౫. చమ్మక్ఖన్ధకో

సోణకోళివిసకథాదివణ్ణనా

౨౪౨. చమ్మక్ఖన్ధకే ఉణ్ణపావారణన్తి ఉభతో లోమాని ఉట్ఠాపేత్వా కతం ఉణ్ణమయం పావారణం, ఉభతో కప్పాసపిచుం ఉట్ఠాపేత్వా వీతపావారోపి అత్థి, తతో నివత్తనత్థం ‘‘ఉణ్ణపావారణ’’న్తి వుత్తం.

అడ్ఢచన్దపాసాణేతి సోపానమూలే ఉపడ్ఢం అన్తో పవేసేత్వా ఠపితే అడ్ఢపాసాణే. పాళియం విహారపచ్ఛాయాయన్తి విహారపచ్చన్తే ఛాయాయ, విహారస్స వడ్ఢమానచ్ఛాయాయన్తిపి వదన్తి.

౨౪౩. భోగాతి ఉపయోగత్థే పచ్చత్తవచనం. అచ్చాయతాతి అతిఆయతా ఖరముచ్ఛనా. సరవతీతి మధురసరసంయుత్తా. అతిసిథిలా మన్దముచ్ఛనా. వీరియసమథన్తి వీరియసమ్పయుత్తసమథం. తత్థ చ నిమిత్తం గణ్హాహీతి తస్మిఞ్చ సమభావే సతి యం ఆదాసే ముఖనిమిత్తం వియ నిమిత్తం ఉప్పజ్జతి, తం సమథనిమిత్తం, విపస్సనానిమిత్తం, మగ్గనిమిత్తం, ఫలనిమిత్తఞ్చ గణ్హాహి నిబ్బత్తేహీతి, ఏవమస్స అరహత్తపరియోసానం కమ్మట్ఠానం కథితం.

౨౪౪. ఛఠానానీతి ఛ కారణాని. అధిముత్తోతి పటివిజ్ఝిత్వా ఠితో. నేక్ఖమ్మాధిముత్తోతిఆది సబ్బం అరహత్తవసేన వుత్తం. అరహత్తఞ్హి సబ్బకిలేసేహి నిక్ఖన్తత్తా నేక్ఖమ్మం, తేహేవ చ పవివిత్తత్తా పవివేకో, బ్యాపజ్జాభావతో అబ్యాపజ్జం, ఉపాదానస్స ఖయన్తే ఉప్పన్నత్తా ఉపాదానక్ఖయో, తణ్హక్ఖయన్తే ఉప్పన్నత్తా తణ్హక్ఖయో, సమ్మోహాభావతో అసమ్మోహోతి చ వుచ్చతి.

కేవలం సద్ధామత్తకన్తి కేవలం పటివేధపఞ్ఞాయ అసమ్మిస్సం సద్ధామత్తకం. పటిచయన్తి పునప్పునం కరణేన వడ్ఢిం. వీతరాగత్తాతి మగ్గపటివేధేన రాగస్స విగతత్తా ఏవ నేక్ఖమ్మసఙ్ఖాతం అరహత్తం పటివిజ్ఝిత్వా సచ్ఛికత్వా ఠితో హోతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. పవివేకాధిముత్తోతి ‘‘పవివేకే అధిముత్తో అహ’’న్తి ఏవం అరహత్తం బ్యాకరోతీతి అత్థో.

సీలబ్బతపరామాసన్తి సీలఞ్చ వతఞ్చ పరామసిత్వా గహితగ్గహణమత్తం. సారతో పచ్చాగచ్ఛన్తోతి సారభావేన జానన్తో. అబ్యాపజ్జాధిముత్తోతి అబ్యాపజ్జం అరహత్తం బ్యాకరోతి.

అమిస్సీకతన్తి అమిస్సకతం. కిలేసా హి ఆరమ్మణేన సద్ధిం చిత్తం మిస్సం కరోన్తి, తేసం అభావా అమిస్సీకతం. భుసా వాతవుట్ఠీతి బలవవాతక్ఖన్ధో.

ఉపాదానక్ఖయస్స చాతి ఉపయోగత్థే సామివచనం. దిస్వా ఆయతనుప్పాదన్తి చక్ఖాదిఆయతనానం ఉప్పాదఞ్చ వయఞ్చ దిస్వా. చిత్తం విముచ్చతీతి ఇమాయ విపస్సనాపటిపత్తియా ఫలసమాపత్తివసేన చిత్తం విముచ్చతి.

సోణకోళివిసకథాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

దిగుణాదిఉపాహనపటిక్ఖేపకథావణ్ణనా

౨౪౫. సకటవాహేతి ద్వీహి సకటేహి పరిచ్ఛిన్నే వాహే. ‘‘వాహే’’తి బహువచనస్స హిరఞ్ఞవిసేసనత్తేపి సామఞ్ఞాపేక్ఖాయ ‘‘హిరఞ్ఞ’’న్తి ఏకవచనం కతం.

౨౪౬. అద్దారిట్ఠకవణ్ణాతి అల్లారిట్ఠఫలవణ్ణా, తిన్తకాకపక్ఖవణ్ణాతిపి వదన్తి. రజనన్తి ఉపలిత్తం నీలాదివణ్ణం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘చోళకేన పుఞ్ఛిత్వా’’తి. తఞ్హి తథా పుఞ్ఛితే విగచ్ఛతి. యం పన చమ్మస్స దుగ్గన్ధాపనయనత్థం కాళరత్తాదిరజనేహి రఞ్జితత్తా కాళరత్తాదివణ్ణం హోతి, తం చోళాదీహి అపనేతుం న సక్కా చమ్మగతికమేవ, తస్మా తం వట్టతీతి దట్ఠబ్బం.

ఖల్లకన్తి సబ్బపణ్హిపిధానచమ్మం, అపరిగళనత్థం పణ్హిఉపరిభాగే అపిధాయ ఆరోపనబన్ధనమత్తం వట్టతి. విచిత్రాతి సణ్ఠానతో విచిత్రపటా అధిప్పేతా, న వణ్ణతో సబ్బసో అపనేతబ్బేసు ఖల్లకాదీసు పవిట్ఠత్తా. బిళాలసదిసముఖత్తా మహాఉలూకా ‘‘పక్ఖిబిళాలా’’తి వుచ్చతి, తేసం చమ్మం నామ పక్ఖలోమమేవ.

దిగుణాదిఉపాహనపటిక్ఖేపకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అజ్ఝారామేఉపాహనపటిక్ఖేపకథాదివణ్ణనా

౨౫౧. ఉణ్ణాహి కతపాదుకాతి ఏత్థ ఉణ్ణామయకమ్బలేహి కతా పాదుకా సఙ్గయ్హన్తి.

౨౫౩. గఙ్గామహకీళికాయాతి గఙ్గామహే కీళికాయ. తత్థ హి ఇత్థిపురిసా యానేహి ఉదకకీళం గచ్ఛన్తి. పీఠకసివికన్తి ఫలకాదినా కతం పీఠకయానం. పటపోతలికం అన్దోలికా. సబ్బమ్పి యానం ఉపాహనేనపి గన్తుం అసమత్థస్స గిలానస్స అనుఞ్ఞాతం.

౨౫౪. వాళరూపానీతి ఆహరిమాని వాళరూపాని. చతురఙ్గులాధికానీతి ఉద్దలోమీఏకన్తలోమీహి విసేసదస్సనం. చతురఙ్గులతో హి ఊనాని కిర ఉద్దలోమీఆదీసు పవిసన్తి. వానచిత్రో ఉణ్ణామయత్థరణోతి నానావణ్ణేహి ఉణ్ణామయసుత్తేహి భిత్తిచ్ఛేదాదివసేన వాయిత్వా కతచిత్తత్థరణో. ఘనపుప్ఫకోతి బహలరాగో. పకతితూలికాతి తూలపుణ్ణా భిసి. వికతికాతి సీహరూపాదివసేన వానచిత్రావ గయ్హతి. ఉద్దలోమీతి ‘‘ఉభతోదసం ఉణ్ణామయత్థరణ’’న్తి దీఘనికాయట్ఠకథాయం వుత్తం. కోసేయ్యకట్టిస్సమయన్తి కోసియసుత్తానం అన్తరా సువణ్ణమయసుత్తాని పవేసేత్వా వీతం. సువణ్ణసుత్తం కిర ‘‘కట్టిస్సం, కసట’’న్తి చ వుచ్చతి. తేనేవ ‘‘కోసేయ్యకసటమయ’’న్తి ఆచరియ-ధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తన్తి వదన్తి. రతనపరిసిబ్బితన్తి సువణ్ణలిత్తం. సుద్ధకోసేయ్యన్తి రతనపరిసిబ్బనరహితం.

అజినమిగచమ్మానం అతిసుఖుమత్తా దుపట్టతిపట్టాని కత్వా సిబ్బన్తీతి వుత్తం ‘‘అజినప్పవేణీ’’తి. రత్తవితానేనాతి సబ్బరత్తేన వితానేన. యం పన నానావణ్ణం వానచిత్తం వా లేపచిత్తం వా, తం వట్టతి. ఉభతోలోహితకూపధానేపి ఏసేవ నయో. ‘‘చిత్రం వా’’తి ఇదం పన సబ్బథా కప్పియత్తా వుత్తం, న పన ఉభతోఉపధానేసు అకప్పియత్తా. న హి లోహితక-సద్దో చిత్తే వత్తతి, పటలిగ్గహణేనేవ చిత్తకస్సపి అత్థరణస్స సఙ్గహేతబ్బప్పసఙ్గతో, కాసావం పన లోహితకవోహారం న గచ్ఛతి. తస్మా వితానేపి ఉభతోఉపధానేపి వట్టతి. సచే పమాణయుత్తన్తిఆది అఞ్ఞప్పమాణాతిక్కన్తస్స బిబ్బోహనస్స పటిక్ఖిత్తభావదస్సనత్థం వుత్తం, న పన ఉచ్చాసయనమహాసయనభావదస్సనత్థం తథా అవుత్తత్తా. తం పన ఉపధానం ఉపోసథికానం గహట్ఠానం వట్టతి. ఉచ్చాసయనమహాసయనమేవ హి తదా తేసం న వట్టతి. దీఘనికాయట్ఠకథాదీసు కిఞ్చాపి ‘‘ఠపేత్వా తూలికం సబ్బానేవ గోనకాదీని రతనపరిసిబ్బితాని వట్టన్తీ’’తిఆది వుత్తం, వినయట్ఠకథాయేవ కప్పియాకప్పియభావే పమాణన్తి గహేతబ్బం.

అజ్ఝారామేఉపాహనపటిక్ఖేపకథాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

గిహివికతానుఞ్ఞాతాదికథావణ్ణనా

౨౫౬. అభినిస్సాయాతి అపస్సాయ. విసుకాయికవిప్ఫన్దితానన్తి పటిపక్ఖభూతానం దిట్ఠిచిత్తవిప్ఫన్దితానన్తి అత్థో.

౨౫౭. యతిన్ద్రియన్తి మనిన్ద్రియవసేన సఞ్ఞతిన్ద్రియం.

౨౫౮. పాళియం అట్ఠకవగ్గికానీతి సుత్తనిపాతే (సు. ని. ౭౭౨ ఆదయో) అట్ఠకవగ్గభూతాని సోళస సుత్తాని. ఏవం చిరం అకాసీతి ఏవం చిరకాలం పబ్బజ్జం అనుపగన్త్వా అగారమజ్ఝే కేన కారణేన వాసమకాసీతి అత్థో. సో కిర మజ్ఝిమవయే పబ్బజితో, తేన భగవా ఏవమాహ. ఏతమత్థం విదిత్వాతి కామేసు దిట్ఠాదీనవా చిరాయిత్వాపి ఘరావాసేన పక్ఖన్దన్తీతి ఏతమత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా.

ఆదీనవం లోకేతి సఙ్ఖారలోకే అనిచ్చతాదిఆదీనవం. నిరుపధిన్తి నిబ్బానం. ‘‘అరియో న రమతీ పాపే’’తి ఇమస్స హేతుమాహ ‘‘పాపే న రమతీ సుచీ’’తి. తత్థ సుచీతి విసుద్ధపుగ్గలో.

౨౫౯. కాళసీహోతి కాళముఖవానరజాతి. చమ్మం న వట్టతీతి నిసీదనత్థరణం కాతుం న వట్టతి, భూమత్థరణాదివసేన సేనాసనపరిభోగో వట్టతేవ.

గిహివికతానుఞ్ఞాతాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

చమ్మక్ఖన్ధకవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.