౪. భోజనవగ్గో
౧. ఆవసథపిణ్డసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౦౬. చతుత్థవగ్గస్స పఠమే ఇమేసంయేవాతి ఇమేసం పాసణ్డానంయేవ. ఏత్తకానన్తి ఇమస్మిం పాసణ్డే ఏత్తకానం.
౨౦౮. ‘‘గచ్ఛన్తో వా ఆగచ్ఛన్తో వా’’తి ఇదం అద్ధయోజనవసేన గహేతబ్బం. అఞ్ఞే ఉద్దిస్స పఞ్ఞత్తఞ్చ భిక్ఖూసు అప్పసన్నేహి తిత్థియేహి సామఞ్ఞతోపి పఞ్ఞత్తమ్పి భిక్ఖూనం న వట్టతి ఏవ. ఆవసథపిణ్డతా, అగిలానతా, అనువసిత్వా భోజనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
ఆవసథపిణ్డసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౦౯. దుతియే అభిమారేతి అభిభవిత్వా భగవన్తం మారణత్థాయ పయోజితే ధనుధరే. నను ‘‘రాజానమ్పి మారాపేసీ’’తి వచనతో ఇదం సిక్ఖాపదం అజాతసత్తునో కాలే పఞ్ఞత్తన్తి సిద్ధం, ఏవఞ్చ సతి పాళియం ‘‘తేన ఖో పన సమయేన రఞ్ఞో మాగధస్స…పే… ఞాతిసాలోహితో ఆజీవకేసు పబ్బజితో హోతి…పే… బిమ్బిసారం ఏతదవోచా’’తిఆది విరుజ్ఝతీతి? న విరుజ్ఝతి. సో కిర ఆజీవకో బిమ్బిసారకాలతో పభుతి అన్తరన్తరా భిక్ఖూ నిమన్తేత్వా దానం దేన్తో అజాతసత్తుకాలేపి సిక్ఖాపదే పఞ్ఞత్తేపి భిక్ఖూనం సన్తికే దూతం పాహేసి, భిక్ఖూ చ కుక్కుచ్చాయన్తా నివారేసుం. తస్మా ఆదితో పట్ఠాయ తం వత్థు దస్సితన్తి వేదితబ్బం.
౨౧౫. అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిసం రజ్జం విరజ్జం, విరజ్జతో ఆగతా వేరజ్జకా. తే చ యస్మా జాతిగోత్తాదితో నానావిధా, తస్మా నానావేరజ్జకేతిపి అత్థో.
౨౧౭-౮. ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స వత్థువసేనేవ విఞ్ఞత్తితో గణభోజనత్థతా సిద్ధాతి తం అవత్వా పదభాజనే అసిద్ధమేవ నిమన్తనతో గణభోజనం దస్సితన్తి వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘ద్వీహాకారేహీ’’తిఆది. ‘‘యేన కేనచి వేవచనేనా’’తి వుత్తత్తా ‘‘భోజనం గణ్హథా’’తిఆదిసామఞ్ఞనామేనాపి గణభోజనం హోతి. యం పన పాళియం అద్ధానగమనాదివత్థూసు ‘‘ఇధేవ భుఞ్జథా’’తి వుత్తవచనస్స కుక్కుచ్చాయనం, తమ్పి ఓదనాదినామం గహేత్వా వుత్తత్తా ఏవ కతన్తి వేదితబ్బం. ఏకతో గణ్హన్తీతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ద్వాదసహత్థం అముఞ్చిత్వా ఏకతో ఠత్వా గణ్హన్తి.
‘‘అమ్హాకం చతున్నమ్పి భత్తం దేహీ’’తి వుత్తత్తా పాళి (వణ్ణనా) యం ‘‘త్వం ఏకస్స భిక్ఖునో భత్తం దేహీ’’తిఆదినో వుత్తత్తా చ భోజననామేన విఞ్ఞత్తమేవ గణభోజనం హోతి, తఞ్చ అఞ్ఞేన విఞ్ఞత్తమ్పి ఏకతో గణ్హన్తానం సబ్బేసమ్పి హోతీతి దట్ఠబ్బం. విసుం గహితం పన విఞ్ఞత్తం భుఞ్జతో పణీతభోజనాదిసిక్ఖాపదేహి ఆపత్తి ఏవ.
ఆగన్తుకపట్టన్తి అచ్ఛిన్దిత్వా అన్వాధిం ఆరోపేత్వా కరణచీవరం సన్ధాయ వుత్తం. ఠపేతీతి ఏకం అన్తం చీవరే బన్ధనవసేన ఠపేతి. పచ్చాగతం సిబ్బతీతి తస్సేవ దుతియఅన్తం పరివత్తిత్వా ఆహతం సిబ్బతి. ఆగన్తుకపట్టం బన్ధతీతి చీవరేన లగ్గం కరోన్తో పునప్పునం తత్థ తత్థ సుత్తేన బన్ధతి. ఘట్టేతీతి పమాణేన గహేత్వా దణ్డాదీహి ఘట్టేతి. సుత్తం కరోతీతి గుణాదిభావేన వట్టేతి. వలేతీతి అనేకగుణసుత్తం హత్థేన వా చక్కదణ్డేన వా వట్టేతి ఏకత్తం కరోతి. పరివత్తనం కరోతీతి పరివత్తనదణ్డయన్తకం కరోతి, యస్మిం సుత్తగుళం పవేసేత్వా వేళునాళికాదీసు ఠపేత్వా పరిబ్భమాపేత్వా సుత్తకోటితో పట్ఠాయ ఆకడ్ఢన్తి.
౨౨౦. అనిమన్తితచతుత్థన్తి అనిమన్తితో చతుత్థో యస్స భిక్ఖుచతుక్కస్స, తం అనిమన్తితచతుత్థం. ఏవం సేసేసుపి. తేనాహ ‘‘పఞ్చన్నం చతుక్కాన’’న్తి. సమ్పవేసేత్వాతి తేహి యోజేత్వా. గణో భిజ్జతీతి నిమన్తితసఙ్ఘో న హోతీతి అత్థో.
అధివాసేత్వా గతేసూతి ఏత్థ అకప్పియనిమన్తనాధివాసనక్ఖణే పుబ్బపయోగే దుక్కటమ్పి నత్థి, విఞ్ఞత్తితో పసవనే పన విఞ్ఞత్తిక్ఖణే ఇతరసిక్ఖాపదేహి దుక్కటం హోతీతి గహేతబ్బం. నిమన్తనం సాదియథాతి నిమన్తనభత్తం పటిగ్గణ్హథ. తాని చాతి కుమ్మాసాదీని చ తేహి భిక్ఖూహి ఏకేన పచ్ఛా గహితత్తా ఏకతో న గహితాని.
‘‘భత్తుద్దేసకేన పణ్డితేన భవితబ్బం…పే… మోచేతబ్బా’’తి ఏతేన భత్తుద్దేసకేన అకప్పియనిమన్తనే సాదితే సబ్బేసమ్పి సాదితం హోతి. ఏకతో గణ్హన్తానం గణభోజనాపత్తి చ హోతీతి దస్సేతి. దూతస్స ద్వారే ఆగన్త్వా పున ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి వచనభయేన ‘‘గామద్వారే అట్ఠత్వా’’తి వుత్తం. గణభోజనతా, సమయాభావో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౨౧. తతియే పాళియం భత్తపటిపాటి అట్ఠితాతి కులపటిపాటియా దాతబ్బా భత్తపటిపాటి అట్ఠితా న ఠితా, అబ్బోచ్ఛిన్నా నిరన్తరప్పవత్తాతి అత్థో. బదరఫలాని పక్ఖిపిత్వా పక్కయాగుఆదికం ‘‘బదరసాళవ’’న్తి వుచ్చతి.
పాళియం పరమ్పరభోజనేతి యేన పఠమం నిమన్తితో, తస్స భోజనతో పరస్స భోజనస్స భుఞ్జనే. వికప్పనావ ఇధ అనుపఞ్ఞత్తివసేన మాతికాయం అనారోపితాపి పరివారే ‘‘చతస్సో అనుపఞ్ఞత్తియో’’తి (పరి. ౮౬) అనుపఞ్ఞత్తియం గణితా. తత్థ కిఞ్చాపి అట్ఠకథాయం మహాపచ్చరివాదస్స పచ్ఛా కథనేన పరమ్ముఖావికప్పనా పతిట్ఠపితా, తథాపి సమ్ముఖావికప్పనాపి గహేతబ్బావ. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయమ్పి ‘‘యో భిక్ఖు పఞ్చసు సహధమ్మికేసు అఞ్ఞతరస్స ‘మయ్హం భత్తపచ్చాసం తుయ్హం దమ్మీ’తి వా ‘వికప్పేమీ’తి వా ఏవం సమ్ముఖా’’తిఆది (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం.
౨౨౯. ఖీరం వా రసం వాతి పఞ్చభోజనామిసం భత్తతో ఉపరి ఠితం సన్ధాయ వుత్తం. తఞ్హి అభోజనత్తా ఉప్పటిపాటియా పివతోపి అనాపత్తి. తేనాహ ‘‘భుఞ్జన్తేనా’’తిఆది.
వికప్పనాయ అకరణతో అకిరియావసేన ఇదం వాచాయపి సముట్ఠితన్తి ఆహ ‘‘వచీకమ్మ’’న్తి. పరమ్పరభోజనతా, సమయాభావో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౩౧. చతుత్థే పాళియం పటియాలోకన్తి పచ్ఛిమదిసం, పచ్ఛాదిసన్తి అత్థో. అపాథేయ్యాదిఅత్థాయ పటియాదితన్తిసఞ్ఞాయ గణ్హన్తస్సాపి ఆపత్తి ఏవ అచిత్తకత్తా సిక్ఖాపదస్స. అత్తనో అత్థాయ ‘‘ఇమస్స హత్థే దేహీ’’తి వచనేనాపి ఆపజ్జనతో ‘‘వచీకమ్మ’’న్తి వుత్తం. వుత్తలక్ఖణపూవమన్థతా, అసేసకతా, అప్పటిప్పస్సద్ధగమనతా, అఞ్ఞాతకాదితా, అతిరేకపటిగ్గహణన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.
కాణమాతాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౩౭. పఞ్చమే ‘‘తి-కారం అవత్వా’’తి ఇమినా కాతబ్బసద్దసామత్థియా లద్ధం ఇతి-పదం కతకాలే న వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. ఇధ పన అజానన్తేహి ఇతి-సద్దే పయుత్తేపి అతిరిత్తం కతమేవ హోతీతి దట్ఠబ్బం.
౨౩౮-౯. ‘‘పవారితో’’తి ఇదఞ్చ కత్తుఅత్థే నిప్ఫన్నన్తి దస్సేతుం ‘‘కతపవారణో’’తిఆది వుత్తం. భుత్తావీ-పదస్స నిరత్థకభావమేవ సాధేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది వుత్తం. తాహీతి పుథుకాహి. సత్తుమోదకోతి సత్తుం తేమేత్వా కతో అపక్కో. సత్తుం పన పిసిత్వా పిట్ఠం కత్వా తేమేత్వా పూవం కత్వా పచన్తి, తం న పవారేతి. ‘‘పటిక్ఖిపితబ్బట్ఠానే ఠితమేవ పటిక్ఖిపతి నామా’’తి వుత్తత్తా యం యం అలజ్జిసన్తకం వా అత్తనో అపాపుణకసఙ్ఘికాదిం వా పటిక్ఖేపతో పవారణా న హోతీతి దట్ఠబ్బం.
ఆసన్నతరం అఙ్గన్తి హత్థపాసతో బహి ఠత్వా ఓనమిత్వా దేన్తస్స సీసం ఆసన్నతరం హోతి, తస్స ఓరిమన్తేన పరిచ్ఛిన్దితబ్బం.
అపనామేత్వాతి అభిముఖం హరిత్వా. ‘‘ఇమం భత్తం గణ్హా’’తి వదతీతి కిఞ్చి అనామేత్వా వదతి. కేవలం వాచాభిహారస్స అనధిప్పేతత్తా గణ్హథాతి గహేతుం ఆరద్ధం కటచ్ఛునా అనుక్ఖిత్తమ్పి పుబ్బేపి ఏవం అభిహటత్తా పవారణా హోతీతి ‘‘అభిహటావ హోతీ’’తి వుత్తం. ఉద్ధటమత్తేతి భాజనతో వియోజితమత్తే. ద్విన్నం సమభారేపీతి పరివేసకస్స చ అఞ్ఞస్స చ భత్తపచ్ఛిభాజనవహనే సమకేపీతి అత్థో.
రసం గణ్హథాతి ఏత్థ కేవలం మంసరసస్స అపవారణాజనకస్స నామేన వుత్తత్తా పటిక్ఖిపతో పవారణా న హోతి. మచ్ఛరసన్తిఆదీసు మచ్ఛో చ రసఞ్చాతి అత్థస్స సమ్భవతో వత్థునోపి తాదిసత్తా పవారణా హోతి, ‘‘ఇదం గణ్హథా’’తిపి అవత్వా తుణ్హీభావేన అభిహటం పటిక్ఖిపతోపి హోతి ఏవ. కరమ్బకోతి మిస్సకాధివచనమేతం. యఞ్హి బహూహి మిస్సేత్వా కరోన్తి, సో ‘‘కరమ్బకో’’తి వుచ్చతి.
‘‘ఉద్దిస్స కత’’న్తి మఞ్ఞమానోతి ఏత్థ వత్థునో కప్పియత్తా ‘‘పవారితోవ హోతీ’’తి వుత్తం. తఞ్చే ఉద్దిస్స కతమేవ హోతి, పటిక్ఖేపో నత్థి. అయమేత్థ అధిప్పాయోతి ‘‘యేనాపుచ్ఛితో’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం సన్ధాయ వదతి. కారణం పనేత్థ దుద్దసన్తి భత్తస్స బహుతరభావేన పవారణాసమ్భవకారణం దుద్దసం, అఞ్ఞథా కరమ్బకేపి మచ్ఛాదిబహుభావే పవారణా భవేయ్యాతి అధిప్పాయో. యథా చేత్థ కారణం దుద్దసం, ఏవం పరతో ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తి ఏత్థాపి కారణం దుద్దసమేవాతి దట్ఠబ్బం. యఞ్చ ‘‘ఇదం పన భత్తమిస్సకమేవా’’తిఆది కారణం వుత్తం, తమ్పి ‘‘అప్పతరం న పవారేతీ’’తి వచనేన న సమేతి. విసుం కత్వా దేతీతి ‘‘రసం గణ్హథా’’తిఆదినా వాచాయ విసుం కత్వా దేతీతి అత్థో గహేతబ్బో. న పన కాయేన రసాదిం వియోజేత్వాతి. తథా అవియోజితేపి పటిక్ఖిపతో పవారణాయ అసమ్భవతో అప్పవారణాపహోణకస్స నామేన వుత్తత్తా భత్తమిస్సకయాగుం ఆహరిత్వా ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి వుత్తట్ఠానాదీసు వియ, అఞ్ఞథా వా ఏత్థ యథా పుబ్బాపరం న విరుజ్ఝతి, తథా అధిప్పాయో గహేతబ్బో.
నావా వా సేతు వాతిఆదిమ్హి నావాదిఅభిరుహనాదిక్ఖణే కిఞ్చి ఠత్వాపి అభిరుహనాదికాతబ్బత్తేపి గమనతప్పరతాయ ఠానం నామ న హోతి, జనసమ్మద్దేన పన అనోకాసాదిభావేన కాతుం న వట్టతి. అచాలేత్వాతి వుత్తట్ఠానతో అఞ్ఞస్మిమ్పి పదేసే వా ఉద్ధం వా అపేసేత్వా తస్మిం ఏవ పన ఠానే పరివత్తేతుం లభతి. తేనాహ ‘‘యేన పస్సేనా’’తిఆది.
అకప్పియభోజనం వాతి కులదూసనాదినా ఉప్పన్నం, తం ‘‘అకప్పియ’’న్తి ఇమినా తేన మిస్సం ఓదనాది అతిరిత్తం హోతి ఏవాతి దస్సేతి. తస్మా యం తత్థ అకప్పకతం కన్దఫలాది, తం అపనేత్వా సేసం భుఞ్జితబ్బమేవ.
సో పున కాతుం న లభతీతి తస్మిఞ్ఞేవ భాజనే కరియమానం పఠమకతేన సద్ధిం కతం హోతీతి పున సో ఏవ కాతుం న లభతి, అఞ్ఞో లభతి. అఞ్ఞేన హి కతతో అఞ్ఞో పున కాతుం లభతి. అఞ్ఞస్మిం పన భాజనే తేన వా అఞ్ఞేన వా కాతుం వట్టతి. తేనాహ ‘‘యేన అకతం, తేన కాతబ్బం, యఞ్చ అకతం, తం కాతబ్బ’’న్తి. ఏవం కతన్తి అఞ్ఞస్మిం భాజనే కతం. సచే పన ఆమిససంసట్ఠానీతి ఏత్థ ముఖాదీసు లగ్గమ్పి ఆమిసం సోధేత్వావ అతిరిత్తం భుఞ్జితబ్బన్తి వేదితబ్బం.
౨౪౧. వాచాయ ఆణాపేత్వా అతిరిత్తం అకారాపనతో అకిరియసముట్ఠానన్తి దట్ఠబ్బం. పవారితభావో, ఆమిసస్స అనతిరిత్తతా, కాలే అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. దుతియపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౪౩. ఛట్ఠే ‘‘భుత్తస్మి’’న్తి మాతికాయం వుత్తత్తా భోజనపరియోసానే పాచిత్తియం. పవారితతా, తథాసఞ్ఞితా, ఆసాదనాపేక్ఖతా, అనతిరిత్తేన అభిహటపవారణా, భోజనపఅయోసానన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.
దుతియపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౪౭. సత్తమే నటానం నాటకాతి నటనాటకా, సీతాహరణాదీని.
౨౪౮-౯. ఖాదనీయే ఖాదనీయత్థన్తి పూవాదిఖాదనీయే విజ్జమానఖాదనీయకిచ్చం ఖాదనీయేహి కాతబ్బం జిఘచ్ఛాహరణసఙ్ఖాతం అత్థం పయోజనం నేవ ఫరన్తి న నిప్ఫాదేన్తి. ఏకస్మిం దేసే ఆహారకిచ్చం సాధేన్తం వా అఞ్ఞస్మిం దేసే ఉట్ఠితభూమిరసాదిభేదేన ఆహారకిచ్చం అసాధేన్తమ్పి వా సమ్భవేయ్యాతి ఆహ ‘‘తేసు తేసు జనపదేసూ’’తిఆది. కేచి పన ‘‘ఏకస్మిం జనపదే ఆహారకిచ్చం సాధేన్తం సేసజనపదేసుపి వికాలే న కప్పతి ఏవాతి దస్సనత్థం ఇదం వుత్త’’న్తిపి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియకణ్డ ౩.౨౪౮-౨౪౯) వదన్తి. పకతిఆహారవసేనాతి అఞ్ఞేహి యావకాలికేహి అయోజితం అత్తనో పకతియావ ఆహారకిచ్చకరణవసేన. సమ్మోహోయేవ హోతీతి అనేకత్థానం నామానం, అప్పసిద్ధానఞ్చ సమ్భవతో సమ్మోహో ఏవ సియా. తేనేవేత్థ మయమ్పి మూలకమూలాదీనం పరియాయన్తరదస్సనేన అదస్సనం కరిమ్హ ఉపదేసతోవ గహేతబ్బతో.
యన్తి వట్టకన్దం. ముళాలన్తి థూలతరుణమూలమేవ, రుక్ఖవల్లిఆదీనం మత్థకోతి హేట్ఠా వుత్తమేవ సమ్పిణ్డేత్వా వుత్తం. అచ్ఛివాదీనం అపరిపక్కానేవ ఫలాని యావజీవికానీతి దస్సేతుం ‘‘అపరిపక్కానీ’’తి వుత్తం. హరీతకాదీనం అట్ఠీనీతి ఏత్థ మిఞ్జం యావకాలికన్తి కేచి వదన్తి, తం న యుత్తం అట్ఠకథాయం అవుత్తత్తా.
హిఙ్గురుక్ఖతో పగ్ఘరితనియ్యాసో హిఙ్గు నామ. హిఙ్గుజతుఆదయో చ హిఙ్గువికతియోవ. తత్థ హిఙ్గుజతు నామ హిఙ్గురుక్ఖస్స దణ్డపత్తాని పచిత్వా కతనియ్యాసో. హిఙ్గుసిపాటికా నామ హిఙ్గుపత్తాని పచిత్వా కతనియ్యాసో. అఞ్ఞేన మిస్సేత్వా కతోతిపి వదన్తి. తకన్తి అగ్గకోటియా నిక్ఖన్తసిలేసో. తకపత్తిన్తి పత్తతో నిక్ఖన్తసిలేసో. తకపణ్ణిన్తి పలాసే భజ్జిత్వా కతసిలేసో. దణ్డతో నిక్ఖన్తసిలేసోతిపి వదన్తి. వికాలతా, యావకాలికతా, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
వికాలభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౫౨-౩. అట్ఠమే తాదిసన్తి అసూపబ్యఞ్జనం. యావకాలికం వా యామకాలికం వా…పే… పాచిత్తియన్తి ఏత్థ కిఞ్చాపి పాళియం ఖాదనీయభోజనీయపదేహి యావకాలికమేవ సఙ్గహితం, న యామకాలికం. తథాపి ‘‘అనాపత్తి యామకాలికం యామే నిదహిత్వా భుఞ్జతీ’’తి ఇధ చేవ –
‘‘యామకాలికేన, భిక్ఖవే, సత్తాహకాలికం…పే… యావజీవికం తదహుపటిగ్గహితం యామే కప్పతి, యామాతిక్కన్తే న కప్పతీ’’తి (మహావ. ౩౦౫) –
అఞ్ఞత్థ చ వుత్తత్తా, ‘‘యామకాలిక’’న్తి వచనసామత్థియతో చ భగవతో అధిప్పాయఞ్ఞూహి అట్ఠకథాచరియేహి యామకాలికం సన్నిధికారకకతం పాచిత్తియవత్థుమేవ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యన్తి పత్తం, ఘంసనకిరియాపేక్ఖాయ చేతం ఉపయోగవచనం. అఙ్గులిలేఖా పఞ్ఞాయతీతి సినేహాభావేపి పత్తస్స సుచ్ఛవితాయ పఞ్ఞాయతి. యన్తి యావకాలికం, యామకాలికఞ్చ. అపరిచ్చత్తమేవాతి నిరపేక్ఖతాయ అనుపసమ్పన్నస్స అదిన్నం, అపరిచ్చత్తఞ్చ యావకాలికాదివత్థుమేవ సన్ధాయ వదతి, న పన తగ్గతపటిగ్గహణం. న హి వత్థుం అపరిచ్చజిత్వా తత్థగతపటిగ్గహణం పరిచ్చజితుం సక్కా, న చ తాదిసం వచనమత్థి. యది భవేయ్య, ‘‘సచే పత్తో దుద్ధోతో హోతి…పే… భుఞ్జన్తస్స పాచిత్తియ’’న్తి వచనం విరుజ్ఝేయ్య. న హి ధోవనేన ఆమిసం అపనేతుం వాయమన్తస్స పటిగ్గహణే అపేక్ఖా వత్తతి. యేన పునదివసే భుఞ్జతో పాచిత్తియం జనేయ్య, పత్తే పన వత్తమానా అపేక్ఖా తగ్గతికే ఆమిసేపి వత్తతి ఏవనామాతి ఆమిసే అనపేక్ఖతా ఏత్థ న లబ్భతి, తతో ఆమిసే అవిజహితపటిగ్గహణం పునదివసే పాచిత్తియం జనేతీతి ఇదం వుత్తం. అథ మతం ‘‘యదగ్గేనేత్థ ఆమిసానపేక్ఖతా న లబ్భతి. తదగ్గేన పటిగ్గహణానపేక్ఖాపి న లబ్భతీ’’తి. తథా సతి యత్థ ఆమిసాపేక్ఖా అత్థి, తత్థ పటిగ్గహణాపేక్ఖాపి న విగచ్ఛతీతి ఆపన్నం, ఏవఞ్చ పటిగ్గహణే అనపేక్ఖవిస్సజ్జనం విసుం న వత్తబ్బం సియా. అట్ఠకథాయఞ్చేతమ్పి పటిగ్గహణవిజహనకారణత్తేన అభిమతం సియా, ఇదం సుట్ఠుతరం కత్వా విసుం వత్తబ్బం చీవరాపేక్ఖాయ వత్తమానాయపి పచ్చుద్ధారేన అధిట్ఠానవిజహనం వియ. ఏతస్మిఞ్చ ఉపాయే సతి గణ్ఠికాహతపత్తేసు అవట్టనతా నామ న సియాతి వుత్తోవాయమత్థో. తస్మా యం వుత్తం సారత్థదీపనియం ‘‘యం పరస్స పరిచ్చజిత్వా అదిన్నమ్పి సచే పటిగ్గహణే నిరపేక్ఖనిస్సజ్జనేన విజహితపటిగ్గహణం హోతి, తమ్పి దుతియదివసే వట్టతీ’’తిఆది (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియకణ్డ ౩.౨౫౨-౨౫౩), తం న సారతో పచ్చేతబ్బం.
పకతిఆమిసేతి ఓదనాదికప్పియయావకాలికే. ద్వేతి పురేభత్తం పటిగ్గహితం యామకాలికం పురేభత్తం సామిసేన ముఖేన భుఞ్జతో సన్నిధిపచ్చయా ఏకం, యామకాలికసంసట్ఠతాయ యావకాలికత్తభజనేన అనతిరిత్తపచ్చయా ఏకన్తి ద్వే పాచిత్తియాని. వికప్పద్వయేతి సామిసనిరామిసపక్ఖద్వయే. థుల్లచ్చయఞ్చ దుక్కటఞ్చాతి మనుస్సమంసే థుల్లచ్చయం, సేసేసు దుక్కటం. యావకాలికయామకాలికతా, సన్నిధిభావో, తస్స అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౫౯. నవమే పణీతసంసట్ఠాని భోజనాని పణీతభోజనానీతి పాళియం పన భోజనాని పుబ్బే వుత్తత్తా పాకటానీతి అదస్సితాని, తాదిసేహి పణీతేహి మిస్సత్తా పణీతభోజనాని నామ హోన్తి. తేసం పభేదదస్సనత్థం ‘‘సేయ్యథిదం సప్పి నవనీత’’న్తిఆది వుత్తం. సప్పిభత్తన్తి ఏత్థ కిఞ్చాపి సప్పినా సంసట్ఠం భత్తం, సప్పి చ భత్తఞ్చాతిపి అత్థో విఞ్ఞాయతి, అట్ఠకథాయం పన ‘‘సాలిభత్తం వియ సప్పిభత్తం నామ నత్థీ’’తిఆదినా వుత్తత్తా న సక్కా అఞ్ఞం వత్థుం. అట్ఠకథాచరియా ఏవ హి ఈదిసేసు ఠానేసు పమాణం.
మూలన్తి కప్పియభణ్డం వుత్తం. తస్మా అనాపత్తీతి ఏత్థ విసఙ్కేతేన పాచిత్తియాభావేపి సూపోదనదుక్కటా న ముచ్చతీతి వదన్తి. ‘‘కప్పియసప్పినా, అకప్పియసప్పినా’’తి చ ఇదం కప్పియాకప్పియమంససత్తానం వసేన వుత్తం.
౨౬౧. మహానామసిక్ఖాపదం నామ ఉపరి చాతుమాసపచ్చయపవారణాసిక్ఖాపదం (పాచి. ౩౦౩ ఆదయో). అగిలానో హి అప్పవారితట్ఠానే విఞ్ఞాపేన్తోపి కాలపరిచ్ఛేదం, భేసజ్జపరిచ్ఛేదం వా కత్వా సఙ్ఘవసేన పవారితట్ఠానతో తదుత్తరి విఞ్ఞాపేన్తేన, పరిచ్ఛేదబ్భన్తరేపి న భేసజ్జకరణీయేన రోగేన భేసజ్జం విఞ్ఞాపేన్తేన చ సమో హోతీతి ‘‘మహానామసిక్ఖాపదేన కారేతబ్బో’’తి వుత్తం. పణీతభోజనతా, అగిలానతా, అకతవిఞ్ఞత్తియా పటిలాభో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.
పణీతభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. దన్తపోనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౨౬౩. దసమే ఘనబద్ధోతి ఘనమంసేన సమ్బద్ధో, కథినసంహతసరీరోతి అత్థో.
౨౬౪. ముఖద్వారన్తి ముఖతో హేట్ఠా ద్వారం ముఖద్వారం, గలనాళికన్తి అత్థో. ఏవఞ్చ నాసికాయ పవిట్ఠమ్పి ముఖద్వారం పవిట్ఠమేవ హోతి, ముఖే పక్ఖిత్తమత్తఞ్చ అప్పవిట్ఠం. ఆహారన్తి అజ్ఝోహరితబ్బం కాలికం అధిప్పేతం, న ఉదకం. తఞ్హి భేసజ్జసఙ్గహితమ్పి అకాలికమేవ పటిగ్గహితస్సేవ కాలికత్తా. ఉదకే హి పటిగ్గహణం న రుహతి. తేనేవ భిక్ఖునా తాపితేన ఉదకేన చిరపటిగ్గహితేన చ అకప్పియకుటియం వుత్థేన చ సహ ఆమిసం భుఞ్జన్తస్సాపి సామపాకాదిదోసో న హోతి. వక్ఖతి హి ‘‘భిక్ఖు యాగుఅత్థాయ…పే… ఉదకం తాపేతి, వట్టతీ’’తిఆది (పాచి. అట్ఠ. ౨౬౫). భిక్ఖూ పన ఏతం అధిప్పాయం తదా న జానింసు. తేనాహ ‘‘సమ్మా అత్థం అసల్లక్ఖేత్వా’’తిఆది.
౨౬౫. రథరేణుమ్పీతి రథే గచ్ఛన్తే ఉట్ఠహనరేణుసదిసరేణుం. తేన తతో సుఖుమం ఆకాసే పరిబ్భమనకం దిస్సమానమ్పి అబ్బోహారికన్తి దస్సేతి. అకల్లకోతి గిలానో.
‘‘గహేతుం వా…పే… తస్స ఓరిమన్తేనా’’తి ఇమినా ఆకాసే ఉజుం ఠత్వా పరేన ఉక్ఖిత్తం గణ్హన్తస్సాపి ఆసన్నఙ్గభూతపాదతలతో పట్ఠాయ హత్థపాసో పరిచ్ఛిన్దితబ్బో, న పన సీసన్తతో పట్ఠాయాతి దస్సేతి. తత్థ ‘‘ఓరిమన్తేనా’’తి ఇమస్స హేట్ఠిమన్తేనాతి అత్థో గహేతబ్బో.
ఏత్థ చ పవారణాసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం ‘‘సచే భిక్ఖు నిసిన్నో హోతి, ఆసనస్స పచ్ఛిమన్తతో పట్ఠాయా’’తిఆదినా (పాచి. అట్ఠ. ౨౩౮-౨౩౯) పటిగ్గాహకానం ఆసన్నఙ్గస్స పారిమన్తతో పట్ఠాయ పరిచ్ఛేదస్స దస్సితత్తా ఇధాపి ఆకాసే ఠితస్స పటిగ్గాహకస్స ఆసన్నఙ్గభూతపాదఙ్గులస్స పారిమన్తభూతతో పణ్హిపరియన్తస్స హేట్ఠిమతలతో పట్ఠాయ, దాయకస్స పన ఓరిమన్తభూతతో పాదఙ్గులస్స హేట్ఠిమతలతో పట్ఠాయ హత్థపాసో పరిచ్ఛిన్దితబ్బోతి దట్ఠబ్బం. ఇమినావ నయేన భూమియం నిపజ్జిత్వా ఉస్సీసే నిసిన్నస్స హత్థతో పటిగ్గణ్హన్తస్సపి ఆసన్నసీసఙ్గస్స పారిమన్తభూతతో గీవన్తతో పట్ఠాయేవ హత్థపాసో మినితబ్బో, న పాదతలతో పట్ఠాయ. ఏవం నిపజ్జిత్వా దానేపి యథానురూపం వేదితబ్బం. ‘‘యం ఆసన్నతరం అఙ్గ’’న్తి హి వుత్తం.
పటిగ్గహణసఞ్ఞాయాతి ‘‘మఞ్చాదినా పటిగ్గహేస్సామీ’’తి ఉప్పాదితసఞ్ఞాయ. ఇమినా ‘‘పటిగ్గణ్హామీ’’తి వాచాయ వత్తబ్బకిచ్చం నత్థీతి దస్సేతి. కత్థచి అట్ఠకథాసు, పదేసేసు వా. అసంహారిమే ఫలకేతి థామమజ్ఝిమేన పురిసేన అసంహారియే. పుఞ్ఛిత్వా పటిగ్గహేత్వాతి పుఞ్ఛితేపి రజనచుణ్ణసఙ్కాయ సతి పటిగ్గహణత్థాయ వుత్తం, నాసతి. తం పనాతి పతితరజం అప్పటిగ్గహేత్వా ఉపరి గహితపిణ్డపాతం. అనాపత్తీతి దురుపచిణ్ణాదిదోసో నత్థి. ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స దస్సామీ’’తిఆదిపి వినయదుక్కటపరిహారాయ వుత్తం. తథా అకత్వా గహితేపి పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జతో అనాపత్తి ఏవ. ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స దత్వా’’తి ఇదమ్పి పురిమాభోగానుగుణతాయ వుత్తం.
చరుకేనాతి ఖుద్దకభాజనేన. అభిహటత్తాతి దియ్యమానక్ఖణం సన్ధాయ వుత్తం. దత్వా అపనయనకాలే పన ఛారికా వా బిన్దూని వా పతన్తి, పున పటిగ్గహేతబ్బం అభిహారస్స విగతత్తాతి వదన్తి. తం యథా న పతతి, తథా అపనేస్సామీతి పరిహరన్తే యుజ్జతి. పకతిసఞ్ఞాయ అపనేన్తే అభిహారో న ఛిజ్జతి, తం పటిగ్గహితమేవ హోతి. ముఖవట్టియాపి గహేతుం వట్టతీతి అభిహరియమానస్స పత్తస్స ముఖవట్టియా ఉపరిభాగే హత్థం పసారేత్వా ఫుసితుం వట్టతి.
పాదేన పేల్లేత్వాతి ‘‘పాదేన పటిగ్గహేస్సామీ’’తిసఞ్ఞాయ అక్కమిత్వా. కేచీతి అభయగిరివాసినో. వచనమత్తమేవాతి పటిబద్ధప్పటిబద్ధన్తి సద్దమత్తమేవ నానం, కాయపటిబద్ధమేవ హోతి. తస్మా తేసం వచనం న గహేతబ్బన్తి అధిప్పాయో.
తేన ఆహరాపేతున్తి యస్స భిక్ఖునో సన్తికం గతం, తం ఇధ ఆనేహీతి ఆణాపేత్వా తేన ఆహరాపేతుం ఇతరస్స వట్టతీతి అత్థో. న తతో పరన్తి తదహేవ సామం అప్పటిగ్గహితం సన్ధాయ వుత్తం. తదహేవ పటిగ్గహితం పన పునదివసాదీసు అప్పటిగ్గహేత్వాపి పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి వదన్తి.
ఖియ్యన్తీతి ఖయం గచ్ఛన్తి, తేసం చుణ్ణేహి థుల్లచ్చయఅప్పటిగ్గహణాపత్తియో న హోన్తీతి అధిప్పాయో. ‘‘నవసముట్ఠిత’’న్తి ఏతేనేవ ఉచ్ఛుఆదీసు అభినవలగ్గత్తా అబ్బోహారికం న హోతీతి దస్సేతి. ఏసేవ నయోతి సన్నిధిదోసాదిం సన్ధాయ వదతి. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. తేన చ పటిగ్గహణఙ్గేసు పఞ్చసుపి సమిద్ధేసు అజ్ఝోహరితుకామతాయ గహితమేవ పటిగ్గహితం నామ హోతి అజ్ఝోహరితబ్బేసు ఏవ పటిగ్గహణస్స అనుఞ్ఞాతత్తాతి దస్సేతి. తథా బాహిరపరిభోగత్థాయ గహేత్వా ఠపితతేలాదిం అజ్ఝోహరితుకామతాయ సతి పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి.
కేసఞ్చీతిఆదీసు అనుపసమ్పన్నానం అత్థాయ కత్థచి ఠపియమానమ్పి హత్థతో ముత్తమత్తే ఏవ పటిగ్గహణం న విజహతి, అథ ఖో భాజనే పతితమేవ పటిగ్గహణం విజహతి. భాజనఞ్చ భిక్ఖునా పునదివసత్థాయ అపేక్ఖితమేవాతి తగ్గతమ్పి ఆమిసం దుద్ధోతపత్తగతం వియ పటిగ్గహణం న విజహతీతి ఆసఙ్కాయ ‘‘సామణేరస్స హత్థే పక్ఖిపితబ్బ’’న్తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఈదిసేసు హి యుత్తి న గవేసితబ్బా, వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బం. ‘‘పత్తగతా యాగూ’’తి ఇమినా పత్తముఖవట్టియా ఫుట్ఠేపి కూటే యాగు పటిగ్గహితా, ఉగ్గహితా వా న హోతి భిక్ఖునో అనిచ్ఛాయ ఫుట్ఠత్తాతి దస్సేతి. ఆరోపేతీతి హత్థం ఫుసాపేతి. పటిగ్గహణూపగం భారం నామ మజ్ఝిమస్స పురిసస్స ఉక్ఖేపారహం. న పిదహితబ్బన్తి హత్థతో ముత్తం సన్ధాయ వుత్తం, హత్థగతం పన ఇతరేన హత్థేన పిదహతో, హత్థతో ముత్తమ్పి వా అఫుసిత్వా ఉపరిపిధానం పాతేన్తస్స న దోసో.
పటిగ్గణ్హాతీతి ఛాయత్థాయ ఉపరి ధారయమానా మహాసాఖా యేన కేనచి ఛిజ్జేయ్య, తత్థ లగ్గరజం ముఖే పాతేయ్య చాతి కప్పియం కారాపేత్వా పటిగ్గణ్హాతి. కుణ్డకేతి మహాఘటే. తస్మిమ్పీతి చాటిఘటేపి. గాహాపేత్వాతి అప్పటిగ్గహితం కాలికం గాహాపేత్వా.
దుతియత్థేరస్సాతి ‘‘థేరస్స పత్తం మయ్హం దేథా’’తి తేన అత్తనో పరిచ్చజాపేత్వా దుతియత్థేరస్స దేతి. ఏత్థ పనాతి పత్తపరివత్తనే. కారణన్తి ఏత్థ యథా ‘‘సామణేరా ఇతో అమ్హాకమ్పి దేన్తీ’’తి వితక్కో ఉప్పజ్జతి, న తథాతి కారణం వదన్తి, తఞ్చ యుత్తం. యస్స పన తాదిసో వితక్కో నత్థి, తేన అపరివత్తేత్వాపి భుఞ్జితుం వట్టతి.
నిచ్చాలేతున్తి చాలేత్వా పాసాణసక్ఖరాదిఅపనయం కాతుం. ఉద్ధనం ఆరోపేతబ్బన్తి అనగ్గికం ఉద్ధనం సన్ధాయ వుత్తం. ఉద్ధనే పచ్చమానస్స ఆలుళనే ఉపరి అపక్కతణ్డులా హేట్ఠా పవిసిత్వా పచ్చతీతి ఆహ ‘‘సామంపాకఞ్చేవ హోతీ’’తి.
ఆధారకే పత్తో ఠపితోతి అప్పటిగ్గహితామిసో పత్తో పున పటిగ్గహణత్థాయ ఠపితో. ఏకగ్గహణేనేవాతి సామణేరానం గహితస్స పున అచ్ఛడ్డనవసేన గహణేన. భుఞ్జితుం వట్టతీతి ధూమవట్టియా తదహుపటిగ్గహితత్తా వుత్తం. భత్తుగ్గారోతిఆది అబ్బోహారికప్పసఙ్గేన వికాలభోజనవినిచ్ఛయదస్సనం. సముద్దోదకేనాతి అప్పటిగ్గహితేన. హిమకరకా నామ కదాచి వస్సోదకేన సహ పతనకా పాసాణలేఖా వియ ఘనీభూతఉదకవిసేసా, తేసు పటిగ్గహణకిచ్చం నత్థి. తేనాహ ‘‘ఉదకగతికా ఏవా’’తి. పురేభత్తమేవ వట్టతీతి అప్పటిగ్గహితాపత్తీహి అబ్బోహారికమ్పి వికాలభోజనాపత్తీహి సబ్బోహారికన్తి దస్సేతి.
లగ్గతీతి ముఖే చ హత్థే చ మత్తికావణ్ణం దస్సేతి. బహలన్తి హత్థముఖేసు అలగ్గనకమ్పి పటిగ్గహేతబ్బం. వాసమత్తన్తి రేణుఖీరాభావం దస్సేతి. ఆకిరతి పటిగ్గహేతబ్బన్తి పుప్ఫరసస్స పఞ్ఞాయనతో వుత్తం.
మహాభూతేసూతి పాణసరీరసన్నిస్సితేసు పథవీఆదిమహాభూతేసు. సబ్బం వట్టతీతి అత్తనో, పరేసఞ్చ సరీరనిస్సితం సబ్బం వట్టతి. అకప్పియమంసానులోమతాయ థుల్లచ్చయాదిం న జనేతీతి అధిప్పాయో. పతతీతి అత్తనో సరీరతో విచ్ఛిన్దిత్వా పతతి. ‘‘రుక్ఖతో ఛిన్దిత్వా’’తి వుత్తత్తా మత్తికత్థాయ పథవిం ఖణితుం, అఞ్ఞమ్పి యంకిఞ్చి మూలపణ్ణాదివిసభేసజ్జం ఛిన్దిత్వా ఛారికం అకత్వాపి అప్పటిగ్గహితమ్పి పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి దట్ఠబ్బం. అప్పటిగ్గహితతా, అననుఞ్ఞాతతా, ధూమాదిఅబ్బోహారికతాభావో, అజ్ఝోహరణన్తి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.
దన్తపోనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితో భోజనవగ్గో చతుత్థో.