౧. ముసావాదవగ్గో
౧. ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౧. ముసావాదవగ్గస్స పఠమసిక్ఖాపదే ఖుద్దకానన్తి ఏత్థ ‘‘ఖుద్దక-సద్దో బహు-సద్దపరియాయో’’తి వదన్తి. తత్థాతి తేసు వగ్గేసు, ఖుద్దకేసు వా. ‘‘జానితబ్బతో’’తి హేతునో విపక్ఖేపి నిబ్బానే వత్తనతో అనేకన్తికత్తే పరేహి వుత్తే ‘‘న మయా అయం హేతు వుత్తో’’తి తం కారణం పటిచ్ఛాదేతుం పున ‘‘జాతిధమ్మతోతి మయా వుత్త’’న్తిఆదీని వదతి. ‘‘సమ్పజాన’’న్తి వత్తబ్బే అనునాసికలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘జానన్తో’’తి.
౨. సమ్పజానముసావాదేతి అత్తనా వుచ్చమానస్స అత్థస్స వితథభావం పుబ్బేపి జానిత్వా, వచనక్ఖణే చ జానన్తస్స ముసావాదభణనే. తేనాహ ‘‘జానిత్వా’’తిఆది. ముసావాదేతి చ నిమిత్తత్థే భుమ్మం, తస్మా ముసాభణననిమిత్తం పాచిత్తియన్తి ఏవమేత్థ, ఇతో పరేసుపి ఈదిసేసు అత్థో వేదితబ్బో.
౩. వదన్తి ఏతాయాతి వాచాతి ఆహ ‘‘మిచ్ఛా’’తిఆది. ‘‘ధనునా విజ్ఝతీ’’తిఆదీసు వియ ‘‘చక్ఖునా దిట్ఠ’’న్తి పాకటవసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఓళారికేనా’’తి.
౧౧. గతో భవిస్సతీతి ఏత్థాపి సన్నిట్ఠానతో వుత్తత్తా ముసావాదో జాతో. ఆపత్తిన్తి పాచిత్తియాపత్తిం, న దుబ్భాసితం. జాతిఆదీహి దసహి అక్కోసవత్థూహి పరం దవా వదన్తస్స హి తం హోతి. చారేసున్తి ఉపనేసుం. వత్థువిపరీతతా, విసంవాదనపురేక్ఖారతా, యమత్థం వత్థుకామో, తస్స పుగ్గలస్స విఞ్ఞాపనపయోగో చాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. వత్థువిపరీతతాయ హి అసతి విసంవాదనపురేక్ఖారతాయ విఞ్ఞాపితేపి ముసావాదో న హోతి, దుక్కటమత్తమేవ హోతి. తస్మా సాపి అఙ్గమేవాతి గహేతబ్బం. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనత్థం ముసా భణన్తస్స పారాజికం, పరియాయేన థుల్లచ్చయం, అమూలకేన పారాజికేన అనుద్ధంసనత్థం సఙ్ఘాదిసేసో, సఙ్ఘాదిసేసేనానుద్ధంసనఓమసవాదాదీసు పాచిత్తియం, అనుపసమ్పన్నేసు దుక్కటం, ఉక్కట్ఠహీనజాతిఆదీహి దవా అక్కోసన్తస్స దుబ్భాసితం, కేవలం ముసా భణన్తస్స ఇధ పాచిత్తియం వుత్తం.
ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౧౩. దుతియే పుబ్బే పతిట్ఠితారప్పదేసం పున అరే పత్తేతి పఠమం భూమియం పతిట్ఠితనేమిప్పదేసే పరివత్తేత్వా పున భూమియం పతిట్ఠితేతి అత్థో.
౧౫. పుబ్బేతి అట్ఠుప్పత్తియం. పుప్ఫఛడ్డకా నామ గబ్భమలాదిహారకా. తచ్ఛకకమ్మన్తి పాసాణకోట్టనాదివడ్ఢకీకమ్మం. హత్థముద్దాగణనాతి అఙ్గులిసఙ్కోచనేనేవ గణనా. అచ్ఛిద్దకగణనా నామ ఏకట్ఠానదసట్ఠానాదీసు సారియో ఠపేత్వా అనుక్కమేన గణనా. ఆది-సద్దేన సఙ్కలనపటఉప్పాదనవోక్లనభాగహారాదివసేన పవత్తా పిణ్డగణనా గహితా. యస్స సా పగుణా, సో రుక్ఖమ్పి దిస్వా ‘‘ఏత్తకాని ఏత్థ పణ్ణానీ’’తి జానాతి. యభ-మేథునేతి వచనతో ఆహ ‘‘య-కార-భ-కారే’’తిఆది.
౧౬. న పురిమేనాతి ముసావాదసిక్ఖాపదేన. సోపి ఆపత్తియాతి ఉపసగ్గాదివిసిట్ఠేహిపి వదన్తో పాచిత్తియాపత్తియావ కారేతబ్బో.
౨౬. దుబ్భాసితన్తి సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా పాళియం అనాగతేహిపి పరమ్ముఖా వదన్తస్సపి దుబ్భాసితమేవాతి ఆచరియా వదన్తి తతో లామకాపత్తియా అభావా, అనాపత్తియాపేత్థ భవితుం అయుత్తత్తా. సబ్బసత్తాతి ఏత్థ వచనత్థవిదూహి తిరచ్ఛానాదయోపి గహితా.
౩౫. అనుసాసనీపురేక్ఖారతాయ వా పాపగరహితాయ వా వదన్తానం చిత్తస్స లహుపరివత్తిభావతో అన్తరన్తరా కోపే ఉప్పన్నేపి అనాపత్తి. కాయవికారమత్తేనపి ఓమసనసమ్భవతో ‘‘తిసముట్ఠానం, కాయకమ్మ’’న్తి చ వుత్తం. పరివారే పన ‘‘చతుత్థేన ఆపత్తిసముట్ఠానేన…పే… దుబ్భాసితం ఆపజ్జేయ్యాతి. న హీతి వత్తబ్బ’’న్తిఆదినా (పరి. ౨౭౬) ఇతరాని సముట్ఠానాని పటిక్ఖిపిత్వా పఞ్చమస్సేవ వుత్తత్తా ఆహ ‘‘దుబ్భాసితాపత్తి పనేత్థ వాచాచిత్తతో సముట్ఠాతీ’’తి. దవకమ్యతాయ హి కాయవాచాచిత్తేహి ఓమసన్తస్సపి వాచాచిత్తమేవ ఆపత్తియా అఙ్గం హోతి, న పన కాయో విజ్జమానోపి ధమ్మదేసనాపత్తి వియ కేవలం కాయవికారేనేవ. ఓమసన్తస్స పన కిఞ్చాపి ఇధ దుబ్భాసితాపత్తియా అనాపత్తి, అథ ఖో కాయకీళాపటిక్ఖేపసిక్ఖాపదేన దుక్కటమేవాతి దట్ఠబ్బం. ఉపసమ్పన్నం జాతిఆదీహి అనఞ్ఞాపదేసేన అక్కోసనం, తస్స జాననం, అత్థపురేక్ఖారతాదీనం అభావోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౩౬. తతియే భణ్డనం జాతం ఏతేసన్తి భణ్డనజాతా. పిసతీతి పిసుణా, వాచా, సమగ్గే భిన్నే కరోతీతి అత్థో. తాయ వాచాయ సమన్నాగతో పిసుణో, తస్స కమ్మం పేసుఞ్ఞన్తి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
ఇధాపి జాతిఆదీహి దసహి వత్థూహి పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరన్తస్సేవ పాచిత్తియం, ఇతరేహి అక్కోసవత్థూహి దుక్కటం. అనక్కోసవత్థూహి పన ఉపసంహరన్తస్స దుక్కటమేవాతి వదన్తి. జాతిఆదీహి అనఞ్ఞాపదేసేన అక్కోసన్తస్స భిక్ఖునో సుత్వా భిక్ఖుస్స ఉపసంహరణం, పియకమ్యతాభేదాధిప్పాయేసు అఞ్ఞతరతా, తస్స విజాననాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౫. చతుత్థే పురిమబ్యఞ్జనేన సదిసన్తి ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తి ఏత్థ అనిచ్చ-సద్దేన సదిసం ‘‘వేదనా అనిచ్చా’’తి ఏత్థ అనిచ్చ-సద్దం వదతి. అక్ఖరసమూహోతి అవిభత్తికో వుత్తో. పదన్తి విభత్తిఅన్తం వుత్తం.
ఏకం పదన్తి గాథాపదమేవ సన్ధాయ వదతి. పదగణనాయాతి గాథాపదగణనాయ. అపాపుణిత్వాతి సద్ధిం అకథేత్వా. ఏతేన గాథాయ పచ్ఛిమపాదే వుచ్చమానే సామణేరో పఠమపాదాదిం వదతి, ఆపత్తియేవ, తస్మిం నిస్సద్దే ఏవ ఇతరేన వత్తబ్బన్తి దస్సేతి.
అట్ఠకథానిస్సితోతి సఙ్గీతిత్తయారుళ్హం పోరాణట్ఠకథం సన్ధాయ వదతి. ఇదానిపి ‘‘యథాపి దీపికో నామ, నిలీయిత్వా గణ్హతే మిగే’’తి (మి. ప. ౬.౧.౫; విసుద్ధి. ౧.౨౧౭; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౪; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౭; పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౬౩) ఏవమాదికం అట్ఠకథావచనం అత్థేవ, బుద్ధఘోసాచరియాదీహి పోరాణట్ఠకథానయేన వుత్తమ్పి ఇధ సఙ్గహేతబ్బన్తి వదన్తి. పాళినిస్సితోతి ఉదానవగ్గసఙ్గహాదికో. వివట్టూపనిస్సితన్తి నిబ్బాననిస్సితం. థేరస్సాతి నాగసేనత్థేరస్స. మగ్గకథాదీని పకరణాని.
౪౬. పాళియం అక్ఖరాయాతిఆది లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, అక్ఖరేనాతిఆదినా అత్థో గహేతబ్బో.
౪౮. ఉపచారం ముఞ్చిత్వాతి పరిసాయ ద్వాదసహత్థం ముఞ్చిత్వా ఏకతో ఠితస్స వా నిసిన్నస్స వా అనుపసమ్పన్నస్స అకథేత్వా అఞ్ఞే ఉద్దిస్స భణన్తస్సాపి అనాపత్తి. సచే పన దూరే నిసిన్నమ్పి ఉద్దిస్స భణతి, ఆపత్తి ఏవ. ఓపాతేతీతి సద్ధిం కథేతి. అనుపసమ్పన్నతా, వుత్తలక్ఖణధమ్మం పదసో వాచనతా, ఏకతో భణనఞ్చాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౦-౫౧. పఞ్చమే తత్రిదం నిదస్సనన్తి సేసో. దిరత్తతిరత్తన్తి ఏత్థ దిరత్తగ్గహణం వచనాలఙ్కారత్థం, నిరన్తరం తిస్సోవ రత్తియో వసిత్వా చతుత్థదివసాదీసు సయన్తస్సేవ ఆపత్తి, న ఏకన్తరికాదివసేన సయన్తస్సాతి దస్సనత్థమ్పీతి దట్ఠబ్బం. దిరత్తవిసిట్ఠఞ్హి తిరత్తం వుచ్చమానం, తేన అనన్తరికమేవ తిరత్తం దీపేతీతి. పఞ్చహి ఛదనేహీతి ఇట్ఠకసిలాసుధాతిణపణ్ణేహి. వాచుగ్గతవసేనాతి పగుణవసేన. దియడ్ఢహత్థుబ్బేధో వడ్ఢకీహత్థేన గహేతబ్బో. ఏకూపచారో ఏకేన మగ్గేన పవిసిత్వా అబ్భోకాసం అనుక్కమిత్వా సబ్బత్థ అనుపరిగమనయోగ్గో, ఏతం బహుద్వారమ్పి ఏకూపచారోవ. తత్థ పన కుట్టాదీహి రున్ధిత్వా విసుం ద్వారం యోజేన్తి, నానూపచారో హోతి. సచే పన రున్ధతి ఏవ, విసుం ద్వారం న యోజేన్తి, ‘‘ఏతమ్పి ఏకూపచారమేవ మత్తికాదీహి పిహితద్వారో వియ గబ్భో’’తి గహేతబ్బం. అఞ్ఞథా గబ్భే పవిసిత్వా పముఖాదీసు నిపన్నానుపసమ్పన్నేహి సహసేయ్యాపరిముత్తియా గబ్భద్వారం మత్తికాదీహి పిదహాపేత్వా ఉట్ఠితే అరుణే వివరాపేన్తస్సపి అనాపత్తి భవేయ్యాతి.
తేసం పయోగే పయోగే భిక్ఖుస్స ఆపత్తీతి ఏత్థ కేచి ‘‘అనుట్ఠహనేన అకిరియసముట్ఠానా ఆపత్తి వుత్తా తస్మిం ఖణే సయన్తస్స కిరియాభావా. ఇదఞ్హి సిక్ఖాపదం సియా కిరియాయ సముట్ఠాతి, సియా అకిరియాయ సముట్ఠాతి. కిరియాసముట్ఠానతా చస్స తబ్బహులవసేన వుత్తాతి వదతి. యథా చేతం, ఏవం దివాసయనమ్పి. అనుట్ఠహనేన, హి ద్వారాసంవరణేన చేతం అకిరియసమఉట్ఠానమ్పి హోతీ’’తి వదన్తి. ఇదఞ్చ యుత్తం వియ దిస్సతి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.
‘‘ఉపరిమతలేన సద్ధిం అసమ్బద్ధభిత్తికస్సా’’తి ఇదం సమ్బద్ధభిత్తికే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సనత్థం వుత్తం. ఉపరిమతలే సయితస్స సఙ్కా ఏవ నత్థీతి ‘‘హేట్ఠాపాసాదే’’తిఆది వుత్తం. నానూపచారేతి బహి నిస్సేణియా ఆరోహణీయే.
సభాసఙ్ఖేపేనాతి సభాకారేన. ‘‘అడ్ఢకుట్టకే’’తి ఇమినా సణ్ఠానం దస్సేతి. యత్థ తీసు ద్వీసు వా పస్సేసు భిత్తియో బద్ధా, ఛదనం వా అసమ్పత్తా అడ్ఢభిత్తి, ఇదం అడ్ఢకుట్టకం నామ. వాళసఙ్ఘాటో నామ పరిక్ఖేపస్స అన్తో థమ్భాదీనం ఉపరి వాళరూపేహి కతసఙ్ఘాటో. పరిక్ఖేపస్స బహిగతేతి ఏత్థ యస్మిం పస్సే పరిక్ఖేపో నత్థి, తత్థ సచే భూమితో వత్థు ఉచ్చం హోతి, ఉభతో ఉచ్చవత్థుతో హేట్ఠా భూమియం నిబ్బకోసబ్భన్తరేపి అనాపత్తి ఏవ తత్థ సేనాసనవోహారాభావతో. అథ వత్థు నీచం భూమిసమమేవ సేనాసనస్స హేట్ఠిమతలే తిట్ఠతి, తత్థ పరిక్ఖేపరహితదిసాయ నిబ్బకోసబ్భన్తరే సబ్బత్థ ఆపత్తి హోతి, పరిచ్ఛేదాభావతో పరిక్ఖేపస్స బహి ఏవ అనాపత్తీతి దట్ఠబ్బం. పరిమణ్డలం వాతిఆది మజ్ఝే ఉదకపతనత్థాయ ఆకాసఙ్గణవన్తం సేనాసనం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ అపరిచ్ఛిన్నగబ్భూపచారేతి ఏకేకగబ్భస్స ద్వీసు పస్సేసు పముఖేన గమనం పరిచ్ఛిన్దిత్వా దియడ్ఢహత్థుబ్బేధతో అనూనం కుట్టం కత్వా ఆకాసఙ్గణేన పవేసం కరోన్తి, ఏవం అకతోతి అత్థో. గబ్భపరిక్ఖేపోతి చతురస్సపాసాదాదీసు సమన్తా ఠితగబ్భభిత్తియో సన్ధాయ వుత్తం.
పాటేక్కసన్నివేసాతి ఏకేకదిసాయ గబ్భపాళియో ఇతరదిసాసు గబ్భపాళీనం అభావేన, భావేపి వా అఞ్ఞమఞ్ఞభిత్తిచ్ఛదనేహి అసమ్బన్ధతాయ పాటేక్కసన్నివేసా నామ వుచ్చతి. తం…పే… సన్ధాయ వుత్తన్తి తత్థ పాచిత్తియేన అనాపత్తీతి వుత్తం, న దుక్కటేన. తాదిసాయ హి గబ్భపాళియా పముఖం తీసు దిసాసు భిత్తీనం అభావేన ఏకదిసాయ గబ్భభిత్తిమత్తేన సబ్బచ్ఛన్నం చూళపరిచ్ఛన్నం నామ హోతి. తస్మా దుక్కటమేవ. యది పన తస్స పముఖస్స ఇతరదిసాసుపి ఏకిస్సం, సబ్బాసు వా భిత్తిం కరోన్తి, తదా సబ్బచ్ఛన్నఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నాదిభావతో పాచిత్తియమేవ హోతీతి దట్ఠబ్బం. భూమియం వినా జగతియా పముఖం సన్ధాయాతి ఏత్థ ఉచ్చవత్థుం అకత్వా భూమియం కతగేహస్స పముఖం సన్ధాయ అపరిక్ఖిత్తే పాచిత్తియేన అనాపత్తీతి ఇదం కథితం. ఉచ్చవత్థుకం చే పముఖం హోతి, తేన వత్థునా పరిక్ఖిత్తసఙ్ఖ్యమేవ పముఖం గచ్ఛతీతి అధిప్పాయో. తత్థాతి అన్ధకట్ఠకథాయం. జగతియా పమాణం వత్వాతి పకతిభూమియా నిపన్నో యథా జగతియా ఉపరి సయితం న పస్సతి, ఏవం ఉచ్చాతిఉచ్చవత్థుస్స ఉబ్బేధప్పమాణం వత్వా. ఏకదిసాయ ఉజుకమేవ దీఘం కత్వా సన్నివేసితో పాసాదో ఏకసాలసన్నివేసో. ద్వీసు, తీసు వా చతూసుపి వా దిసాసు సిఙ్ఘాటకసణ్ఠానాదివసేన కతా ద్విసాలాదిసన్నివేసా వేదితబ్బా. సాలప్పభేదదీపనమేవ చేత్థ పురిమతో విసేసోతి. పరిక్ఖేపో విద్ధస్తోతి పముఖస్స పరిక్ఖేపం సన్ధాయ వదతి.
౫౩. ఉపడ్ఢచ్ఛన్నఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నం సేనాసనం దుక్కటస్స ఆదిం వత్వా పాళియం దస్సితత్తా తతో అధికం సబ్బచ్ఛన్నఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నాదికమ్పి సబ్బం పాళియం అవుత్తమ్పి పాచిత్తియస్సేవ వత్థుభావేన దస్సితం సిక్ఖాపదస్స పణ్ణత్తివజ్జత్తా, గరుకే ఠాతబ్బతో చాతి వేదితబ్బం. సత్త పాచిత్తియానీతి పాళియం వుత్తపాచిత్తియద్వయం సామఞ్ఞతో ఏకత్తేన గహేత్వా వుత్తం.
౫౪. పాళియం ‘‘తతియాయ రత్తియా పురారుణా నిక్ఖమిత్వా పున వసతీ’’తి ఇదం ఉక్కట్ఠవసేన వుత్తం, అనిక్ఖమిత్వా పన పురారుణా ఉట్ఠహిత్వా అన్తోఛదనే నిసిన్నస్సాపి పునదివసే సహసేయ్యేన అనాపత్తి ఏవ. సేనమ్బమణ్డపవణ్ణం హోతీతి సీహళదీపే కిర ఉచ్చవత్థుకో సబ్బచ్ఛన్నో సబ్బఅపరిచ్ఛన్నో ఏవంనామకో సన్నిపాతమణ్డపో అత్థి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. ఏత్థ చతుత్థభాగో చూళకం, ద్వే భాగా ఉపడ్ఢం, తీసు భాగేసు ద్వే భాగా యేభుయ్యన్తి ఇమినా నయేన చూళకచ్ఛన్నపరిచ్ఛన్నతాదీని వేదితబ్బాని. పాచిత్తియవత్థుకసేనాసనం, తత్థ అనుపసమ్పన్నేన సహ నిపజ్జనం, చతుత్థదివసే సూరియత్థఙ్గమనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
సహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౫. ఛట్ఠే మాతుగామేన సద్ధిం చతుత్థదివసే సయన్తస్సాపి ఇమినా సిక్ఖాపదేన ఏకావ ఆపత్తి. కేచి పన పురిమసిక్ఖాపదేనాపీతి ద్వే ఆపత్తియో వదన్తి, తం న యుత్తం ‘‘అనుపసమ్పన్నేనా’’తి అనిత్థిలిఙ్గేన వుత్తత్తా నపుంసకేన పన చతుత్థదివసే సయన్తస్స సదుక్కటపాచిత్తియం వత్తుం యుత్తం. కిఞ్చాపేత్థ పాళియం పణ్డకవసేనేవ దుక్కటం వుత్తం, తదనులోమికా పన పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకేన సహ సయన్తస్స ఇమినా దుక్కటం, పురిమేన చతుత్థదివసే సదుక్కటపాచిత్తియం. ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకో ఇత్థిగతికోవాతి అయం అమ్హాకం ఖన్తి. మతిత్థియా అనాపత్తీతి వదన్తి. పాచిత్తియవత్థుకసేనాసనం, తత్థ మాతుగామేన సద్ధిం నిపజ్జనం, సూరియత్థఙ్గమనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౦. సత్తమే న యక్ఖేనాతిఆదీనం ‘‘అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞునా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞునా పురిసవిగ్గహేన, న యక్ఖాదినాపీతి ఏవమత్థో గహేతబ్బోతి అధిప్పాయో. తాదిసేనపి హి సహ ఠితాయ దేసేతుం న వట్టతి. తంతందేసభాసాయ అత్థం యథారుచి వట్టతి ఏవ.
ఇరియాపథాపరివత్తనం, పురిసం వా ద్వాదసహత్థూపచారే అపక్కోసాపనం ఏత్థ అకిరియా. వుత్తలక్ఖణస్స ధమ్మస్స ఛన్నం వాచానం ఉపరి దేసనా, వుత్తలక్ఖణో మాతుగామో, ఇరియాపథపఅవత్తనాభావో, విఞ్ఞూపురిసాభావో, అపఞ్హవిస్సజ్జనాతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.
ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౭. అట్ఠమే అన్తరాతి పరినిబ్బానకాలతో పుబ్బేపి. అతికడ్ఢియమానేనాతి ‘‘వదథ, భన్తే, కిం తుమ్హేహి అధిగత’’న్తి ఏవం నిప్పీళియమానేన అతిబద్ధియమానేన. తథారూపే పచ్చయే సతి వత్తబ్బమేవ. సుతపరియత్తిసీలగుణన్తి ఏత్థ అత్థకుసలతా సుతగుణో, పాళిపాఠకుసలతా పరియత్తిగుణోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘చిత్తక్ఖేపస్స వా అభావా’’తి ఇమినా ఖిత్తచిత్తవేదనాట్టతాపి అరియానం నత్థీతి దస్సేతి.
పుబ్బే అవుత్తేహీతి చతుత్థపారాజికే అవుత్తేహి. ఇదఞ్చ సిక్ఖాపదం పణ్ణత్తిఅజఆననవసేన ఏకన్తతో అచిత్తకసముట్ఠానమేవ హోతి అరియానం పణ్ణత్తివీతిక్కమాభావా. ఝానలాభీనఞ్చ సత్థు ఆణావీతిక్కమపటిఘచిత్తస్స ఝానపరిహానతో భూతారోచనం న సమ్భవతి. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స భూతతా, అనుపసమ్పన్నస్స ఆరోచనం, తఙ్ఖణవిజాననా, అనఞ్ఞాపదేసోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.
భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౭౮. నవమే తత్థ భవేయ్యాతి తత్థ కస్సచి మతి ఏవం భవేయ్య. అట్ఠకథావచనమేవ ఉపపత్తితో దళ్హం కత్వా పతిట్ఠపేన్తో ‘‘ఇమినాపి చేత’’న్తిఆదిమాహ.
౮౨. ఆదితో పఞ్చ సిక్ఖాపదానీతి పాణాతిపాతాదీని పఞ్చ. సేసానీతి వికాలభోజనాదీని. సుక్కవిస్సట్ఠిఆది అజ్ఝాచారోవ. అన్తిమవత్థుం అనజ్ఝాపన్నస్స భిక్ఖునో సవత్థుకో సఙ్ఘాదిసేసో, అనుపసమ్పన్నస్స ఆరోచనం, భిక్ఖుసమ్ముతియా అభావోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౮౬. దసమే అప్పపంసుమత్తికాయ పథవియా అనాపత్తివత్థుభావేన వుత్తత్తా ఉపడ్ఢపంసుమత్తికాయపి పాచిత్తియమేవాతి గహేతబ్బం. న హేతం దుక్కటవత్థూతి సక్కా వత్తుం జాతాజాతవినిముత్తాయ తతియపథవియా అభావతో.
వట్టతీతి ఇమస్మిం ఠానే పోక్ఖరణిం ఖణాతి ఓకాసస్స అనియమితత్తా వట్టతి. ఇమం వల్లిం ఖణాతి పథవీఖణనం సన్ధాయ వుత్తత్తా ఇమినావ సిక్ఖాపదేన ఆపత్తి, న భూతగామసిక్ఖాపదేన. ఉభయమ్పి సన్ధాయ వుత్తే పన ద్వేపి పాచిత్తియా హోన్తి. ఉదకపప్పటకోతి ఉదకే అన్తోభూమియం పవిట్ఠే తస్స ఉపరిభాగం ఛాదేత్వా తనుకపంసు వా మత్తికా వా పటలం హుత్వా పతమానా తిట్ఠతి, తస్మిం ఉదకే సుక్ఖేపి తం పటలం వాతేన చలమానా తిట్ఠతి, తం ఉదకపప్పటకో నామ.
అకతపబ్భారేతి అవళఞ్జనట్ఠానదస్సనత్థం వుత్తం. తాదిసే ఏవ హి వమ్మికస్స సమ్భవోతి. మూసికుక్కరం నామ మూసికాహి ఖనిత్వా బహి కతపంసురాసి. అచ్ఛదనన్తిఆదివుత్తత్తా ఉజుకం ఆకాసతో పతితవస్సోదకేన ఓవట్ఠమేవ జాతపథవీ హోతి, న ఛదనాదీసు పతిత్వా తతో పవత్తఉదకేన తిన్తన్తి వేదితబ్బం. మణ్డపత్థమ్భన్తి సాఖామణ్డపత్థమ్భం. ఉచ్చాలేత్వాతి ఉక్ఖిపిత్వా. తతోతి పురాణసేనాసనతో.
౮౮. మహామత్తికన్తి భిత్తిలేపనం. జాతపథవితా, తథాసఞ్ఞితా, ఖణనఖణాపనానం అఞ్ఞతరన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితో ముసావాదవగ్గో పఠమో.