తి మహాసద్దం. తం పన అవత్వాపీతి పి-సద్దేన తథావచనమ్పి అనుజానాతి. అట్ఠకథాసూతి అన్ధకట్ఠకథావిరహితాసు సేసట్ఠకథాసు. సాధారణలక్ఖణన్తి అన్ధకట్ఠకథాయ సహ సబ్బట్ఠకథానం సమానం.
చయన్తి అధిట్ఠానఉచ్చవత్థుం. యతో పట్ఠాయాతి యతో ఇట్ఠకాదితో పట్ఠాయ, యం ఆదిం కత్వా భిత్తిం ఉట్ఠాపేతుకామాతి అత్థో. ‘‘థమ్భా పన ఉపరి ఉగ్గచ్ఛన్తి, తస్మా వట్టన్తీ’’తి ఏతేన ఇట్ఠకపాసాణా హేట్ఠా పతిట్ఠాపితాపి యది చయతో, భూమితో వా ఏకఙ్గులమత్తమ్పి ఉగ్గతా తిట్ఠన్తి, వట్టన్తీతి సిద్ధం హోతి.
ఆరామోతి ఉపచారసీమాపరిచ్ఛిన్నో సకలో విహారో. సేనాసనానీతి విహారస్స అన్తో తిణకుటిఆదికాని సఙ్ఘస్స నివాసగేహాని. విహారగోనిసాదికా నామాతి సేనాసనగోనిసాదికా. సేనాసనాని హి సయం పరిక్ఖిత్తానిపి ఆరామపరిక్ఖేపాభావేన ‘‘గోనిసాదికానీ’’తి వుత్తాని. ‘‘ఉపడ్ఢపరిక్ఖిత్తోపీ’’తి ఇమినా తతో ఊనపరిక్ఖిత్తో యేభుయ్యేన అపరిక్ఖిత్తో నామ, తస్మా అపరిక్ఖిత్తసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతీతి దస్సేతి. ఏత్థాతి ఉపడ్ఢాదిపరిక్ఖిత్తే. కప్పియకుటిం లద్ధుం వట్టతీతి గోనిసాదియా అభావేన సేసకప్పియకుటీసు తీసు యా కాచి కప్పియకుటి కాతబ్బాతి అత్థో.
తేసం గేహానీతి ఏత్థ భిక్ఖూనం వాసత్థాయ కతమ్పి యావ న దేన్తి, తావ తేసం సన్తకంయేవ భవిస్సతీతి దట్ఠబ్బం. విహారం ఠపేత్వాతి ఉపసమ్పన్నానం వాసత్థాయ కతగేహం ఠపేత్వాతి అత్థో. గేహన్తి నివాసగేహం, తదఞ్ఞం పన ఉపోసథాగారాది సబ్బం అనివాసగేహం చతుకప్పియభూమివిముత్తా పఞ్చమీ కప్పియభూమి. సఙ్ఘసన్తకేపి హి ఏతాదిసే గేహే సుట్ఠు పరిక్ఖిత్తారామత్తేపి అబ్భోకాసే వియ అన్తోవుత్థాదిదోసో నత్థి. యేన కేనచి ఛన్నే, పరిచ్ఛన్నే చ సహసేయ్యప్పహోనకే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నివాసగేహే అన్తోవుత్థాదిదోసో, న అఞ్ఞత్థ. తేనాహ ‘‘యం పనా’’తిఆది. తత్థ ‘‘సఙ్ఘికం వా పుగ్గలికం వా’’తి ఇదం కిఞ్చాపి భిక్ఖునీనం సామఞ్ఞతో వుత్తం, భిక్ఖూనం పన సఙ్ఘికం పుగ్గలికఞ్చ భిక్ఖునీనం, తాసం సఙ్ఘికం పుగ్గలికఞ్చ భిక్ఖూనం గిహిసన్తకట్ఠానే తిట్ఠతీతి వేదితబ్బం.
ముఖసన్నిధీతి అన్తోసన్నిహితదోసో హి ముఖప్పవేసననిమిత్తం ఆపత్తిం కరోతి, నాఞ్ఞథా. తస్మా ‘‘ముఖసన్నిధీ’’తి వుత్తో.
తత్థ తత్థ ఖణ్డా హోన్తీతి ఉపడ్ఢతో అధికం ఖణ్డా హోన్తి. సబ్బస్మిం ఛదనే వినట్ఠేతి తిణపణ్ణాదివస్సపరిత్తాయకే ఛదనే వినట్ఠే. గోపానసీనం పన ఉపరి వల్లీహి బద్ధదణ్డేసు ఠితేసుపి జహితవత్థుకా హోన్తి ఏవ. పక్ఖపాసకమణ్డలన్తి ఏకస్మిం పస్సే తిణ్ణం గోపానసీనం ఉపరి ఠితతిణపణ్ణాదిచ్ఛదనం వుచ్చతి.
అనుపసమ్పన్నస్స దాతబ్బో అస్సాతిఆదినా అకప్పియకుటియం వుత్థమ్పి అనుపసమ్పన్నస్స దిన్నే కప్పియం హోతి, సాపేక్ఖదానఞ్చేత్థ వట్టతి, పటిగ్గహణం వియ న హోతీతి దస్సేతి.
౨౯౯. పాళియం కన్తారే సమ్భావేసీతి అప్పభక్ఖకన్తారే సమ్పాపుణి.
కప్పియభూమిఅనుజాననకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
కేణియజటిలవత్థుకథావణ్ణనా
౩౦౦. జటిలోతి ఆహరిమజటాధరో తాపసవేసధారకో యఞ్ఞయుత్తో లోకపూజితో బ్రాహ్మణో. పవత్తారో పావచనవసేన వత్తారో. యేసం సన్తకమిదం, యేహి వా ఇదం గీతన్తి అత్థో. గీతం పవుత్తం సమిహితన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పరియాయవచనం వుత్తన్తి అత్థో. తదనుగాయన్తీతి తం తేహి పుబ్బే గీతం అనుగాయన్తి. ఏవం సేసేసు చ.
యావకాలికపక్కానన్తి పక్కే సన్ధాయ వుత్తం, ఆమాని పన అనుపసమ్పన్నేహి సీతుదకే మద్దిత్వా పరిస్సావేత్వా దిన్నపానం పచ్ఛాభత్తమ్పి కప్పతి ఏవ. అయఞ్చ అత్థో మహాఅట్ఠకథాయం సరూపతో అవుత్తోతి ఆహ ‘‘కురున్దియం పనా’’తిఆది. ‘‘ఉచ్ఛురసో నికసటో’’తి ఇదం పాతబ్బసామఞ్ఞేన యామకాలికకథాయం వుత్తం, తం పన సత్తాహకాలికమేవాతి గహేతబ్బం. ఇమే చత్తారో రసాతి ఫలపత్తపుప్ఫఉచ్ఛురసా చత్తారో.
పాళియం అగ్గిహుత్తముఖాతి అగ్గిజుహనపుబ్బకా. ఛన్దసోతి వేదస్స. సావిత్తీ ముఖం పఠమం సజ్ఝాయితబ్బాతి అత్థో. తపతన్తి విజోతన్తానం.
కేణియజటిలవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
రోజమల్లాదివత్థుకథావణ్ణనా
౩౦౧. బహుకతో బుద్ధే వాతి బుద్ధే కతబహుమానోతి అత్థో. సో ఖో అహం, భన్తే ఆనన్ద, ఞాతీనం దణ్డభయతజ్జితో అహోసిన్తి సేసో. ఏవఞ్హి సతి ‘‘ఏవాహ’’న్తి పున అహం-గహణం యుజ్జతి. వివరీతి ‘‘వివరతూ’’తి చిన్తామత్తేన వివరి, న ఉట్ఠాయ హత్థేన.
౩౦౩. అఞ్ఞతరోతి సుభద్దో వుడ్ఢపబ్బజితో. ద్వే దారకాతి సామణేరభూమియం ఠితా ద్వే పుత్తా. నాళియావాపకేనాతి నాళియా చేవ థవికాయ చ. సంహరథ ఇమేహి భాజనేహి తణ్డులాదీని సఙ్కడ్ఢథాతి అత్థో. భుసాగారేతి పలాలమయే అగారే, పలాలపుఞ్జం అబ్భన్తరతో పలాలం సఙ్కడ్ఢిత్వా అగారం కతం హోతి, తత్థాతి అత్థో.
రోజమల్లాదివత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుమహాపదేసకథావణ్ణనా
౩౦౫. పరిమద్దన్తాతి ఉపపరిక్ఖన్తా. ద్వే పటా దేసనామేనేవ వుత్తాతి తేసం సరూపదస్సనపదమేతం. నాఞ్ఞనివత్తనపదం పత్తుణ్ణపటస్సాపి దేసనామేన వుత్తత్తా.
తుమ్బాతి భాజనాని. ఫలతుమ్బో నామ లాబుఆది. ఉదకతుమ్బో ఉదకఘటో. కిలఞ్జచ్ఛత్తన్తి వేళువిలీవేహి వాయిత్వా కతఛత్తం. సమ్భిన్నరసన్తి మిస్సీభూతరసం.
చతుమహాపదేసకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
భేసజ్జక్ఖన్ధకవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.