౫. పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౩౭. పఞ్చమే ‘‘తి-కారం అవత్వా’’తి ఇమినా కాతబ్బసద్దసామత్థియా లద్ధం ఇతి-పదం కతకాలే న వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. ఇధ పన అజానన్తేహి ఇతి-సద్దే పయుత్తేపి అతిరిత్తం కతమేవ హోతీతి దట్ఠబ్బం.

౨౩౮-౯. ‘‘పవారితో’’తి ఇదఞ్చ కత్తుఅత్థే నిప్ఫన్నన్తి దస్సేతుం ‘‘కతపవారణో’’తిఆది వుత్తం. భుత్తావీ-పదస్స నిరత్థకభావమేవ సాధేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది వుత్తం. తాహీతి పుథుకాహి. సత్తుమోదకోతి సత్తుం తేమేత్వా కతో అపక్కో. సత్తుం పన పిసిత్వా పిట్ఠం కత్వా తేమేత్వా పూవం కత్వా పచన్తి, తం న పవారేతి. ‘‘పటిక్ఖిపితబ్బట్ఠానే ఠితమేవ పటిక్ఖిపతి నామా’’తి వుత్తత్తా యం యం అలజ్జిసన్తకం వా అత్తనో అపాపుణకసఙ్ఘికాదిం వా పటిక్ఖేపతో పవారణా న హోతీతి దట్ఠబ్బం.

ఆసన్నతరం అఙ్గన్తి హత్థపాసతో బహి ఠత్వా ఓనమిత్వా దేన్తస్స సీసం ఆసన్నతరం హోతి, తస్స ఓరిమన్తేన పరిచ్ఛిన్దితబ్బం.

అపనామేత్వాతి అభిముఖం హరిత్వా. ‘‘ఇమం భత్తం గణ్హా’’తి వదతీతి కిఞ్చి అనామేత్వా వదతి. కేవలం వాచాభిహారస్స అనధిప్పేతత్తా గణ్హథాతి గహేతుం ఆరద్ధం కటచ్ఛునా అనుక్ఖిత్తమ్పి పుబ్బేపి ఏవం అభిహటత్తా పవారణా హోతీతి ‘‘అభిహటావ హోతీ’’తి వుత్తం. ఉద్ధటమత్తేతి భాజనతో వియోజితమత్తే. ద్విన్నం సమభారేపీతి పరివేసకస్స చ అఞ్ఞస్స చ భత్తపచ్ఛిభాజనవహనే సమకేపీతి అత్థో.

రసం గణ్హథాతి ఏత్థ కేవలం మంసరసస్స అపవారణాజనకస్స నామేన వుత్తత్తా పటిక్ఖిపతో పవారణా న హోతి. మచ్ఛరసన్తిఆదీసు మచ్ఛో చ రసఞ్చాతి అత్థస్స సమ్భవతో వత్థునోపి తాదిసత్తా పవారణా హోతి, ‘‘ఇదం గణ్హథా’’తిపి అవత్వా తుణ్హీభావేన అభిహటం పటిక్ఖిపతోపి హోతి ఏవ. కరమ్బకోతి మిస్సకాధివచనమేతం. యఞ్హి బహూహి మిస్సేత్వా కరోన్తి, సో ‘‘కరమ్బకో’’తి వుచ్చతి.

‘‘ఉద్దిస్స కత’’న్తి మఞ్ఞమానోతి ఏత్థ వత్థునో కప్పియత్తా ‘‘పవారితోవ హోతీ’’తి వుత్తం. తఞ్చే ఉద్దిస్స కతమేవ హోతి, పటిక్ఖేపో నత్థి. అయమేత్థ అధిప్పాయోతి ‘‘యేనాపుచ్ఛితో’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం సన్ధాయ వదతి. కారణం పనేత్థ దుద్దసన్తి భత్తస్స బహుతరభావేన పవారణాసమ్భవకారణం దుద్దసం, అఞ్ఞథా కరమ్బకేపి మచ్ఛాదిబహుభావే పవారణా భవేయ్యాతి అధిప్పాయో. యథా చేత్థ కారణం దుద్దసం, ఏవం పరతో ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తి ఏత్థాపి కారణం దుద్దసమేవాతి దట్ఠబ్బం. యఞ్చ ‘‘ఇదం పన భత్తమిస్సకమేవా’’తిఆది కారణం వుత్తం, తమ్పి ‘‘అప్పతరం న పవారేతీ’’తి వచనేన న సమేతి. విసుం కత్వా దేతీతి ‘‘రసం గణ్హథా’’తిఆదినా వాచాయ విసుం కత్వా దేతీతి అత్థో గహేతబ్బో. న పన కాయేన రసాదిం వియోజేత్వాతి. తథా అవియోజితేపి పటిక్ఖిపతో పవారణాయ అసమ్భవతో అప్పవారణాపహోణకస్స నామేన వుత్తత్తా భత్తమిస్సకయాగుం ఆహరిత్వా ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి వుత్తట్ఠానాదీసు వియ, అఞ్ఞథా వా ఏత్థ యథా పుబ్బాపరం న విరుజ్ఝతి, తథా అధిప్పాయో గహేతబ్బో.

నావా వా సేతు వాతిఆదిమ్హి నావాదిఅభిరుహనాదిక్ఖణే కిఞ్చి ఠత్వాపి అభిరుహనాదికాతబ్బత్తేపి గమనతప్పరతాయ ఠానం నామ న హోతి, జనసమ్మద్దేన పన అనోకాసాదిభావేన కాతుం న వట్టతి. అచాలేత్వాతి వుత్తట్ఠానతో అఞ్ఞస్మిమ్పి పదేసే వా ఉద్ధం వా అపేసేత్వా తస్మిం ఏవ పన ఠానే పరివత్తేతుం లభతి. తేనాహ ‘‘యేన పస్సేనా’’తిఆది.

అకప్పియభోజనం వాతి కులదూసనాదినా ఉప్పన్నం, తం ‘‘అకప్పియ’’న్తి ఇమినా తేన మిస్సం ఓదనాది అతిరిత్తం హోతి ఏవాతి దస్సేతి. తస్మా యం తత్థ అకప్పకతం కన్దఫలాది, తం అపనేత్వా సేసం భుఞ్జితబ్బమేవ.

సో పున కాతుం న లభతీతి తస్మిఞ్ఞేవ భాజనే కరియమానం పఠమకతేన సద్ధిం కతం హోతీతి పున సో ఏవ కాతుం న లభతి, అఞ్ఞో లభతి. అఞ్ఞేన హి కతతో అఞ్ఞో పున కాతుం లభతి. అఞ్ఞస్మిం పన భాజనే తేన వా అఞ్ఞేన వా కాతుం వట్టతి. తేనాహ ‘‘యేన అకతం, తేన కాతబ్బం, యఞ్చ అకతం, తం కాతబ్బ’’న్తి. ఏవం కతన్తి అఞ్ఞస్మిం భాజనే కతం. సచే పన ఆమిససంసట్ఠానీతి ఏత్థ ముఖాదీసు లగ్గమ్పి ఆమిసం సోధేత్వావ అతిరిత్తం భుఞ్జితబ్బన్తి వేదితబ్బం.

౨౪౧. వాచాయ ఆణాపేత్వా అతిరిత్తం అకారాపనతో అకిరియసముట్ఠానన్తి దట్ఠబ్బం. పవారితభావో, ఆమిసస్స అనతిరిత్తతా, కాలే అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.