౫. సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౯౬. పఞ్చమే పణ్డిచ్చేనాతి సభావఞాణేన. గతిమన్తాతి సభావఞాణగతియుత్తా. వేయ్యత్తియేనాతి ఇత్థికత్తబ్బేసు సిక్ఖితఞాణేన. మేధాయాతి అసిక్ఖితేసుపి తంఇత్థికత్తబ్బేసు ఠానుప్పత్తియా పఞ్ఞాయ. ఛేకాతి కాయేన పచనాదికుసలా.

ఆవహనం ఆవాహో, దారికాయ గహణం. విధినా పరకులే వహనం పేసనం వివాహో, దారికాయ దానం.

౨౯౭. రన్ధాపనం భత్తపచాపనం. బ్యఞ్జనాదిసమ్పాదనం పచాపనం. న ఉపాహటన్తి న దిన్నం. కయో నామ గహణం. విక్కయో నామ దానం. తదుభయం సఙ్గహేత్వా ‘‘వోహారో’’తి వుత్తం.

౩౦౦. ‘‘అబ్భుతం కాతుం న వట్టతీ’’తి ఇమినా దుక్కటం హోతీతి దీపేతి. ‘‘పరాజితేన దాతబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా అదేన్తో ధురనిక్ఖేపేన కారేతబ్బో. అచిరకాలే అధికారో ఏతస్స అత్థీతి అచిరకాలాధికారికం, సఞ్చరిత్తం. ‘‘అచిరకాలాచారిక’’న్తి వా పాఠో. అచిరకాలే ఆచారో అజ్ఝాచారో ఏతస్సాతి యోజనా.

౩౦౧. కిఞ్చాపి ఏహిభిక్ఖుఆదికాపి సఞ్చరిత్తాదిపణ్ణత్తివజ్జం ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తి, తేసం పన అసబ్బకాలికత్తా, అప్పకత్తా చ ఇధాపి ఞత్తిచతుత్థేనేవ కమ్మేన ఉపసమ్పన్నం సన్ధాయ ‘‘య్వాయ’’న్తిఆదిపదభాజనమాహ. సఞ్చరణం సఞ్చరో, సో ఏతస్స అత్థీతి సఞ్చరీ, తస్స భావో సఞ్చరిత్తం. తేనాహ ‘‘సఞ్చరణభావ’’న్తి. సఞ్చరతీతి సఞ్చరణో, పుగ్గలో, తస్స భావో సఞ్చరణభావో, తం ఇత్థిపురిసానం అన్తరే సఞ్చరణభావన్తి అత్థో.

జాయాభావేతి భరియభావాయ. జారభావేతి సామిభావాయ, తంనిమిత్తన్తి అత్థో. నిమిత్తత్థే హి ఏతం భుమ్మవచనం. కిఞ్చాపి ‘‘జారత్తనే’’తి పదస్స పదభాజనే ‘‘జారీ భవిస్ససీ’’తి (పారా. ౩౦౨) ఇత్థిలిఙ్గవసేన పదభాజనం వుత్తం, ‘‘సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జేయ్యా’’తి పదస్స పన నిద్దేసే ‘‘ఇత్థియా వా పహితో పురిసస్స సన్తికే గచ్ఛతి, పురిసేన వా పహితో ఇత్థియా సన్తికే గచ్ఛతీ’’తి వుత్తత్తా పురిసస్సాపి సన్తికే వత్తబ్బాకారం దస్సేతుం ‘‘జారత్తనే’’తి నిద్దేసస్స ఇత్థిపురిససాధారణత్తా ‘‘ఇత్థియా మతిం పురిసస్స ఆరోచేన్తో జారత్తనే ఆరోచేతీ’’తి వుత్తం. పాళియం పన పురిసస్స మతిం ఇత్థియా ఆరోచనవసేనేవ పదద్వయేపి యోజనా కతా, తదనుసారేన ఇత్థియా మతిం పురిసస్స ఆరోచనాకారోపి సక్కా విఞ్ఞాతున్తి.

ఇదాని పాళియం వుత్తనయేనాపి అత్థం దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. ‘‘పతి భవిస్ససీ’’తి ఇదం జాయాసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గనియమతో పురిసపరియాయేన వుత్తం, నిబద్ధసామికో భవిస్ససీతి అత్థో. జారో భవిస్ససీతి మిచ్ఛాచారభావేన ఉపగచ్ఛనకో భవిస్ససీతి అధిప్పాయో.

౩౦౩. సేరివిహారన్తి సచ్ఛన్దచారం. అత్తనో వసన్తి అత్తనో ఆణం. గోత్తవన్తేసు గోత్త-సద్దో, ధమ్మచారీసు చ ధమ్మ-సద్దో వత్తతీతి ఆహ ‘‘సగోత్తేహీ’’తిఆది. తత్థ సగోత్తేహీతి సమానగోత్తేహి. సహధమ్మికేహీతి ఏకస్స సత్థు సాసనే సహచరితబ్బధమ్మేహి, సమానకులధమ్మేహి వా. తేనేవాహ ‘‘ఏకం సత్థార’’న్తిఆది. ఏకగణపరియాపన్నేహీతి మాలాకారాదిఏకగణపరియాపన్నేహి.

సస్సామికా సారక్ఖా. యస్సా గమనే రఞ్ఞా దణ్డో ఠపితో, సా సపరిదణ్డా. పచ్ఛిమానం ద్విన్నన్తి సారక్ఖసపరిదణ్డానం. మిచ్ఛాచారో హోతీతి తాసు గతపురిసానం వియ తాసమ్పి మిచ్ఛాచారో హోతి సస్సామికభావతో. న ఇతరాసన్తి మాతురక్ఖితాదీనం అట్ఠన్నం మిచ్ఛాచారో నత్థి అస్సామికత్తా, తాసు గతానం పురిసానమేవ మిచ్ఛాచారో హోతి మాతాదీహి రక్ఖితత్తా. పురిసా హి పరేహి యేహి కేహిచి గోపితం ఇత్థిం గన్తుం న లభన్తి, ఇత్థియో పన కేనచి పురిసేన భరియాభావేన గహితావ పురిసన్తరం గన్తుం న లభన్తి, న ఇతరా అత్తనో ఫస్సస్స సయం సామికత్తా. న హి మాతాదయో సయం తాసం ఫస్సానుభవనత్థం తా రక్ఖన్తి, కేవలం పురిసగమనమేవ తాసం వారేన్తి. తస్మా కేనచి అపరిగ్గహితఫస్సత్తా, అత్తనో ఫస్సత్తా చ ఇత్థీనం న మిచ్ఛాచారో, పురిసానం పన పరేహి వారితే అత్తనో అసన్తకట్ఠానే పవిట్ఠత్తా మిచ్ఛాచారోతి వేదితబ్బో.

భోగేనాతి భోగహేతు. ఉదపత్తం ఆమసిత్వా గహితా ఓదపత్తకినీ. ధజ-సద్దేన సేనా ఏవ ఉపలక్ఖితాతి ఆహ ‘‘ఉస్సితద్ధజాయా’’తిఆది.

౩౦౫. బహిద్ధా విమట్ఠన్తి అఞ్ఞత్థ ఆరోచితం. తం కిరియం సమ్పాదేస్సతీతి తస్సా ఆరోచేత్వా తం కిచ్చం సమ్పాదేతు వా మా వా, తం కిరియం సమ్పాదనే సామత్థియం సన్ధాయ వుత్తం. దారకం, దారికఞ్చ అజానాపేత్వా మాతాపితుఆదీహి మాతాపితుఆదీనఞ్ఞేవ సన్తికం సాసనే పేసితేపి పటిగ్గణ్హనవీమంసనపచ్చాహరణసఙ్ఖాతాయ తివఙ్గసమ్పత్తియా సఙ్ఘాదిసేసో హోతి ఏవాతి దట్ఠబ్బం.

యం ఉద్దిస్స సాసనం పేసితం, తం ఏవ సన్ధాయ తస్సా మాతుఆదీనం ఆరోచితేపి ఖేత్తమేవ ఓతిణ్ణభావం దస్సేతుం ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆది ఉదాహటం, ఇదఞ్చ వచనబ్యత్తయహేతుబ్యత్తయానం భేదేపి బ్యత్తయసామఞ్ఞతో ఉదాహటన్తి దట్ఠబ్బం. తమ్పి ఉదాహరణదోసం పరిహరిత్వా సుత్తానులోమతం దస్సేతుం ‘‘తం పనా’’తిఆది వుత్తం. ఇమినా సమేతీతి ఏత్థాయమధిప్పాయో – యథా సయం అనారోచేత్వా అఞ్ఞేసం అన్తేవాసికాదీనం వత్వా వీమంసాపేత్వా పచ్చాహరన్తస్స నత్థి విసఙ్కేతో, ఏవం తస్సా సయం అనారోచేత్వా ఆరోచనత్థం మాతుఆదీనం వదన్తస్సాపి మాతుఆదయో తం కిరియం సమ్పాదేన్తు వా మా వా. యది హి తేసం మాతుఆదీనం తుణ్హీభూతభావమ్పి పచ్చాహరతి, విసఙ్కేతో నత్థీతి.

ఘరకిచ్చం నేతీతి ఘరణీ. అఞ్ఞతరం వదన్తస్స విసఙ్కేతం అదిన్నాదానాదీసు ఆణత్తియం వత్థుసఙ్కేతో వియాతి అధిప్పాయో. మూలట్ఠానఞ్చ వసేనాతి ఏత్థ పురిసస్స మాతుఆదయో సాసనపేసనే మూలభూతత్తా ‘‘మూలట్ఠా’’తి వుత్తా.

౩౨౨. పాళియం మాతురక్ఖితాయ మాతా భిక్ఖుం పహిణతీతి ఏత్థ అత్తనో వా ధీతు సన్తికం ‘‘ఇత్థన్నామస్స భరియా హోతూ’’తి భిక్ఖుం పహిణతి, పురిసస్స వా తస్స ఞాతకానం వా సన్తికం ‘‘మమ ధీతా ఇత్థన్నామస్స భరియా హోతూ’’తి పహిణతీతి గహేతబ్బం. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. పుబ్బే వుత్తనయత్తాతి పఠమసఙ్ఘాదిసేసే వుత్తనయత్తా.

౩౩౮. అన్తే ఏకేనాతి ఏకేన పదేన. ఏత్తోవ పక్కమతీతి అపచ్చాహరిత్వా తతోవ పక్కమతి. ‘‘అనభినన్దిత్వా’’తి ఇదం తథా పటిపజ్జమానం సన్ధాయ వుత్తం. సతిపి అభినన్దనే సాసనం అనారోచేన్తో పన న వీమంసతి నామ. తతియపదే వుత్తనయేనాతి ‘‘సో తస్సా వచనం అనభినన్దిత్వా’’తిఆదినా వుత్తనయేన. పాళియం అన్తేవాసిం వీమంసాపేత్వాతి ‘‘అయం తేసం వత్తుం సమత్థో’’తి అన్తేవాసినా వీమంసాపేత్వా. సచే పన సో అన్తేవాసికో తం వచనం ఆదియిత్వా తుణ్హీ హోతి, తస్సాపి తం పవత్తిం పచ్చాహరన్తస్స ఆచరియస్స సఙ్ఘాదిసేసోవ మాతుఆదీసు తుణ్హీభూతేసు తేసం తుణ్హిభావం పచ్చాహరన్తస్స వియాతి దట్ఠబ్బం.

పాళియం చతుత్థవారే అసతిపి గచ్ఛన్తో సమ్పాదేతి, ఆగచ్ఛన్తో విసంవాదేతి అనాపత్తీతి అత్థతో ఆపన్నమేవాతికత్వా వుత్తం ‘‘చతుత్థే అనాపత్తీ’’తి.

౩౪౦. కారుకానన్తి వడ్ఢకీఆదీనం తచ్ఛకఅయోకారతన్తవాయరజకన్హాపితకా పఞ్చ కారవో ‘‘కారుకా’’తి వుచ్చన్తి. ఏవరూపేన…పే… అనాపత్తీతి తాదిసం గిహివేయ్యావచ్చమ్పి న హోతీతి కత్వా వుత్తం.

కాయతో సముట్ఠాతీతి పణ్ణత్తిం వా అలంవచనీయభావం వా తదుభయం వా అజానన్తస్స కాయతో సముట్ఠాతి. ఏస నయో ఇతరద్వయేపి. అలంవచనీయా హోన్తీతి ఇత్థీ వా పురిసో వా ఉభోపి వా జాయాభావే, సామికభావే చ నిక్ఖిత్తఛన్దతాయ అచ్చన్తవియుత్తత్తా పున అఞ్ఞమఞ్ఞం సమాగమత్థం ‘‘మా ఏవం అకరిత్థా’’తిఆదినా వచనీయతాయ వత్తబ్బతాయ అలం అరహాతి అలంవచనీయా, అలం వా కత్తుం అరహం సన్ధానవచనమేతేసు ఇత్థిపురిసేసూతి అలంవచనీయా, సన్ధానకారస్స వచనం వినా అసఙ్గచ్ఛనకా పరిచ్చత్తాయేవాతి అధిప్పాయో.

పణ్ణత్తిం పన జానిత్వాతి ఏత్థ అలంవచనీయభావం వాతి వత్తబ్బం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘తదుభయం పన జానిత్వా’’తిఆది వుత్తం. భిక్ఖుం అజానాపేత్వా అత్తనో అధిప్పాయం పణ్ణే లిఖిత్వా ‘‘ఇమం పణ్ణం అసుకస్స దేహీ’’తి దిన్నం హరన్తస్స సఞ్చరిత్తం న హోతి. పణ్ణత్తిఅలంవచనీయభావఅజాననవసేనేవ హి ఇమం సిక్ఖాపదం అచిత్తకం, న సబ్బేన సబ్బం సఞ్చరణభావమ్పి అజాననవసేన, పాళియఞ్చ అట్ఠకథాయఞ్చ ఆరోచనమేవ దస్సితం. తస్మా సన్దస్సనత్థం ఞత్వా పణ్ణసన్దస్సనవసేనాపి కాయేన వా వాచాయ వా ఆరోచేన్తస్సేవ ఆపత్తి హోతీతి గహేతబ్బం.

౩౪౧. యథా యథా యేసు యేసు జనపదేసూతి పరిచ్చత్తభావప్పకాసనత్థం కత్తబ్బం పణ్ణదానఞాతిజనిస్సరాదిజానాపనాదితంతందేసనియతం పకారం దస్సేతి, ఇదఞ్చ నిబద్ధభరియాభావేన గహితం సన్ధాయ వుత్తం. అత్తనో రుచియా సఙ్గతానం పన ఇత్థీనం, ముహుత్తికాయ చ పురిసే చిత్తస్స విరజ్జనమేవ అలంవచనీయభావే కారణన్తి దట్ఠబ్బం. దుట్ఠుల్లాదీసుపీతి ఆది-సద్దేన అత్తకామసఞ్చరిత్తాని సఙ్గణ్హాతి, ఏత్థ పన పాళియం కిఞ్చాపి ‘‘ఇత్థీ నామ మనుస్సిత్థీ న యక్ఖీ’’తిఆదినా మనుస్సిత్థిపురిసా న దస్సితా, తథాపి ‘‘దస ఇత్థియో మాతురక్ఖితా’’తిఆదినా మనుస్సిత్థీనఞ్ఞేవ దస్సితత్తా పురిసానమ్పి తదనుగుణానమేవ గహేతబ్బతో మనుస్సజాతికావ ఇత్థిపురిసా ఇధాధిప్పేతా. తస్మా యేసు సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతి, తేసం మనుస్సజాతికతా, న నాలంవచనీయతా, పటిగ్గణ్హన, వీమంసన, పచ్చాహరణానీతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.