౭. సప్పాణకవగ్గో

౧. సఞ్చిచ్చపాణసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౮౨. సత్తమస్స పఠమే ఉసుం సరం అసతి ఖిపతీతి ఇస్సాసో. న హేత్థ కిఞ్చి జీవితం నామ విసుం తిట్ఠతీతి సమ్బన్ధో. తత్థ పాణేతి సత్తే. అప్పమత్తేన వత్తం కాతబ్బన్తి యథా పాణకానం విహేసాపి న హోతి, ఏవం సల్లక్ఖేత్వా ఓతాపనసమ్మజ్జనాదివత్తం కాతబ్బం. సేసం వుత్తనయమేవ.

సఞ్చిచ్చపాణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౮౭. దుతియే ఉదకసణ్ఠానకప్పదేసేతి కద్దమపాసాణాదిభూమియం. తత్థాతి ఆసిత్తే కప్పియఉదకే. సేసం వుత్తనయమేవ.

సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉక్కోటనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౯౨. తతియే ‘‘తస్స భిక్ఖునో సన్తికం గన్త్వా’’తి వుత్తత్తా యస్స అధికరణం సఙ్ఘకమ్మేన నిహతం, తస్స సమ్ముఖే ఏవ ఉక్కోటేన్తస్స పాచిత్తియం. పరమ్ముఖే పన దుక్కటమేవ.

౩౯౫. ‘‘ధమ్మకమ్మే అధమ్మకమ్మసఞ్ఞీ ఉక్కోటేతి, అనాపత్తీ’’తి వుత్తత్తా అనాదరియతాది వియ ఉక్కోటనం సయం అకుసలం న హోతి, ధమ్మకమ్మసఞ్ఞాయ, పన విమతియా చ ఉక్కోటనేనేవ అకుసలం హోతి. యథాధమ్మం నిహతతా, జాననా, ఉక్కోటనాతి తీణి అఙ్గాని.

ఉక్కోటనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దుట్ఠుల్లసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౯౯. చతుత్థే ఆపత్తిం ఆపజ్జతియేవాతి ధురనిక్ఖేపపక్ఖే వుత్తం. వత్థుపుగ్గలోతి ఆపన్నపుగ్గలో. ఛాదేతుకామతాయ హి సతి ఏవ అవస్సం అఞ్ఞస్స ఆరోచనం వుత్తం, వత్థుపుగ్గలస్స చ ఆరోచనా నామ న హోతీతి పటిచ్ఛాదనమేవాతి అధిప్పాయో. కోటి ఛిన్నా హోతీతి ఛాదేస్సామీతి ధురనిక్ఖేపే సతిపి పుగ్గలపరమ్పరాయ గచ్ఛన్తీ ఆపత్తికోటి ఛిజ్జతి.

౪౦౦. ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స సుక్కవిస్సట్ఠి చ కాయసంసగ్గో చాతి అయం దుట్ఠుల్లఅజ్ఝాచారో నామా’’తి ఇదం దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స…పే… ఆదితో పఞ్చ సిక్ఖాపదాని దుట్ఠుల్లో నామ అజ్ఝాచారో, సేసాని అదుట్ఠుల్లో. సుక్కవిస్సట్ఠికాయసంసగ్గదుట్ఠుల్లఅత్తకామా పనస్స అజ్ఝాచారో నామా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౮౨) ఇమినా వచనేన విరుజ్ఝతీతి వీమంసితబ్బం. పుగ్గలపేమేన ఛాదయతో చేత్థ ‘‘అఞ్ఞే గరహిస్సన్తీ’’తి భయవసేన ఛాదనక్ఖణే పటిఘోవ ఉప్పజ్జతీతి ‘‘దుక్ఖవేదన’’న్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఉపసమ్పన్నస్స దుట్ఠుల్లాపత్తిజాననం, పటిచ్ఛాదేతుకామతాయ ధురనిక్ఖేపోతి ద్వే అఙ్గాని.

దుట్ఠుల్లసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఊనవీసతివస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౦౨. పఞ్చమే రూపసిప్పన్తి హేరఞ్ఞికసిప్పం. గబ్భే సయితకాలేన సద్ధిం వీసతిమం వస్సం పరిపుణ్ణమస్సాతి గబ్భవీసో.

౪౦౪. నిక్ఖమనీయపుణ్ణమాసీతి సావణమాసస్స పుణ్ణమియా ఆసాళ్హీపుణ్ణమియా అనన్తరపుణ్ణమీ. పాటిపదదివసేతి పచ్ఛిమికాయ వస్సూపనాయికాయ. ద్వాదస మాసే మాతు కుచ్ఛిస్మిం వసిత్వా మహాపవారణాయ జాతం ఉపసమ్పాదేన్తీతి అత్థో. ‘‘తింస రత్తిన్దివో మాసో, ద్వాదసమాసికో సంవచ్ఛరో’’తి (అ. ని. ౩.౭౧; ౮.౪౩; విభ. ౧౦౨౩) వచనతో ‘‘చత్తారో మాసా పరిహాయన్తీ’’తి వుత్తం. వస్సం ఉక్కడ్ఢన్తీతి వస్సం ఉద్ధం కడ్ఢన్తి, ‘‘ఏకమాసం అధికమాసో’’తి ఛడ్డేత్వా వస్సం ఉపగచ్ఛన్తీతి అత్థో. తస్మా తతియో తతియో సంవచ్ఛరో తేరసమాసికో హోతి. తే ద్వే మాసే గహేత్వాతి నిక్ఖమనీయపుణ్ణమాసతో యావ జాతదివసభూతా మహాపవారణా. తావ యే ద్వే మాసా అనాగతా, తేసం అత్థాయ అధికమాసతో లద్ధే ద్వే మాసే గహేత్వా. తేనాహ ‘‘యో పవారేత్వా వీసతివస్సో భవిస్సతీ’’తిఆది. ‘‘నిక్కఙ్ఖా హుత్వా’’తి ఇదం అట్ఠారసన్నం వస్సానం ఏకఅధికమాసే గహేత్వా తతో వీసతియా వస్సేసుపి చాతుద్దసీఅత్థాయ చతున్నం మాసానం పరిహాపనేన సబ్బదా పరిపుణ్ణవీసతివస్సతం సన్ధాయ వుత్తం. పవారేత్వా వీసతివస్సో భవిస్సతీతి మహాపవారణాదివసే అతిక్కన్తే గబ్భవస్సేన సహ వీసతివస్సో భవిస్సతీతి అత్థో. తస్మాతి యస్మా గబ్భమాసాపి గణనూపగా హోన్తి, తస్మా. ఏకవీసతివస్సోతి జాతియా వీసతివస్సం సన్ధాయ వుత్తం.

౪౦౬. అఞ్ఞం ఉపసమ్పాదేతీతి ఉపజ్ఝాయో, ఆచరియో వా హుత్వా ఉపసమ్పాదేతి. సోపీతి ఉపసమ్పాదేన్తోపి అనుపసమ్పన్నో. ఊనవీసతివస్సతా, తం ఞత్వా ఉపజ్ఝాయేన హుత్వా ఉపసమ్పాదనన్తి ద్వే అఙ్గాని.

ఊనవీసతివస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. థేయ్యసత్థసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౦౯. ఛట్ఠే థేయ్యసత్థభావో, ఞత్వా సంవిధానం, అవిసఙ్కేతేన గమనన్తి తీణి అఙ్గాని.

థేయ్యసత్థసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪౧౨. సత్తమం వుత్తనయమేవ.

౮. అరిట్ఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౧౭. అట్ఠమే అన్తరాయన్తి అన్తరా వేమజ్ఝే ఏతి ఆగచ్ఛతీతి అన్తరాయో, దిట్ఠధమ్మికాదిఅనత్థో. ఆనన్తరియధమ్మాతి అనన్తరే భవే ఫలనిబ్బత్తనే నియుత్తా చేతనాదిధమ్మాతి అత్థో. ‘‘న సగ్గస్సా’’తి ఇదం భిక్ఖునిదూసనకమ్మస్స ఆనన్తరియత్తాభావతో వుత్తం. అరియసావికాసు, పన కల్యాణపుథుజ్జనభూతాయ చ బలక్కారేన దూసేన్తస్స ఆనన్తరియసఅసమేవ. మోక్ఖన్తరాయికతా పన లోలాయపి పకతత్తభిక్ఖునియా దూసకస్స తస్మిం అత్తభావే మగ్గుప్పత్తియా అభావతో వుత్తా.

తస్మిం అత్తభావే అనివత్తనకా అహేతుకఅకిరియనత్థికదిట్ఠియోవ నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మా. పణ్డకాదీనం గహణం నిదస్సనమత్తం. సబ్బాపి దుహేతుకాహేతుకపటిసన్ధియో విపాకన్తరాయికావ దుహేతుకానమ్పి మగ్గానుప్పత్తితో.

అయన్తి అరిట్ఠో. రసేన రసన్తి అనవజ్జేన పచ్చయపరిభుఞ్జనరసేన పఞ్చకామగుణపఅభోగరసం సమానేత్వా. ఉపనేన్తో వియాతి ఘటేన్తో వియ, సో ఏవ వా పాఠో.

అట్ఠికఙ్కలూపమాతి ఏత్థ అట్ఠి ఏవ నిమ్మంసతాయ కఙ్కలన్తి చ వుచ్చతి. పలిభఞ్జనట్ఠేనాతి అవస్సం పతనట్ఠేన. అధికుట్టనట్ఠేనాతి అతి వియ కుట్టనట్ఠేన. పాళియం ‘‘తథాహం భగవతా…పే… నాలం అన్తరాయాయా’’తి ఇదం వత్థుఅనురూపతో వుత్తం. ఏవం పన అగ్గహేత్వా అఞ్ఞేనపి ఆకారేన యం కిఞ్చి భగవతా వుత్తం విపరీతతో గహేత్వా పరేహి వుత్తేపి అముఞ్చిత్వా వోహరన్తస్సాపి వుత్తనయానుసారేన తదనుగుణం సమనుభాసనకమ్మవాచం యోజేత్వా ఆపత్తియా ఆరోపేతుం, ఆపత్తియా అదస్సనాదీసు తీసు యం కిఞ్చి అభిరుచితం నిమిత్తం కత్వా ఉక్ఖేపనీయకమ్మం కాతుఞ్చ లబ్భతి. సమనుభాసనం అకత్వాపి ‘‘మాయస్మా ఏవం అవచా’’తి భిక్ఖూహి వుత్తమత్తే లద్ధియా అప్పటినిస్సజ్జనపచ్చయాయ దుక్కటాపత్తియాపి ఉక్ఖేపనీయకమ్మం కాతుమ్పి వట్టతేవాతి దట్ఠబ్బం. ధమ్మకమ్మతా, సమనుభాసనాయ అప్పటినిస్సజ్జనన్తి ద్వే అఙ్గాని.

అరిట్ఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ఉక్ఖిత్తసమ్భోగసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౨౪. నవమే ‘‘ఉక్ఖిత్తో అనోసారితో’’తి వుత్తత్తా అరిట్ఠస్స ఉక్ఖేపనీయకమ్మం కతన్తి దట్ఠబ్బం.

౪౨౫. పాళియం ‘‘ఏకచ్ఛన్నే’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా నానూపచారేపి ఏకచ్ఛన్నే నిపజ్జనే పణ్ణత్తిం అజానన్తస్స అరహతోపి ఉక్ఖిత్తానువత్తకానమ్పి పాచిత్తియమేవ. అకతానుధమ్మతా, ఞత్వా సమ్భోగాదికరణన్తి ద్వే అఙ్గాని.

ఉక్ఖిత్తసమ్భోగసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. కణ్టకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౨౮. దసమే పిరేతి సమ్బోధనత్థే నిపాతపదం. సేసం అనన్తరసిక్ఖాపదద్వయే వుత్తనయమేవ.

కణ్టకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో సప్పాణకవగ్గో సత్తమో.