౮. సహధమ్మికవగ్గో
౧. సహధమ్మికసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౩౪. అట్ఠమవగ్గస్స పఠమే ఉపసమ్పన్నస్స పఞ్ఞత్తేన వచనం, అసిక్ఖితుకామస్స లేసేన ఏవం వచనన్తి ద్వే అఙ్గాని.
సహధమ్మికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. విలేఖనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౩౮. దుతియే అలజ్జితాతి అలజ్జితాయ. ఏవం సేసేసుపి. సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిం ఆపజ్జతీతిఆది భిక్ఖుభిక్ఖునీనఞ్ఞేవ వుత్తం అలజ్జిలక్ఖణం, సామణేరాదీనం, పన గహట్ఠానఞ్చ సాధారణవసేన యథాసకం సిక్ఖాపదవీతిక్కమనపటిగూహనాదితో వేదితబ్బం. లజ్జిలక్ఖణేపి ఏసేవ నయో. కిఞ్చాపి కుక్కుచ్చే ఉప్పన్నేపి మద్దిత్వా కరోన్తో, కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితాయ కరోన్తోపి తఙ్ఖణికాయ అలజ్జితాయ ఏవం కరోన్తి. తథాపి కుక్కుచ్చాదిభేదే విసుం గహితాతి దట్ఠబ్బం.
వజ్జిపుత్తకా దసవత్థుదీపకా. పరూపహారఅఞ్ఞాణకఙ్ఖాపరవితారణాదివాదాతి ఏత్థ అరహత్తం పటిజానన్తానం కుహకానం సుక్కవిస్సట్ఠిం దిస్వా ‘‘మారకాయికా దేవతా అసుచిం ఉపసంహరన్తీ’’తిగాహినో పరూపహారవాదా నామ. అరహతో సబ్బేసం ఇత్థిపురిసాదీనం నామాదిఅజాననే అఞ్ఞాణం, తత్థ సన్నిట్ఠానభావేన కఙ్ఖా, పరతో సుత్వా నామాదిజాననేన పరవితారణో అత్థీతివాదినో అఞ్ఞాణవాదా, కఙ్ఖావాదా, పరవితారణవాదా చ తేసం, మహాసఙ్ఘికాదీనఞ్చ విభాగో కథావత్థుప్పకరణే వుత్తో.
చత్తారో మగ్గా చ ఫలాని చాతి ఏత్థ చ-కారేన అభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాపి సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బం. కేచీతి పరియత్తిధరా ధమ్మకథికా. పున కేచీతి పటిపత్తిధరా పంసుకూలికత్థేరా. ఇతరే పనాతిఆదీసు అయం అధిప్పాయో – ధమ్మకథికత్థేరా పన పంసుకూలికత్థేరేహి ఆభతం సుత్తం సుత్వా –
‘‘యావ తిట్ఠన్తి సుత్తన్తా, వినయో యావ దిప్పతి;
తావ దక్ఖన్తి ఆలోకం, సూరియే అబ్భుట్ఠితే యథా.
‘‘సుత్తన్తేసు అసన్తేసు, పముట్ఠే వినయమ్హి చ;
తమో భవిస్సతి లోకే, సూరియే అత్థఙ్గతే యథా.
‘‘సుత్తన్తే రక్ఖితే సన్తే, పటిపత్తి హోతి రక్ఖితా;
పటిపత్తియం ఠితో ధీరో, యోగక్ఖేమా న ధంసతీ’’తి. (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౩౦) –
ఇదం సుత్తం ఆహరిత్వా అత్తనోవ వాదం పతిట్ఠపేన్తా పారాజికానాపజ్జనవసేన ఠితా పటిపత్తిసఙ్గహితా పరియత్తియేవ మూలన్తి ఆహంసూతి. తేనాహ ‘‘సచే పఞ్చ భిక్ఖూ చత్తారి పారాజికాని రక్ఖణకా…పే… సాసనం వుడ్ఢిం విరుళ్హిం గమయిస్సన్తీ’’తి. ఏతేన చ పరిక్ఖీణే కాలే లజ్జిగణం అలభన్తేన వినయధరేన అలజ్జినోపి పకతత్తే సఙ్గహేత్వా తేహి సహ ధమ్మామిససమ్భోగం సంవాసం కరోన్తేన బహూ కులపుత్తే ఉపసమ్పాదేత్వా సాసనం పగ్గహేతుం వట్టతీతి ఇదం సిజ్ఝతీతి దట్ఠబ్బం. గరహితుకామతా, ఉపసమ్పన్నస్స సన్తికే సిక్ఖాపదవివణ్ణనన్తి ద్వే అఙ్గాని.
విలేఖనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. మోహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౪౪. తతియే పాళియం కో పన వాదో భియ్యోతి తేహి అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి దిట్ఠద్వత్తివారతో భియ్యో పన విత్థారేన ఉద్దిసియమానే పాతిమోక్ఖే నిసిన్నపుబ్బతా అత్థి చే, తత్థ కిమేవ వత్తబ్బం, ఆపత్తిమోక్ఖో నత్థి ఏవాతి అధిప్పాయో. తఞ్చ యథాధమ్మో కారేతబ్బోతి తన్తి కారణత్థే ఉపయోగవచనం, తాయాతి అత్థో. యథా ధమ్మో చ వినయో చ ఠితో, తథా తాయ ఆపత్తియా కారేతబ్బోతి వుత్తం హోతి. మోహారోపనం, తిక్ఖత్తుం సుతభావో, మోహేతుకామస్స మోహనన్తి తీణి అఙ్గాని.
మోహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౫౧. చతుత్థే పాళియం కాయపటిబద్ధేన వాతి ఏత్థ పాసాణాదినిస్సగ్గియపహారోపి సఙ్గహితో.
౪౫౨. రత్తచిత్తోతి కాయసంసగ్గరాగేన వుత్తం. మేథునరాగేన పన పహారతో పురిసాదీసు దుక్కటమేవ. మోక్ఖాధిప్పాయేన దణ్డకోటియా సప్పాదిం ఘట్టేత్వా మణ్డూకాదిం మోచేన్తస్సపి అనాపత్తి ఏవ. కుపితతా, ఉపసమ్పన్నస్స న మోక్ఖాధిప్పాయేన పహారోతి ద్వే అఙ్గాని.
పహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. తలసత్తికసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౫౭. పఞ్చమే న పహరితుకామతాయ దిన్నత్తా దుక్కటన్తి ఏత్థ కిమిదం దుక్కటం, పహారపచ్చయా, ఉదాహు ఉగ్గిరణపచ్చయాతి? ఉగ్గిరణపచ్చయావ, న పహారపచ్చయా. న హి పహరితుకామతాయ అసతి తప్పచ్చయా కాచి ఆపత్తి యుత్తా, ఉగ్గిరణస్స పన అత్తనో సభావేన అసణ్ఠితత్తా తప్పచ్చయా పాచిత్తియం న జాతం, అసుద్ధచిత్తేన కతపయోగత్తా చ ఏత్థ అనాపత్తి న యుత్తాతి దుక్కటం వుత్తన్తి గహేతబ్బం.
౪౫౮. పుబ్బేతి అనన్తరసిక్ఖాపదే. సేసం అనన్తరసదిసమేవ.
తలసత్తికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. అమూలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౫౯. ఛట్ఠే ‘‘అత్తపరిత్తాణం కరోన్తా’’తి ఇదం న చ వేరమూలికా అనుద్ధంసనాతి దస్సనత్థం వుత్తం. అనుద్ధంసనక్ఖణే పన కోపచిత్తమేవ ఉప్పజ్జతి. తేనేవ ‘‘దుక్ఖవేదన’’న్తి వుత్తం. సేసం వుత్తనయమేవ.
అమూలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. కుక్కుచ్చుప్పాదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౬౪. సత్తమే ఉపసమ్పన్నస్స అఫాసుకామతా, కుక్కుచ్చుప్పాదనన్తి ద్వే అఙ్గాని.
కుక్కుచ్చుప్పాదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. ఉపస్సుతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౭౧. అట్ఠమే సుయ్యతీతి సుతి, వచనం. తస్సా సమీపం ఉపస్సుతి. సుయ్యతి ఏత్థాతి సుతీతి ఏవఞ్హి అత్థే గయ్హమానే సవనట్ఠానసమీపే అఞ్ఞస్మిం అస్సవనట్ఠానే తిట్ఠతీతి ఆపజ్జతి. అట్ఠకథాయఞ్చ ఉపస్సుతి-సద్దస్సేవ అత్థం దస్సేతుం ‘‘యత్థ ఠత్వా’’తిఆది వుత్తం, న సుతి-సద్దమత్తస్స.
౪౭౩. ఏకపరిచ్ఛేదానీతి కదాచి అకిరియతో, కదాచి కిరియతో సముట్ఠానసామఞ్ఞేన వుత్తం. ఉపసమ్పన్నేన చోదనాధిప్పాయో, సవనన్తి ద్వే అఙ్గాని.
ఉపస్సుతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. ఖియ్యనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౭౪. నవమే ధమ్మకమ్మతా, జాననం, ఛన్దం దత్వా ఖియ్యనన్తి తీణి అఙ్గాని.
ఖియ్యనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. పక్కమనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౮౧. దసమే వినిచ్ఛయకథాయ ధమ్మికతా, తం ఞత్వా కమ్మతో పట్ఠాయ ఏకసీమట్ఠస్స సమానసంవాసికస్స హత్థపాసవిజహనన్తి ద్వే అఙ్గాని.
పక్కమనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧. దుబ్బలసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౮౪. ఏకాదసమే ఉపసమ్పన్నస్స ధమ్మేన లద్ధసమ్ముతితా, సఙ్ఘేన సద్ధిం చీవరం దత్వా ఖియ్యితుకామతాయ ఖియ్యనన్తి ద్వే అఙ్గాని.
దుబ్బలసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪౮౯. ద్వాదసమం వుత్తనయమేవ.
నిట్ఠితో సహధమ్మికవగ్గో అట్ఠమో.