౨. సఙ్ఘాదిసేసకణ్డో

౧. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౩౪. తేరసకస్సాతి తేరస సిక్ఖాపదాని పరిమాణాని అస్సాతి తేరసకో, కణ్డో, తస్స. సమథే విపస్సనాయ వా అభిరతిరహితో ఇధ అనభిరతో, న పబ్బజ్జాయాతి ఆహ ‘‘విక్ఖిత్తచిత్తో’’తి. విక్ఖిత్తతాయ కారణమాహ కామరాగాఇచ్చాది.

౨౩౫. అబ్బోహారికాతి సీలవిపత్తివోహారం నారహతీతి కత్వా వుత్తం. అకుసలభావే పనస్సా అబ్బోహారతా నత్థి.

౨౩౬-౭. చేతనా-సద్దతో విసుం సం-సద్దస్స అత్థాభావం ఇక-పచ్చయస్స చ అత్థవన్తతం దస్సేతుం సఞ్చేతనా వాతిఆది దుతియవికప్పో వుత్తో. సిఖాప్పత్తో అత్థోతి అధిప్పేతత్థం సన్ధాయ వుత్తం. ఆసయభేదతోతి పిత్తసేమ్హపుబ్బలోహితానం చతున్నం ఆసయానం భేదేన. ధాతునానత్తతోతి రసరుహిరాదీనం సత్తన్నం, పథవాదీనం వా చతున్నం ధాతూనం నానత్తేన. వత్థిసీసన్తి ముత్తవత్థితో మత్థకపస్సం. హత్థిమదచలనం నామఞ్చ సమ్భవోతి ఆహ ‘‘సమ్భవో నిక్ఖమతీ’’తి. సమ్భవవేగన్తి సమ్భవస్స ఠానతో చవిత్వా దకసోతాభిముఖం ఓతరణేన సఞ్జాతసరీరక్ఖోభవేగం. బాహుసీసన్తి ఖన్ధప్పదేసం. దస్సేసీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో హేతుత్థో, తేన యస్మా కణ్ణచూళికాహి సమ్భవో నిక్ఖమతి…పే… సమ్భవఞ్చ దస్సేసి, తస్మా తతియస్స భాసితం సుభాసితన్తి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. దకసోతన్తి ముత్తస్స వత్థితో నిక్ఖమనమగ్గం, అఙ్గజాతప్పదేసన్తి వుత్తం హోతి. సుక్కఞ్చ నామేతం రసరుహిరాదిసత్తదేహధాతూసు మజ్ఝిమధాతుచతుజం అట్ఠిమిఞ్జాది వియ పథవీధాతుసఙ్గహితం ఆహారూపజీవీనం సకలకాయగతం అతిదహరదారకానమ్పి అత్థేవ, తం పన పన్నరససోళసవస్సుద్దేసతో పట్ఠాయ సత్తానం సముప్పజ్జనకకామరాగేహేవ ఠానతో చలతి, చలితఞ్చ ఆపోధాతుభావేన చిత్తజమేవ హుత్వా దకసోతం ఓతరతి, దకసోతతో పన పట్ఠాయ చిత్తపచ్చయఉతుజం హోతి మత్థలుఙ్గతో చలితసిఙ్ఘాణికా వియ. యేసం పన సముచ్ఛేదనవిక్ఖమ్భనాదీహి రాగపరియుట్ఠానం నత్థి, తేసం సుక్కవిస్సట్ఠి న సియా. ఇతి యథాఠానతో సుక్కస్స విస్సట్ఠియేవ రాగచిత్తసముట్ఠానా, న పకతిరూపం, తేనేవ కథావత్థుఅట్ఠకథాయం (కథా. అట్ఠ. ౩౦౭) ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠి నామ రాగసముట్ఠానా హోతీ’’తి సుక్కస్స విస్సట్ఠి ఏవ రాగసముట్ఠానా వుత్తా, న పకతిరూపం. ఛన్నం పన కామావచరదేవానం విజ్జమానాపి సుక్కధాతు ద్వయంద్వయసమాపత్తివసేన పరియుట్ఠితరాగేనాపి ఠానతో న గళతి, యథాఠానే ఏవ ఠత్వా కిఞ్చి వికారం ఆపజ్జమానా తఙ్ఖణికపరిళాహవూపసమావహా మేథునకిచ్చనిట్ఠాపితా హోతీతి వేదితబ్బం. కేచి పన ‘‘కాయసమ్ఫస్ససుఖమేవ తేసం కామకిచ్చ’’న్తి వదన్తి. ఖీణాసవానం పన అనాగామీనఞ్చ సబ్బసో కామరాగాభావేన సుక్కధాతువికారమ్పి నాపజ్జతీతి వేదితబ్బం. రూపీబ్రహ్మానం పన విక్ఖమ్భితకామరాగేన జనితత్తా అనాహారూపజీవితత్తా చ సబ్బథా సుక్కధాతుపి నత్థేవ. తథేవాతి మోచనస్సాదేన నిమిత్తే ఉపక్కమతోతిఆదిం అతిదిసతి. ‘‘విస్సట్ఠీతి ఠానాచావనా వుచ్చతీ’’తి పదభాజనే (పారా. ౨౩౭) వుత్తత్తా ‘‘దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే’’తి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ దకసోతోరోహణఞ్చేత్థాతిఆది. ఏత్థాతి తీసుపి వాదేసు. అధివాసేత్వాతి నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా పున విప్పటిసారే ఉప్పన్నే మోచనస్సాదం వినోదేత్వా. అన్తరా నివారేతున్తి అత్తనో నిమిత్తే కతూపక్కమేన ఠానా చుతం దకసోతం ఓతరితుం అదత్వా అన్తరా నివారేతుం. మోచనస్సాదేన హత్థపరికమ్మాదిం కరోన్తస్స ముత్తేపి దుక్కటమేవ, నిమిత్తే ఉపక్కమాభావతో పన సఙ్ఘాదిసేసో న హోతీతి ఆహ ‘‘హత్థ…పే… అనాపత్తీ’’తి. దకసోతోరోహణఞ్చేత్థాతిఆదినా వుత్తవినిచ్ఛయం సన్ధాయ ‘‘అయం సబ్బాచరియసాధారణవినిచ్ఛయో’’తి వుత్తం.

ఖోభకరణపచ్చయో నామ విసభాగభేసజ్జసేనాసనాహారాదిపచ్చయో. నానావిధం సుపినన్తి ఖుభితవాతాదిధాతూనం అనుగుణం. అనుభూతపుబ్బన్తి పుబ్బే భూతపుబ్బం మనసా పరికప్పితపుబ్బఞ్చ. సగ్గనరకదేసన్తరాదీనమ్పి హి సఙ్గహేత్వా వుత్తం. అత్థకామతాయ వా అనత్థకామతాయ వాతి ఇదం దేవతానం హితాహితాధిప్పాయతం దస్సేతుం వుత్తం. అత్థాయ వా అనత్థాయ వాతి సభావతో భవితబ్బం హితాహితం సన్ధాయ వుత్తం. నను దేవతాహి ఉపసంహరియమానాని ఆరమ్మణాని పరమత్థతో నత్థి, కథం తాని పురిసో పస్సతి, దేవతా వా తాని అవిజ్జమానాని ఉపసంహరన్తీతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ సో తాసన్తిఆది. తేన ‘‘ఏవమేసో పరికప్పతూ’’తి దేవతాహి చిన్తితమత్తేన సుపన్తస్స చిత్తం భవఙ్గసన్తతితో నిపతిత్వా దేవతాహి చిన్తితనియామేనేవ పరికప్పమానం పవత్తతి, ఏవం తేన పరికప్పమానాని ఆరమ్మణాని దేవతాహి ఉపసంహటాని నామ హోన్తి, తాని చ సో దేవతానుభావేన పస్సతి నామాతి దస్సేతి. బోధిసత్తమాతా వియ పుత్తపటిలాభనిమిత్తన్తిఆదీసు బోధిసత్తస్స గబ్భోక్కన్తిదివసే మహామాయాదేవియా అత్తనో దక్ఖిణపస్సేన ఏకస్స సేతవరవారణస్స అన్తోకుచ్ఛిపవిట్ఠభావదస్సనం పుత్తపటిలాభనిమిత్తం సుపినం నామ. అమ్హాకం పన బోధిసత్తస్స ‘‘స్వే బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి చాతుద్దసియం పక్ఖస్స రత్తివిభాయనకాలే హిమవన్తం బిబ్బోహనం కత్వా పురత్థిమపచ్ఛిమసముద్దేసు వామదక్ఖిణహత్థే దక్ఖిణసముద్దే పాదే చ ఓదహిత్వా మహాపథవియా సయనం ఏకో, దబ్బతిణసఙ్ఖాతాయ తిరియా నామ తిణజాతియా నఙ్గలమత్తరత్తదణ్డాయ నాభితో ఉగ్గతాయ ఖణేన అనేకయోజనసహస్సం నభం ఆహచ్చ ఠానం ఏకో, సేతానం కణ్హసీసానం కిమీనం పాదేహి ఉస్సక్కిత్వా యావ జాణుమణ్డలం ఆహచ్చ ఠానం ఏకో, నానావణ్ణానం చతున్నం సకుణానం చతూహి దిసాహి ఆగన్త్వా పాదమూలే సేతవణ్ణతాపజ్జనం ఏకో, బోధిసత్తస్స మహతో మీళ్హపబ్బతస్స ఉపరి అలిమ్పమానస్స చఙ్కమనం ఏకోతి ఇమే పఞ్చ మహాసుపినా నామ, ఇమే చ యథాక్కమం సమ్బోధియా, దేవమనుస్సేసు అరియమగ్గప్పకాసనస్స, గిహీనఞ్చ సరణూపగమనస్స, ఖత్తియాదిచతువణ్ణానం పబ్బజిత్వా అరహత్తపటిలాభస్స, చతున్నం పచ్చయానం లాభే అలిత్తభావస్స చ పుబ్బనిమిత్తానీతి వేదితబ్బం. సోళస సుపినా పాకటా ఏవ. ఏకన్తసచ్చమేవాతి ఫలనియముప్పత్తితో వుత్తం. దస్సనం పన సబ్బత్థ విపల్లత్థమేవ. ధాతుక్ఖోభాదీసు చతూసు మూలకారణేసు ద్వీహి తీహిపి కారణేహి కదాచి సుపినం పస్సన్తీతి ఆహ ‘‘సంసగ్గభేదతో’’తి. సుపినభేదోతి సచ్చాసచ్చత్థతాభేదో.

రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణన్తి ఏత్థ కమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తతో అఞ్ఞరూపమేవ విఞ్ఞాణస్స నిమిత్తన్తి రూపనిమిత్తం, తం ఆది యేసం సత్తనిమిత్తాదీనం తాని రూపనిమిత్తాదీని ఆరమ్మణాని యస్స భవఙ్గచిత్తస్స తం రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణం. ఈదిసానీతి రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణాని రాగాదిసమ్పయుత్తాని చ. సబ్బోహారికచిత్తేనాతి పటిబుద్ధస్స పకతివీథిచిత్తేన. కో నామ పస్సతీతి సుత్తపటిబుద్ధభావవియుత్తాయ చిత్తప్పవత్తియా అభావతో సుపినం పస్సన్తో నామ న సియాతి అధిప్పాయో, తేనాహ ‘‘సుపినస్స అభావోవ ఆపజ్జతీ’’తి. కపిమిద్ధపరేతోతి ఇమినా నిద్దావసేన పవత్తమానభవఙ్గసన్తతిబ్యవహితాయ కుసలాకుసలాయ మనోద్వారవీథియా చ పస్సతీతి దస్సేతి, తేనాహ యా నిద్దాతిఆది. ద్వీహి అన్తేహి ముత్తోతి కుసలాకుసలసఙ్ఖాతేహి ద్వీహి అన్తేహి ముత్తో. ఆవజ్జనతదారమ్మణక్ఖణేతి సుపినే పఞ్చద్వారవీథియా అభావతో మనోద్వారే ఉప్పజ్జనారహం గహేత్వా వుత్తం.

ఏత్థ చ సుపినన్తేపి తదారమ్మణవచనతో అనుభూతేసు సుతపుబ్బేసు వా రూపాదీసు పురాపత్తిభావేన పరికప్పేత్వా విపల్లాసతో పవత్తమానాపి కామావచరవిపాకధమ్మా పరిత్తధమ్మే నిస్సాయ పరికప్పేత్వా పవత్తత్తా పరిత్తారమ్మణా వుత్తా, న పన సరూపతో పరిత్తధమ్మే గహేత్వా పవత్తత్తా ఏవాతి గహేతబ్బం. ఏవఞ్చ ఇత్థిపురిసాదిఆకారం ఆరోపేత్వా పవత్తమానానం రాగాదిసవిపాకధమ్మానమ్పి తేసం ఆరమ్మణం గహేత్వా ఉప్పన్నానం పటిసన్ధాదివిపాకానమ్పి పరిత్తారమ్మణతా కమ్మనిమిత్తారమ్మణతా చ ఉపపన్నా ఏవ హోతి. వత్థుధమ్మవినిముత్తం పన సమ్ముతిభూతం కసిణాదిపటిభాగారమ్మణం గహేత్వా ఉప్పన్నా ఉపచారప్పనాదివసప్పవత్తా చిత్తచేతసికధమ్మా ఏవ పరిత్తత్తికే (ధ. స. తికమాతికా ౧౨) న వత్తబ్బారమ్మణాతి గహేతబ్బా.

స్వాయన్తి సుపినో. విపల్లాసేన పరికప్పితపరిత్తారమ్మణత్తా ‘‘దుబ్బలవత్థుకత్తా’’తి వుత్తం, అవిజ్జమానారమ్మణే అవసవత్తితోతి అధిప్పాయో, తేనాహ అవిసయే ఉప్పన్నత్తాతిఆది.

ఆపత్తినికాయస్సాతి ఇదం సఙ్ఘాదిసేసోతి పుల్లిఙ్గ-సద్దస్స అనురూపవసేన వుత్తం. అస్సాతి అస్స ఆపత్తినికాయస్స, వుట్ఠాపేతుం ఇచ్ఛితస్సాతి అత్థో, తేనాహ కిం వుత్తన్తిఆది. రుళ్హిసద్దేనాతి ఏత్థ సముదాయే నిప్ఫన్నస్సాపి సద్దస్స తదేకదేసేపి పసిద్ధి ఇధ రుళ్హీ నామ, తాయ రుళ్హియా యుత్తో సద్దో రుళ్హీసద్దో, తేన. రుళ్హియా కారణమాహ అవయవేఇచ్చాదినా.

కాలఞ్చాతి ‘‘రాగూపత్థమ్భే’’తిఆదినా దస్సితకాలఞ్చ, ‘‘రాగూపత్థమ్భే’’తి వుత్తే రాగూపత్థమ్భే జాతే తస్మిం కాలే మోచేతీతి అత్థతో కాలో గమ్మతి. నవమస్స అధిప్పాయస్సాతి వీమంసాధిప్పాయస్స. వత్థూతి విసయం.

౨౩౮. లోమా ఏతేసం సన్తీతి లోమసా, బహులోమపాణకా.

౨౩౯. మోచనేనాతి మోచనప్పయోగేన. మోచనస్సాదసమ్పయుత్తాయాతి ఏత్థ మోచనిచ్ఛావ మోచనస్సాదో, తేన సమ్పయుత్తా చేతనా మోచనస్సాదచేతనాతి అత్థో, న పన మోచనే అస్సాదం సుఖం పత్థేన్తియా చేతనాయాతి ఏవం అత్థో గహేతబ్బో, ఇతరథా సుఖత్థాయ మోచేన్తస్సేవ ఆపత్తి, న ఆరోగ్యాదిఅత్థాయాతి ఆపజ్జతి. తస్మా ఆరోగ్యాదీసు యేన కేనచి అధిప్పాయేన మోచనిచ్ఛాయ చేతనాయాతి అత్థోవ గహేతబ్బో.

౨౪౦. వాయమతోతి అఙ్గజాతే కాయేన ఉపక్కమతో. ద్వే ఆపత్తిసహస్సానీతి ఖణ్డచక్కాదీని అనామసిత్వావ వుత్తం, ఇచ్ఛన్తేన పన ఖణ్డచక్కాదిభేదేనాపి గణనా కాతబ్బా. ఏకేన పదేనాతి గేహసితపేమపదేన. తథేవాతి మోచనస్సాదచేతనాయ ఏవ గాళ్హం పీళనాదిప్పయోగం అవిజహిత్వా సుపనేన సఙ్ఘాదిసేసోతి వుత్తం. సుద్ధచిత్తోతి మోచనస్సాదస్స నిమిత్తే ఊరుఆదీహి కతఉపక్కమస్స విజహనం సన్ధాయ వుత్తం. తేన అసుభమనసికారాభావేపి పయోగాభావేనేవ మోచనేపి అనాపత్తి దీపితాతి వేదితబ్బా.

తేన ఉపక్కమేన ముత్తేతి ముచ్చమానం వినా అఞ్ఞస్మిమ్పి సుక్కే ఠానతో ముత్తే. యది పన ఉపక్కమే కతేపి ముచ్చమానమేవ దకసోతం ఓతరతి, థుల్లచ్చయమేవ పయోగేన ముత్తస్స అభావా. జగ్గనత్థాయాతి చీవరాదీసు లిమ్పనపరిహారాయ హత్థేన అఙ్గజాతగ్గహణం వట్టతి, తప్పయోగో న హోతీతి అధిప్పాయో. అనోకాసన్తి అఙ్గజాతప్పదేసం.

౨౬౨. సుపినన్తేన కారణేనాతి సుపినన్తే పవత్తఉపక్కమహేతునా. ఆపత్తిట్ఠానేయేవ హి అయం అనాపత్తి అవిసయత్తా వుత్తా. తేనాహ ‘‘సచస్స విసయో హోతి నిచ్చలేన భవితబ్బ’’న్తిఆది.

౨౬౩. వినీతవత్థుపాళియం అణ్డకణ్డువనవత్థుస్మిం మోచనాధిప్పాయేన అణ్డచలనేన అఙ్గజాతస్సాపి చలనతో నిమిత్తే ఉపక్కమో హోతీతి సఙ్ఘాదిసేసో వుత్తో. యథా పన అఙ్గజాతం న చలతి, ఏవం అణ్డమేవ కణ్డువనేన ఫుసన్తస్స ముత్తేపి అనాపత్తి అణ్డస్స అనఙ్గజాతత్తా.

౨౬౪. వత్థిన్తి అఙ్గజాతసీసచ్ఛాదకచమ్మం. ఉదరం తాపేన్తస్స…పే… అనాపత్తియేవాతి ఉదరతాపనేన అఙ్గజాతేపి తత్తే తావత్తకేన నిమిత్తే ఉపక్కమో కతో నామ న హోతీతి వుత్తం.

౨౬౫. ఏహి మే త్వం, ఆవుసో, సామణేరాతి వత్థుస్మిం అఞ్ఞం ఆణాపేతు, తేన కరియమానస్స అఙ్గజాతచలనస్స మోచనస్సాదేన సాదియనతో తం చలనం భిక్ఖుస్స సాదియనచిత్తసముట్ఠితమ్పి హోతీతి సుక్కవిస్సట్ఠిపచ్చయస్స అఙ్గజాతచలనస్స హేతుభూతా అస్సాదచేతనావ ఆపత్తియా అఙ్గం హోతి, న ఆణాపనవాచా తస్సా పవత్తిక్ఖణే సఙ్ఘాదిసేసస్స అసిజ్ఝనతో. ఏవం ఆణాపేత్వాపి యోనిసోమనసికారేన మోచనస్సాదం పటివినోదేన్తస్స ఆపత్తిఅసమ్భవతో ఇదం సిక్ఖాపదం అనాణత్తికం, కాయకమ్మం, కిరియసముట్ఠానఞ్చ జాతన్తి గహేతబ్బం, ఆణాపనవాచాయ పన దుక్కటం ఆపజ్జతి. యో పన పరేన అనాణత్తేన బలక్కారేనాపి కరియమానప్పయోగం మోచనస్సాదేన సాదియతి, తస్సాపి ముత్తే పఠమపారాజికే వియ సఙ్ఘాదిసేసోవ, అముత్తే థుల్లచ్చయం. మోచనస్సాదే చేతనాయ పన అసతి కాయసంసగ్గరాగేన సాదియన్తస్సాపి ముత్తేపి సఙ్ఘాదిసేసేన అనాపత్తీతి ఆచరియా వదన్తి, తఞ్చ యుత్తమేవ.

౨౬౬. కాయత్థమ్భనవత్థుస్మిం చలనవసేన యథా అఙ్గజాతే ఉపక్కమో సమ్భవతి, తథా విజమ్భితత్తా ఆపత్తి వుత్తా.

ఉపనిజ్ఝాయనవత్థుస్మిం అఙ్గజాతన్తి జీవమానఇత్థీనం పస్సావమగ్గోవ అధిప్పేతో, నేతరో.

౨౬౭. పుప్ఫావలీతి కీళావిసేసో. తం కిర కీళన్తా నదీఆదీసు ఛిన్నతటం ఉదకేన చిక్ఖల్లం కత్వా తత్థ ఉభో పాదే పసారేత్వా నిసిన్నా పతన్తి, ‘‘పుప్ఫావలియ’’న్తిపి పాఠో. పవేసేన్తస్సాతి పయోజకత్తేన ద్వికమ్మికత్తా ‘‘వాలికం అఙ్గజాత’’న్తి ఉభయత్థాపి ఉపయోగవచనం కతం. చేతనా, ఉపక్కమో, ముచ్చనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని వేదితబ్బాని.

సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౬౯. దుతియే కేసుచి వాతపానేసు వివటేసు బహిపి అన్ధకారత్తా ఆలోకో న పవిసతి, వివటకవాటేన అఞ్ఞతో ఆగచ్ఛన్తస్స ఆలోకస్స నివారణతో కవాటస్స పిట్ఠిపస్సే ఘనన్ధకారోవ హోతి, తాదిసాని సన్ధాయ ‘‘యేసు వివటేసు అన్ధకారో హోతీ’’తిఆది వుత్తం.

బ్రాహ్మణీ అత్తనో అఙ్గమఙ్గానం పరామసనక్ఖణే అనాచారానుకూలా హుత్వా న కిఞ్చి వత్వా భిక్ఖునో వణ్ణభణనక్ఖణే వుత్తత్తా ఆహ ‘‘పబ్బజితుకామో మఞ్ఞేతి సల్లక్ఖేత్వా’’తి, పబ్బజితుకామో వియాతి సల్లక్ఖేత్వాతి అత్థో. కులిత్థీనం ఏవం పరేహి అభిభవనం నామ అచ్చన్తావమానోతి ఆహ ‘‘అత్తనో విప్పకార’’న్తి.

౨౭౦. ఓతిణ్ణసద్దస్స కమ్మసాధనపక్ఖం సన్ధాయ ‘‘యక్ఖాదీహీ’’తిఆది వుత్తం, కత్తుసాధనపక్ఖం సన్ధాయ ‘‘కూపాదీనీ’’తిఆది వుత్తం. తస్మిం వత్థుస్మిన్తి ఇత్థిసరీరసఙ్ఖాతే వత్థుస్మిం.

౨౭౧. అస్సాతి హత్థగ్గాహాదికస్స సబ్బస్స.

౨౭౩. ఏతేసం పదానన్తి ఆమసనాదిపదానం. ఇత్థిసఞ్ఞీతి మనుస్సిత్థిసఞ్ఞీ. నం-సద్దస్స కాయవిసేసనభావేన ఏతం కాయన్తి అత్థం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. ఓమసన్తో…పే… ఏకావ ఆపత్తీతి అనివత్థం సన్ధాయ వుత్తం, న నివత్థం. సనివత్థాయ పన మత్థకతో పట్ఠాయ హత్థం ఓతారేన్తస్స నివత్థసాటకోపరి హత్థే ఆరుళ్హే థుల్లచ్చయం. సాటకతో హత్థం ఓతారాపేత్వా జఙ్ఘతో పట్ఠాయ ఓమసన్తస్స పున సఙ్ఘాదిసేసో.

యథానిద్దిట్ఠనిద్దేసేతి యథావుత్తకాయసంసగ్గనిద్దేసే. తేనాతి యేన కారణేన వత్థుసఞ్ఞాదయో హోన్తి, తేన కారణేన. యథావుత్తసిక్ఖాపదనిద్దేసే వుత్తం గరుకం భిక్ఖునో కరేయ్య పకాసేయ్యాతి యోజనా.

సఞ్ఞాయ విరాగితమ్హీతి సఞ్ఞాయ విరద్ధాయ. ఇదం నామ వత్థున్తి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే ఆగతం, అనాగతఞ్చ యం కిఞ్చి సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకం ఫుసన్తస్స అనాపత్తిఅభావం సన్ధాయ వుత్తం.

సారత్తన్తి కాయసంసగ్గరాగేనేవ సారత్తం. విరత్తన్తి కాయసంసగ్గరాగరహితం మాతుఆదిం సన్ధాయ వదతి. దుక్కటన్తి మాతుపేమాదివసేన గణ్హన్తస్స వసేన వుత్తం, విరత్తమ్పి ఇత్థిం కాయసంసగ్గరాగేన గణ్హన్తస్స పన సఙ్ఘాదిసేసో ఏవ. ఇమాయ పాళియా సమేతీతి సమ్బన్ధో. కథం సమేతీతి చే? యది హి ‘‘ఇత్థియా కాయప్పటిబద్ధం గణ్హిస్సామీ’’తి చిత్తే ఉప్పన్నే ఇత్థిసఞ్ఞా విరాగితా భవేయ్య. కాయప్పటిబద్ధగ్గహణేపి థుల్లచ్చయేనాపి న భవితబ్బం ఇత్థిసఞ్ఞాయ ఏవ పాళియం (పారా. ౨౭౬) థుల్లచ్చయస్స వుత్తత్తా, తస్మా ‘‘ఇత్థియా కాయప్పటిబద్ధం గణ్హిస్సామీతి కాయం గణ్హన్తస్స ఇత్థిసఞ్ఞా విరాగితా నామ న హోతీతి కాయప్పటిబద్ధం గణ్హిస్సామీతి కాయం గణ్హతో ఇత్థిసఞ్ఞాయ చేవ కాయసంసగ్గరాగస్స చ కాయగ్గహణస్స చ సమ్భవా యథావత్థుకం సఙ్ఘాదిసేసమేవ ఆపజ్జతీ’’తి మహాసుమత్థేరేన వుత్తవాదోవ ఇమాయ పాళియా సమేతి. అట్ఠకథాయఞ్హి ‘‘సమ్బహులా ఇత్థియో బాహాహి పరిక్ఖిపిత్వా గణ్హామీ’’తి సఞ్ఞాయ పరిక్ఖిపతో మజ్ఝగతానం వసేన థుల్లచ్చయం వుత్తం. న హి తస్స ‘‘మజ్ఝగతా ఇత్థియో కాయప్పటిబద్ధేన గణ్హామీ’’తి సఞ్ఞా అత్థి, తస్మా అట్ఠకథాయపి సమేతీతి గహేతబ్బం. నీలేన దువిఞ్ఞేయ్యభావతో కాళిత్థీ వుత్తా.

౨౭౯. సేవనాధిప్పాయోతి ఫస్ససుఖసేవనాధిప్పాయో. కాయప్పటిబద్ధామసనవారే కాయప్పటిబద్ధవసేన ఫస్సపటివిజాననం వేదితబ్బం. చిత్తుప్పాదమత్తే ఆపత్తియాభావతో అనాపత్తీతి ఇదం కాయసంసగ్గరాగమత్తేన కాయచలనస్స అనుప్పత్తితో ఇత్థియా కరియమానకాయచలనం సాదియతోపి పయోగాభావం సన్ధాయ వుత్తం. పఠమపారాజికే పన పరేహి ఉపక్కమియమానస్స అభావతో సేవనాధిప్పాయే ఉప్పన్నే తేన అధిప్పాయేన అఙ్గజాతక్ఖోభో సయమేవ అవస్సం సఞ్జాయతి, సో చ తేన కతో నామ హోతీతి పారాజికం వుత్తం, తేనేవ నయేన పఠమసఙ్ఘాదిసేసేపి పరేన కరియమానపయోగసాదియమానేపి అఙ్గజాతక్ఖోభసమ్భవేన ఆపత్తి హోతీతి వేదితబ్బం. చతుత్థేతి ‘‘న చ కాయేన వాయమతి, న చ ఫస్సం పటివిజానాతీ’’తి ఇమస్మిం వారే. ఫస్సపటివిజాననమ్పీతి అపి-సద్దేన తతియవారే వియ వాయామోపి నత్థీతి దస్సేతి. నిస్సగ్గియేన నిస్సగ్గియామసనే వియాతి ఇదం పన ఫస్సపటివిజాననాభావమత్తస్సేవ నిదస్సనం, న పయోగాభావస్సాతి దట్ఠబ్బం. మోక్ఖాధిప్పాయోతి ఏత్థ చిత్తస్స లహుపరివత్తితాయ అన్తరన్తరా కాయసంసగ్గరాగే సముప్పన్నేపి మోక్ఖాధిప్పాయస్స అవిచ్ఛిన్నతాయ అనాపత్తియేవ, విచ్ఛిన్నే పన తస్మిం ఆపత్తి ఏవ.

పదభాజనీయవణ్ణనానయో.

౨౮౧. ఏత్థ గణ్హాహీతి న వత్తబ్బాతి గేహసితపేమేన కాయప్పటిబద్ధేన ఫుసనే దుక్కటం సన్ధాయ వుత్తం, కారుఞ్ఞేన పన వత్థాదిం గహేతుం అసక్కోన్తిం ‘‘గణ్హా’’తి వదన్తస్సాపి అవససభావప్పత్తం ఉదకే నిముజ్జన్తిం కారుఞ్ఞేన సహసా అనామాసన్తి అచిన్తేత్వా కేసాదీసు గహేత్వా మోక్ఖాధిప్పాయేన ఆకడ్ఢతోపి అనాపత్తియేవ. న హి మీయమానం మాతరం ఉక్ఖిపితుం న వట్టతి. అఞ్ఞాతికాయ ఇత్థియాపి ఏసేవ నయో. ఉక్కట్ఠాయ మాతుయాపి ఆమాసో న వట్టతీతి దస్సనత్థం ‘‘మాతర’’న్తి వుత్తం. తస్సా కాతబ్బం పన అఞ్ఞాసమ్పి ఇత్థీనం కరోన్తస్సాపి అనాపత్తియేవ అనామాసత్తే విసేసాభావా.

తిణణ్డుపకన్తి హిరివేరాదిమూలేహి కేసాలఙ్కారత్థాయ కతచుమ్బటకం. పరివత్తేత్వాతి అత్తనో నివాసనాదిభావతో అపనేత్వా. పూజాదిఅత్థం పన తావకాలికమ్పి ఆమసితుం వట్టతి. సీసపసాధనకదన్తసూచిఆదీతి ఇదం సీసాలఙ్కారత్థాయ పటపిలోతికాదీహి కతం సీసపసాధనకఞ్చేవ దన్తసూచిఆది చాతి ద్విధా యోజేత్వా సీసపసాధనం సిపాటికోపకరణత్థాయ చేవ దన్తసూచిఉపకరణత్థాయ చ గహేతబ్బన్తి యథాక్కమం అత్థం దస్సేతి. కేసకలాపం బన్ధిత్వా తత్థ తిరియం పవేసనత్థాయ కతా దన్తసూచి ఏవ సీసపసాధనకదన్తసూచీతి ఏకమేవ కత్వా సిపాటికాయ పక్ఖిపిత్వా పరిహరితబ్బసూచియేవ తస్స తస్స కిచ్చస్స ఉపకరణన్తి సిపాటికాసూచిఉపకరణన్తి ఏవం వా యోజనా కాతబ్బా. పోత్థకరూపన్తి సుధాదీహి కతం, పారాజికవత్థుభూతానం తిరచ్ఛానగతిత్థీనం సణ్ఠానేన కతమ్పి అనామాసమేవ. ఇత్థిరూపాదీని దస్సేత్వా కతం, వత్థభిత్తిఆదిఞ్చ ఇత్థిరూపం అనామసిత్వా వళఞ్జేతుం వట్టతి. ఏవరూపేహి అనామాసే కాయసంసగ్గరాగే అసతి కాయప్పటిబద్ధేన ఆమసతో దోసో నత్థి. భిన్దిత్వాతి ఏత్థ అనామాసమ్పి దణ్డపాసాణాదీహి భేదనస్స అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా, పాళియమ్పి ఆపదాసు మోక్ఖాధిప్పాయస్స ఆమసనేపి అనాపత్తియా వుత్తత్తా చ. సప్పినీఆదీహి వాళమిగీహి చ గహితపాణకానం మోచనత్థాయ తం సప్పినీఆదిం వత్థదణ్డాదీహి పరిక్ఖిపిత్వా గహేతుం, మాతుఆదిం ఉదకే మీయమానం వత్థాదీహి గహేతుం, అసక్కోన్తిం కేసాదీసు గహేత్వా కారుఞ్ఞేన ఉక్ఖిపితుం వట్టతీతి అయమత్థో గహేతబ్బోవ. అట్ఠకథాయం ‘‘న త్వేవ ఆమసితబ్బా’’తి ఇదం పన వచనం అమీయమానవత్థుం సన్ధాయ వుత్తన్తి అయం అమ్హాకం ఖన్తి.

మగ్గం అధిట్ఠాయాతి ‘‘మగ్గో అయ’’న్తి మగ్గసఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వాతి అత్థో. పఞ్ఞపేత్వా దేన్తీతి ఇదం సామీచివసేన వుత్తం, తేహి పన ఆసనం అపఞ్ఞపేత్వావ నిసీదథాతి వుత్తే సయమేవ పఞ్ఞపేత్వా నిసీదితుమ్పి వట్టతి. తత్థజాతకానీతి అచ్ఛిన్దిత్వా భూతగామభావేనేవ ఠితాని. కీళన్తేనాతి వుత్తత్తా సతి పచ్చయే ఆమసన్తస్స అనాపత్తి. భిక్ఖుసన్తకం పన పరిభోగారహం సబ్బథా ఆమసితుం న వట్టతి దురుపచిణ్ణత్తా. అనుపసమ్పన్నానం దస్సామీతి ఇదం అప్పటిగ్గహేత్వా గహణం సన్ధాయ వుత్తం. అత్తనోపి అత్థాయ పటిగ్గహేత్వా గహణే దోసో నత్థి అనామాసత్తాభావా.

మణీతి వేళురియాదితో అఞ్ఞో జోతిరసాదిభేదో సబ్బోపి మణి. వేళురియోతి అల్లవేళువణ్ణోమణి, ‘‘మజ్జారక్ఖి మణ్డలవణ్ణో’’తిపి వదన్తి. సిలాతి ముగ్గమాసవణ్ణా అతిసినిద్ధా కాళసిలా, మణివోహారం ఆగతా రత్తసేతాదివణ్ణా సుమట్ఠాపి సిలా అనామాసా ఏవాతి వదన్తి. రజతన్తి కహాపణమాసాదిభేదం జతుమాసాదిం ఉపాదాయ సబ్బం వుత్తావసేసం రూపియం గహితం. లోహితఙ్కోతి రత్తమణి. మసారగల్లన్తి కబరవణ్ణో మణి, ‘‘మరకత’’న్తిపి వదన్తి. భేసజ్జత్థాయ పిసిత్వా యోజితానం ముత్తానం రతనభావవిరహతో గహణక్ఖణేపి రతనాకారేన అపేక్ఖితాభావా ‘‘భేసజ్జత్థాయ పన వట్టతీ’’తి వుత్తం. యావ పన తా ముత్తా రతనరూపేన తిట్ఠన్తి, తావ ఆమసితుం న వట్టతి ఏవ. ఏవం అఞ్ఞమ్పి రతనపాసాణం పిసిత్వా భేసజ్జే యోజనత్థాయ గహేతుం వట్టతి ఏవ, జాతరూపరజతం పన పిసిత్వా యోజనభేసజ్జత్థాయపి సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టతి, గహట్ఠేహి యోజేత్వా దిన్నమ్పి యది భేసజ్జే సువణ్ణాదిరూపేన తిట్ఠతి, వియోజేతుఞ్చ సక్కా, తాదిసం భేసజ్జమ్పి న వట్టతి. తం అబ్బోహారికత్తం గతం చే, వట్టతి. ‘‘జాతిఫలికం ఉపాదాయా’’తి వుత్తత్తా, సూరియకన్తచన్దకన్తాదికం జాతిపాసాణం మణిమ్హి ఏవ సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ధమనసఙ్ఖో చ ధోతవిద్ధో చ రతనమిస్సో చాతి యోజేతబ్బం. విద్ధోతి మణిఆదిభావేన కతఛిద్దో.

రతనమిస్సోతి కఞ్చనలతాదివిచిత్తో, ముత్తాదిరతనఖచితో చ, ఏతేన ధమనసఙ్ఖతో అఞ్ఞో రతనమిస్సోవ అనామాసోతి దస్సేతి. సిలాయమ్పి ఏసేవ నయో. పానీయసఙ్ఖోతి ఇమినావ థాలకాదిఆకారేన కతసఙ్ఖమయభాజనాని భిక్ఖూనం సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీతి సిద్ధం. సేసాతి రతనసంయుత్తం ఠపేత్వా అవసేసా.

బీజతో పట్ఠాయాతి ధాతుపాసాణతో పట్ఠాయ. పటిక్ఖిపీతి సువణ్ణమయధాతుకరణ్డకస్స, బుద్ధరూపాదిస్స చ అత్తనో సన్తకకరణే నిస్సగ్గియత్తా వుత్తం. ‘‘రూపియఛడ్డకట్ఠానే’’తి వుత్తత్తా రూపియఛడ్డకస్స జాతరూపరజతం ఆమసిత్వా ఛడ్డేతుం వట్టతీతి సిద్ధం. కేళాపయితున్తి ఆమసిత్వా ఇతో చితో చ సఞ్చారేతుం. వుత్తన్తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. కచవరమేవ హరితుం వట్టతీతి గోపకా వా హోన్తు అఞ్ఞే వా, హత్థేన పుఞ్ఛిత్వా కచవరం అపనేతుం వట్టతి, మలమ్పి పమజ్జితుం వట్టతి ఏవాతి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయ న సమేతి కేళాయనసదిసత్తా. ఆరకూటలోహన్తి సువణ్ణవణ్ణో కిత్తిమలోహవిసేసో. తివిధఞ్హి కిత్తిమలోహం కంసలోహం వట్టలోహం హారకూటలోహన్తి. తత్థ తిపుతమ్బే మిస్సేత్వా కతం కంసలోహం నామ. సీసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం వట్టలోహం. రసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం హారకూటలోహం నామ. తం పన ‘‘జాతరూపగతిక’’న్తి వుత్తత్తా ఉగ్గణ్హతో నిస్సగ్గియమ్పి హోతీతి కేచి వదన్తి. రూపియేసు పన అగణితత్తా నిస్సగ్గియం న హోతి, ఆమసనే, సమ్పటిచ్ఛనే చ దుక్కటమేవాతి వేదితబ్బం. సబ్బకప్పియోతి యథావుత్తసువణ్ణాదిమయానం సేనాసనపరిక్ఖారానం ఆమసనగోపనాదివసేన పరిభోగో సబ్బథా కప్పియోతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. ‘‘భిక్ఖూనం ధమ్మవినయవణ్ణనట్ఠానే’’తి వుత్తత్తా సఙ్ఘికమేవ సువణ్ణాదిమయం సేనాసనం, సేనాసనపరిక్ఖారా చ వట్టన్తి, న పుగ్గలికానీతి గహేతబ్బం.

భిన్దిత్వాతి పఠమమేవ అనామసిత్వా పాసాణాదినా కిఞ్చిమత్తం భేదం కత్వా పచ్ఛా కప్పియభణ్డత్థాయ అధిట్ఠహిత్వా హత్థేన గహేతుం వట్టతి. తేనాహ ‘‘కప్పియభణ్డం కరిస్సామీతి సబ్బమ్పి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి. ఏత్థాపి కిఞ్చి భిన్దిత్వా, వియోజేత్వా వా ఆమసితబ్బ.

ఫలకజాలికాదీనీతి ఏత్థ సరపరిత్తాణాయ హత్థేన గహేతబ్బం కిటికాఫలకం అక్ఖిరక్ఖణత్థాయ అయలోహాదీహి జాలాకారేన కత్వా సీసాదీసు పటిముఞ్చితబ్బం జాలికం నామ. ఆది-సద్దేన కవచాదిం సఙ్గణ్హాతి. అనామాసానీతి మచ్ఛజాలాదిపరూపరోధకం సన్ధాయ వుత్తం, న సరపరిత్తాణం తస్స ఆవుధభణ్డత్తాభావా. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘పరూపరోధనివారణం హీ’’తిఆది. ఆసనస్సాతి చేతియస్స సమన్తా కతపరిభణ్డస్స. బన్ధిస్సామీతి కాకాదీహి అదూసనత్థాయ బన్ధిస్సామి.

‘‘భేరిసఙ్ఘాటోతి సఙ్ఘటితచమ్మభేరీ. వీణాసఙ్ఘాటోతి సఙ్ఘటితచమ్మవీణా’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౨౮౧) వుత్తం. ‘‘చమ్మవినద్ధాని వీణాభేరిఆదీనీ’’తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తవచనతో విసేసాభావా, ‘‘కురున్దియం పనా’’తిఆదినా తతో విసేసస్స వత్తుమారద్ధత్తా చ భేరిఆదీనం వినద్ధనోపకరణసమూహో భేరివీణాసఙ్ఘాటోతి వేదితబ్బం సఙ్ఘటితబ్బోతి సఙ్ఘాటోతి కత్వా. తుచ్ఛపోక్ఖరన్తి అవినద్ధచమ్మభేరివీణానం పోక్ఖరం. ఆరోపితచమ్మన్తి పుబ్బే ఆరోపితం హుత్వా పచ్ఛా తతో అపనేత్వా విసుం ఠపితముఖచమ్మమత్తం, న సేసోపకరణసహితం. సహితం పన సఙ్ఘాటోతి అయం విసేసో. ఓనహితున్తి భేరిపోక్ఖరాదీని చమ్మం ఆరోపేత్వా చమ్మవట్టిఆదీహి సబ్బేహి ఉపకరణేహి వినన్ధితుం.

పాళియం పణ్డకస్సాతి పణ్డకేన. పారాజికప్పహోనకకాలేతి అకుథితకాలే. కాయసంసగ్గరాగాదిభావే సబ్బావత్థాయపి ఇత్థియా సణ్ఠానే పఞ్ఞాయమానే అనామాసదుక్కటం న విగచ్ఛతీతి దట్ఠబ్బం. సఙ్కమాదీనం ఠానాచావనవసేన అచాలేతబ్బతాయ న కాయప్పటిబద్ధవోహారోతి దుక్కటం వుత్తం.

౨౮౨. ఏకపదికసఙ్కమోతి తనుకసేతు. ‘‘ఆవిఞ్ఛన్తో’’తి వుత్తత్తా చాలేతుం యుత్తాయ ఏవ రజ్జుయా థుల్లచ్చయం, న ఇతరాయ భిత్తిథమ్భాదిగతికత్తాతి ఆహ ‘‘యా మహారజ్జు హోతీ’’తిఆది. తేన చాలేతుం యుత్తే తనుకరజ్జుదణ్డకే అచాలేత్వా ఫుసన్తస్సాపి థుల్లచ్చయమేవాతి దీపితన్తి వేదితబ్బం. పటిచ్ఛాదేతబ్బాతి ఛాదనాదివసేన గూహితబ్బా. మనుస్సిత్థీ, మనుస్సిత్థిసఞ్ఞితా, కాయసంసగ్గరాగో, వాయామో, తేన హత్థాదీసు ఫుసనన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౮౫. తతియే అసద్ధమ్మపటిసఞ్ఞుత్తన్తి మేథునధమ్మపటిసంయుత్తం. బాలాతి సుభాసితదుబ్భాసితం అజానన్తీ, సురామదమత్తతాయ ఉమ్మత్తకాదిభావేన చ అజానన్తీపి ఏత్థేవ సఙ్గయ్హతి. న తావ సీసం ఏతీతి సఙ్ఘాదిసేసపచ్చయత్తసఙ్ఖాతం మత్థకం పారిపూరి న హోతి, మగ్గమేథునేహి అఘటితత్తా దుక్కటం పన హోతి ఏవ.

అపసాదేతీతి అపసాదకరవచనం కరోతి. దోసం దేతీతి దోసం పతిట్ఠాపేతి. తీహీతి అనిమిత్తాసీతిఆదీనం పదానం అదుట్ఠుల్లభావేనాపి అత్థయోజనారహత్తా పస్సావమగ్గాదిపటిసఞ్ఞుత్తతానియమో నత్థీతి వుత్తం, తేహి పన అట్ఠహి పదేహి పరిబ్బాజికావత్థుస్మిం (పారా. ౨౮౯) వియ థుల్లచ్చయన్తి వేదితబ్బం.

కుఞ్చికపనాళిమత్తన్తి కుఞ్చికాఛిద్దమత్తం. సుక్ఖసోతాతి దకసోతస్స సుక్ఖతాయ లోహితవణ్ణవిగమో హోతీతి వుత్తం.

సుద్ధానీతి మేథునాదిపదేహి అయోజితానిపి. మేథునధమ్మేన ఘటితానేవాతి ఇదం ఉపలక్ఖణమత్తం, వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గేహిపి అనిమిత్తే ‘‘తవ వచ్చమగ్గో, పస్సావమగ్గో వా ఈదిసో’’తిఆదినా ఘటితేపి ఆపత్తికరానేవ.

౨౮౬. గరుకాపత్తిన్తి భిక్ఖునియా ఉబ్భజాణుమణ్డలికాయ పారాజికాపత్తిం సన్ధాయ వదతి.

౨౮౭. హసన్తో హసన్తోతి ఉపలక్ఖణమత్తం, అహసన్తోపి యేన కేనచి ఆకారేన అత్తనో విపరిణతచిత్తతం ఇత్థియా పకాసేన్తో వదతి, ఆపత్తియేవ.

కాయచిత్తతోతి హత్థముద్దాయ ఓభాసేన్తస్స కాయచిత్తతో సముట్ఠాతి.

౨౮౮. తస్మా దుక్కటన్తి అప్పటివిజాననతో దుక్కటం, పటివిజాననే పన సతి థుల్లచ్చయమేవ పరిబ్బాజికావత్థుస్మిం (పారా. ౨౮౯) వియ అఖేత్తపదత్తా. ఖేత్తపదే హి పటివిజానన్తియా సఙ్ఘాదిసేసోవ సియా మేథునధమ్మయాచనవత్థుద్వయే (పారా. ౨౮౯) వియ, తం పన వత్థుద్వయం మేథునయాచనతో చతుత్థసఙ్ఘాదిసేసే వత్తబ్బమ్పి దుట్ఠుల్లవాచస్సాదమత్తేన పవత్తత్తా ఇధ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏవం ఖేత్తపదేన వదన్తస్స ఇత్థియా అప్పటివిజానన్తియా కిం హోతీతి? కిఞ్చాపి అయం నామ ఆపత్తీతి పాళిఅట్ఠకథాసు న వుత్తం, అథ ఖో థుల్లచ్చయేనేవేత్థ భవితబ్బం. తథా హి అఖేత్తపదే అప్పటివిజానన్తియా దుక్కటం, పటివిజానన్తియా థుల్లచ్చయం వుత్తం. ఖేత్తపదే పన పటివిజాననే సఙ్ఘాదిసేసోవ వుత్తో, అప్పటివిజాననే థుల్లచ్చయమేవ భవితుం యుత్తం, న దుక్కటం, అఖేత్తపదతో విసేసాభావప్పసఙ్గోతి గహేతబ్బం. యథా చేత్థ, ఏవం చతుత్థసిక్ఖాపదేపి అఖేత్తపదే పటివిజానన్తియా థుల్లచ్చయం, అప్పటివిజానన్తియా దుక్కటం, ఖేత్తపదే పన అప్పటివిజానన్తియా థుల్లచ్చయన్తి వేదితబ్బం. పాళియం నవావుతన్తి నవవీతం.

౨౮౮. అసద్ధమ్మం సన్ధాయాతి మేథునం సన్ధాయ వుత్తం. తఞ్హి పుత్తసముప్పత్తియా బీజనిక్ఖేపతో వప్పపరియాయం లభతీతి.

సంసీదతీతి వహతి, సంసరీయతీతి వా అత్థో. మనుస్సిత్థీ, తథాసఞ్ఞితా, దుట్ఠుల్లవాచస్సాదరాగో, తేన ఓభాసనం, తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అత్తకామపారిచరియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౯౦. చతుత్థే పరేహి పత్తే పాతియమానానం భిక్ఖాపిణ్డానం పాతో సన్నిపాతోతి పిణ్డపాతోతి భిక్ఖాహారో వుచ్చతి, తంసదిసతాయ అఞ్ఞోపి యో కోచి భిక్ఖాచరియం వినా భిక్ఖూహి లద్ధో పిణ్డపాతోత్వేవ వుచ్చతి. పతి ఏతి ఏతస్మాతి పచ్చయోతి ఆహ ‘‘పతికరణట్ఠేన పచ్చయో’’తి. రోగదుక్ఖానం వా పటిపక్ఖభావేన అయతి పవత్తతీతి పచ్చయో. సప్పాయస్సాతి హితస్స. నగరపరిక్ఖారేహీతి నగరం పరివారేత్వా రక్ఖణకేహి. రాజూనం గేహపరిక్ఖేపో పరిఖా ఉద్దాపో పాకారో ఏసికా పలిఘో అట్టోతి ఇమే సత్త నగరపరిక్ఖారాతి వదన్తి. సేతపరిక్ఖారోతి విసుద్ధిసీలాలఙ్కారో. అరియమగ్గో హి ఇధ ‘‘రథో’’తి అధిప్పేతో, తస్స చ సమ్మావాచాదయో అలఙ్కారట్ఠేన ‘‘పరిక్ఖారా’’తి వుత్తా. చక్కవీరియోతి వీరియచక్కో. జీవితపరిక్ఖారాతి జీవితస్స పవత్తికారణాని. సముదానేతబ్బాతి సమ్మా ఉద్ధం ఆనేతబ్బా పరియేసితబ్బా.

౨౯౧. ఉపచారేతి యత్థ ఠితో విఞ్ఞాపేతుం సక్కోతి, తాదిసే ఠానే. కామో చేవ హేతు చ పారిచరియా చ అత్థోతి పాళియం ‘‘అత్తనో కామం, అత్తనో హేతుం, అత్తనో అధిప్పాయం, అత్తనో పారిచరియ’’న్తి (పారా. ౨౯౨) వుత్తేసు ఇమేసు చతూసు పదేసు కామో, హేతు, పారిచరియా చ అట్ఠకథాయం వుత్తే పఠమే అత్థవికప్పే విగ్గహవాక్యాధిప్పాయసూచనతో అత్థో. సేసన్తి అధిప్పాయపదమేకం. బ్యఞ్జనన్తి బ్యఞ్జనమత్తం, పఠమవికప్పానుపయోగితాయ వచనమత్తన్తి అత్థో. దుతియే అత్థవికప్పేపి ఏసేవ నయో.

యథావుత్తమేవ అత్థం పదభాజనేన సంసన్దిత్వా దస్సేతుం ‘‘అత్తనో కామం అత్తనో హేతుం అత్తనో పారిచరియన్తి హి వుత్తే జానిస్సన్తి పణ్డితా’’తిఆది ఆరద్ధం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అత్తనో హేతు’’న్తి వుత్తే అత్తనో అత్థాయాతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి, ‘‘అత్తనో కామం అత్తనో పారిచరియ’’న్తి వుత్తే కామేన పారిచరియాతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి. తస్మా ఇమేహి తీహి పదేహి అత్తనో అత్థాయ కామేన పారిచరియా అత్తకామపారిచరియాతి ఇమం అత్థవికప్పం విఞ్ఞూ జానిస్సన్తి. ‘‘అత్తనో అధిప్పాయ’’న్తి వుత్తే పన అధిప్పాయ-సద్దస్స కామిత-సద్దేన సమానత్థభావతో అత్తనా అధిప్పేతకామితట్ఠేన అత్తకామపారిచరియాతి ఇమమత్థం వికప్పం విఞ్ఞూ జానిస్సన్తి.

ఏతదగ్గన్తి ఏసా అగ్గా. దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదేపి (పారా. ౨౮౫) కామం ‘‘యాచతిపి ఆయాచతిపీ’’తి ఏవం మేథునయాచనం ఆగతం, తం పన దుట్ఠుల్లవాచస్సాదరాగవసేన వుత్తం, ఇధ పన అత్తనో మేథునస్సాదరాగవసేనాతి అయం విసేసో.

వినీతవత్థూసు ‘‘అగ్గదానం దేహీ’’తి ఇదం అత్తనో అత్థాయ వుత్తం, దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదే పన పరత్థాయపి వుత్తే సీసం ఏతీతి వేదితబ్బం. సుభగాతి ఇస్సరియాదీహి సున్దరేహి భగేహి సమన్నాగతా. మనుస్సిత్థీ, తథాసఞ్ఞితా, అత్తకామపారిచరియాయ రాగో, తేన కామపారిచరియయాచనం, తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

అత్తకామపారిచరియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౯౬. పఞ్చమే పణ్డిచ్చేనాతి సభావఞాణేన. గతిమన్తాతి సభావఞాణగతియుత్తా. వేయ్యత్తియేనాతి ఇత్థికత్తబ్బేసు సిక్ఖితఞాణేన. మేధాయాతి అసిక్ఖితేసుపి తంఇత్థికత్తబ్బేసు ఠానుప్పత్తియా పఞ్ఞాయ. ఛేకాతి కాయేన పచనాదికుసలా.

ఆవహనం ఆవాహో, దారికాయ గహణం. విధినా పరకులే వహనం పేసనం వివాహో, దారికాయ దానం.

౨౯౭. రన్ధాపనం భత్తపచాపనం. బ్యఞ్జనాదిసమ్పాదనం పచాపనం. న ఉపాహటన్తి న దిన్నం. కయో నామ గహణం. విక్కయో నామ దానం. తదుభయం సఙ్గహేత్వా ‘‘వోహారో’’తి వుత్తం.

౩౦౦. ‘‘అబ్భుతం కాతుం న వట్టతీ’’తి ఇమినా దుక్కటం హోతీతి దీపేతి. ‘‘పరాజితేన దాతబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా అదేన్తో ధురనిక్ఖేపేన కారేతబ్బో. అచిరకాలే అధికారో ఏతస్స అత్థీతి అచిరకాలాధికారికం, సఞ్చరిత్తం. ‘‘అచిరకాలాచారిక’’న్తి వా పాఠో. అచిరకాలే ఆచారో అజ్ఝాచారో ఏతస్సాతి యోజనా.

౩౦౧. కిఞ్చాపి ఏహిభిక్ఖుఆదికాపి సఞ్చరిత్తాదిపణ్ణత్తివజ్జం ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తి, తేసం పన అసబ్బకాలికత్తా, అప్పకత్తా చ ఇధాపి ఞత్తిచతుత్థేనేవ కమ్మేన ఉపసమ్పన్నం సన్ధాయ ‘‘య్వాయ’’న్తిఆదిపదభాజనమాహ. సఞ్చరణం సఞ్చరో, సో ఏతస్స అత్థీతి సఞ్చరీ, తస్స భావో సఞ్చరిత్తం. తేనాహ ‘‘సఞ్చరణభావ’’న్తి. సఞ్చరతీతి సఞ్చరణో, పుగ్గలో, తస్స భావో సఞ్చరణభావో, తం ఇత్థిపురిసానం అన్తరే సఞ్చరణభావన్తి అత్థో.

జాయాభావేతి భరియభావాయ. జారభావేతి సామిభావాయ, తంనిమిత్తన్తి అత్థో. నిమిత్తత్థే హి ఏతం భుమ్మవచనం. కిఞ్చాపి ‘‘జారత్తనే’’తి పదస్స పదభాజనే ‘‘జారీ భవిస్ససీ’’తి (పారా. ౩౦౨) ఇత్థిలిఙ్గవసేన పదభాజనం వుత్తం, ‘‘సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జేయ్యా’’తి పదస్స పన నిద్దేసే ‘‘ఇత్థియా వా పహితో పురిసస్స సన్తికే గచ్ఛతి, పురిసేన వా పహితో ఇత్థియా సన్తికే గచ్ఛతీ’’తి వుత్తత్తా పురిసస్సాపి సన్తికే వత్తబ్బాకారం దస్సేతుం ‘‘జారత్తనే’’తి నిద్దేసస్స ఇత్థిపురిససాధారణత్తా ‘‘ఇత్థియా మతిం పురిసస్స ఆరోచేన్తో జారత్తనే ఆరోచేతీ’’తి వుత్తం. పాళియం పన పురిసస్స మతిం ఇత్థియా ఆరోచనవసేనేవ పదద్వయేపి యోజనా కతా, తదనుసారేన ఇత్థియా మతిం పురిసస్స ఆరోచనాకారోపి సక్కా విఞ్ఞాతున్తి.

ఇదాని పాళియం వుత్తనయేనాపి అత్థం దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. ‘‘పతి భవిస్ససీ’’తి ఇదం జాయాసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గనియమతో పురిసపరియాయేన వుత్తం, నిబద్ధసామికో భవిస్ససీతి అత్థో. జారో భవిస్ససీతి మిచ్ఛాచారభావేన ఉపగచ్ఛనకో భవిస్ససీతి అధిప్పాయో.

౩౦౩. సేరివిహారన్తి సచ్ఛన్దచారం. అత్తనో వసన్తి అత్తనో ఆణం. గోత్తవన్తేసు గోత్త-సద్దో, ధమ్మచారీసు చ ధమ్మ-సద్దో వత్తతీతి ఆహ ‘‘సగోత్తేహీ’’తిఆది. తత్థ సగోత్తేహీతి సమానగోత్తేహి. సహధమ్మికేహీతి ఏకస్స సత్థు సాసనే సహచరితబ్బధమ్మేహి, సమానకులధమ్మేహి వా. తేనేవాహ ‘‘ఏకం సత్థార’’న్తిఆది. ఏకగణపరియాపన్నేహీతి మాలాకారాదిఏకగణపరియాపన్నేహి.

సస్సామికా సారక్ఖా. యస్సా గమనే రఞ్ఞా దణ్డో ఠపితో, సా సపరిదణ్డా. పచ్ఛిమానం ద్విన్నన్తి సారక్ఖసపరిదణ్డానం. మిచ్ఛాచారో హోతీతి తాసు గతపురిసానం వియ తాసమ్పి మిచ్ఛాచారో హోతి సస్సామికభావతో. న ఇతరాసన్తి మాతురక్ఖితాదీనం అట్ఠన్నం మిచ్ఛాచారో నత్థి అస్సామికత్తా, తాసు గతానం పురిసానమేవ మిచ్ఛాచారో హోతి మాతాదీహి రక్ఖితత్తా. పురిసా హి పరేహి యేహి కేహిచి గోపితం ఇత్థిం గన్తుం న లభన్తి, ఇత్థియో పన కేనచి పురిసేన భరియాభావేన గహితావ పురిసన్తరం గన్తుం న లభన్తి, న ఇతరా అత్తనో ఫస్సస్స సయం సామికత్తా. న హి మాతాదయో సయం తాసం ఫస్సానుభవనత్థం తా రక్ఖన్తి, కేవలం పురిసగమనమేవ తాసం వారేన్తి. తస్మా కేనచి అపరిగ్గహితఫస్సత్తా, అత్తనో ఫస్సత్తా చ ఇత్థీనం న మిచ్ఛాచారో, పురిసానం పన పరేహి వారితే అత్తనో అసన్తకట్ఠానే పవిట్ఠత్తా మిచ్ఛాచారోతి వేదితబ్బో.

భోగేనాతి భోగహేతు. ఉదపత్తం ఆమసిత్వా గహితా ఓదపత్తకినీ. ధజ-సద్దేన సేనా ఏవ ఉపలక్ఖితాతి ఆహ ‘‘ఉస్సితద్ధజాయా’’తిఆది.

౩౦౫. బహిద్ధా విమట్ఠన్తి అఞ్ఞత్థ ఆరోచితం. తం కిరియం సమ్పాదేస్సతీతి తస్సా ఆరోచేత్వా తం కిచ్చం సమ్పాదేతు వా మా వా, తం కిరియం సమ్పాదనే సామత్థియం సన్ధాయ వుత్తం. దారకం, దారికఞ్చ అజానాపేత్వా మాతాపితుఆదీహి మాతాపితుఆదీనఞ్ఞేవ సన్తికం సాసనే పేసితేపి పటిగ్గణ్హనవీమంసనపచ్చాహరణసఙ్ఖాతాయ తివఙ్గసమ్పత్తియా సఙ్ఘాదిసేసో హోతి ఏవాతి దట్ఠబ్బం.

యం ఉద్దిస్స సాసనం పేసితం, తం ఏవ సన్ధాయ తస్సా మాతుఆదీనం ఆరోచితేపి ఖేత్తమేవ ఓతిణ్ణభావం దస్సేతుం ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆది ఉదాహటం, ఇదఞ్చ వచనబ్యత్తయహేతుబ్యత్తయానం భేదేపి బ్యత్తయసామఞ్ఞతో ఉదాహటన్తి దట్ఠబ్బం. తమ్పి ఉదాహరణదోసం పరిహరిత్వా సుత్తానులోమతం దస్సేతుం ‘‘తం పనా’’తిఆది వుత్తం. ఇమినా సమేతీతి ఏత్థాయమధిప్పాయో – యథా సయం అనారోచేత్వా అఞ్ఞేసం అన్తేవాసికాదీనం వత్వా వీమంసాపేత్వా పచ్చాహరన్తస్స నత్థి విసఙ్కేతో, ఏవం తస్సా సయం అనారోచేత్వా ఆరోచనత్థం మాతుఆదీనం వదన్తస్సాపి మాతుఆదయో తం కిరియం సమ్పాదేన్తు వా మా వా. యది హి తేసం మాతుఆదీనం తుణ్హీభూతభావమ్పి పచ్చాహరతి, విసఙ్కేతో నత్థీతి.

ఘరకిచ్చం నేతీతి ఘరణీ. అఞ్ఞతరం వదన్తస్స విసఙ్కేతం అదిన్నాదానాదీసు ఆణత్తియం వత్థుసఙ్కేతో వియాతి అధిప్పాయో. మూలట్ఠానఞ్చ వసేనాతి ఏత్థ పురిసస్స మాతుఆదయో సాసనపేసనే మూలభూతత్తా ‘‘మూలట్ఠా’’తి వుత్తా.

౩౨౨. పాళియం మాతురక్ఖితాయ మాతా భిక్ఖుం పహిణతీతి ఏత్థ అత్తనో వా ధీతు సన్తికం ‘‘ఇత్థన్నామస్స భరియా హోతూ’’తి భిక్ఖుం పహిణతి, పురిసస్స వా తస్స ఞాతకానం వా సన్తికం ‘‘మమ ధీతా ఇత్థన్నామస్స భరియా హోతూ’’తి పహిణతీతి గహేతబ్బం. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. పుబ్బే వుత్తనయత్తాతి పఠమసఙ్ఘాదిసేసే వుత్తనయత్తా.

౩౩౮. అన్తే ఏకేనాతి ఏకేన పదేన. ఏత్తోవ పక్కమతీతి అపచ్చాహరిత్వా తతోవ పక్కమతి. ‘‘అనభినన్దిత్వా’’తి ఇదం తథా పటిపజ్జమానం సన్ధాయ వుత్తం. సతిపి అభినన్దనే సాసనం అనారోచేన్తో పన న వీమంసతి నామ. తతియపదే వుత్తనయేనాతి ‘‘సో తస్సా వచనం అనభినన్దిత్వా’’తిఆదినా వుత్తనయేన. పాళియం అన్తేవాసిం వీమంసాపేత్వాతి ‘‘అయం తేసం వత్తుం సమత్థో’’తి అన్తేవాసినా వీమంసాపేత్వా. సచే పన సో అన్తేవాసికో తం వచనం ఆదియిత్వా తుణ్హీ హోతి, తస్సాపి తం పవత్తిం పచ్చాహరన్తస్స ఆచరియస్స సఙ్ఘాదిసేసోవ మాతుఆదీసు తుణ్హీభూతేసు తేసం తుణ్హిభావం పచ్చాహరన్తస్స వియాతి దట్ఠబ్బం.

పాళియం చతుత్థవారే అసతిపి గచ్ఛన్తో సమ్పాదేతి, ఆగచ్ఛన్తో విసంవాదేతి అనాపత్తీతి అత్థతో ఆపన్నమేవాతికత్వా వుత్తం ‘‘చతుత్థే అనాపత్తీ’’తి.

౩౪౦. కారుకానన్తి వడ్ఢకీఆదీనం తచ్ఛకఅయోకారతన్తవాయరజకన్హాపితకా పఞ్చ కారవో ‘‘కారుకా’’తి వుచ్చన్తి. ఏవరూపేన…పే… అనాపత్తీతి తాదిసం గిహివేయ్యావచ్చమ్పి న హోతీతి కత్వా వుత్తం.

కాయతో సముట్ఠాతీతి పణ్ణత్తిం వా అలంవచనీయభావం వా తదుభయం వా అజానన్తస్స కాయతో సముట్ఠాతి. ఏస నయో ఇతరద్వయేపి. అలంవచనీయా హోన్తీతి ఇత్థీ వా పురిసో వా ఉభోపి వా జాయాభావే, సామికభావే చ నిక్ఖిత్తఛన్దతాయ అచ్చన్తవియుత్తత్తా పున అఞ్ఞమఞ్ఞం సమాగమత్థం ‘‘మా ఏవం అకరిత్థా’’తిఆదినా వచనీయతాయ వత్తబ్బతాయ అలం అరహాతి అలంవచనీయా, అలం వా కత్తుం అరహం సన్ధానవచనమేతేసు ఇత్థిపురిసేసూతి అలంవచనీయా, సన్ధానకారస్స వచనం వినా అసఙ్గచ్ఛనకా పరిచ్చత్తాయేవాతి అధిప్పాయో.

పణ్ణత్తిం పన జానిత్వాతి ఏత్థ అలంవచనీయభావం వాతి వత్తబ్బం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘తదుభయం పన జానిత్వా’’తిఆది వుత్తం. భిక్ఖుం అజానాపేత్వా అత్తనో అధిప్పాయం పణ్ణే లిఖిత్వా ‘‘ఇమం పణ్ణం అసుకస్స దేహీ’’తి దిన్నం హరన్తస్స సఞ్చరిత్తం న హోతి. పణ్ణత్తిఅలంవచనీయభావఅజాననవసేనేవ హి ఇమం సిక్ఖాపదం అచిత్తకం, న సబ్బేన సబ్బం సఞ్చరణభావమ్పి అజాననవసేన, పాళియఞ్చ అట్ఠకథాయఞ్చ ఆరోచనమేవ దస్సితం. తస్మా సన్దస్సనత్థం ఞత్వా పణ్ణసన్దస్సనవసేనాపి కాయేన వా వాచాయ వా ఆరోచేన్తస్సేవ ఆపత్తి హోతీతి గహేతబ్బం.

౩౪౧. యథా యథా యేసు యేసు జనపదేసూతి పరిచ్చత్తభావప్పకాసనత్థం కత్తబ్బం పణ్ణదానఞాతిజనిస్సరాదిజానాపనాదితంతందేసనియతం పకారం దస్సేతి, ఇదఞ్చ నిబద్ధభరియాభావేన గహితం సన్ధాయ వుత్తం. అత్తనో రుచియా సఙ్గతానం పన ఇత్థీనం, ముహుత్తికాయ చ పురిసే చిత్తస్స విరజ్జనమేవ అలంవచనీయభావే కారణన్తి దట్ఠబ్బం. దుట్ఠుల్లాదీసుపీతి ఆది-సద్దేన అత్తకామసఞ్చరిత్తాని సఙ్గణ్హాతి, ఏత్థ పన పాళియం కిఞ్చాపి ‘‘ఇత్థీ నామ మనుస్సిత్థీ న యక్ఖీ’’తిఆదినా మనుస్సిత్థిపురిసా న దస్సితా, తథాపి ‘‘దస ఇత్థియో మాతురక్ఖితా’’తిఆదినా మనుస్సిత్థీనఞ్ఞేవ దస్సితత్తా పురిసానమ్పి తదనుగుణానమేవ గహేతబ్బతో మనుస్సజాతికావ ఇత్థిపురిసా ఇధాధిప్పేతా. తస్మా యేసు సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతి, తేసం మనుస్సజాతికతా, న నాలంవచనీయతా, పటిగ్గణ్హన, వీమంసన, పచ్చాహరణానీతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. కుటికారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౪౨. ఛట్ఠే ఏత్తకేనాతి ఏత్తకేన దారుఆదినా. అపరిచ్ఛిన్నప్పమాణాయోతి అపరిచ్ఛిన్నదారుఆదిపమాణాయో. మూలచ్ఛేజ్జాయాతి పరసన్తకభావతో మోచేత్వా అత్తనో ఏవ సన్తకకరణవసేనాతి అత్థో. ఏవం యాచతో అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిదుక్కటఞ్చేవ దాసపటిగ్గహణదుక్కటఞ్చ హోతి ‘‘దాసిదాసపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪) వచనం నిస్సాయ అట్ఠకథాసు పటిక్ఖిత్తత్తా. సకకమ్మన్తి పాణవధకమ్మం. ఇదఞ్చ పాణాతిపాతదోసపరిహారాయ దుక్కటం వుత్తం, న విఞ్ఞత్తిపరిహారాయ. అనియమేత్వాపి న యాచితబ్బాతి సామీచిదస్సనత్థం వుత్తం, సుద్ధచిత్తేన పన హత్థకమ్మం యాచన్తస్స ఆపత్తి నామ నత్థి. యదిచ్ఛకం కారాపేతుం వట్టతీతి ‘‘హత్థకమ్మం యాచామి, దేథా’’తిఆదినా అయాచిత్వాపి వట్టతి. సకిచ్చపసుతమ్పి ఏవం కారాపేన్తస్స విఞ్ఞత్తి నత్థి ఏవ, సామీచిదస్సనత్థం పన విభజిత్వా వుత్తం.

సబ్బకప్పియభావదీపనత్థన్తి సబ్బసో కప్పియభావదీపనత్థం. మూలం దేథాతి వత్తుం వట్టతీతి ‘‘మూలం దస్సామా’’తి పఠమం వుత్తత్తా విఞ్ఞత్తి వా మూలన్తి వచనస్స కప్పియాకప్పియవత్థుసామఞ్ఞవచనత్తేపి నిట్ఠితభతికిచ్చానం దాపనతో అకప్పియవత్థుసాదియనం వా న హోతీతి కత్వా వుత్తం. అనజ్ఝావుత్థకన్తి అపరిగ్గహితం.

మఞ్చ…పే… చీవరాదీని కారాపేతుకామేనాపీతిఆదీసు చీవరం కారాపేతుకామస్స అఞ్ఞాతకఅప్పవారితతన్తవాయేహి హత్థకమ్మయాచనవసేన వాయాపనే విఞ్ఞత్తిపచ్చయా దుక్కటాభావేపి చీవరవాయాపనసిక్ఖాపదేన యథారహం పాచిత్తియదుక్కటాని హోన్తీతి వేదితబ్బం. అకప్పియకహాపణాది న దాతబ్బన్తి కప్పియముఖేన లద్ధమ్పి హత్థకమ్మకరణత్థాయ ఇమస్స కహాపణం దేహీతి వత్వా దానం న వట్టతీతి వుత్తం. పుబ్బే కతకమ్మస్స దాపనే కిఞ్చాపి దోసో న దిస్సతి, తథాపి అసారుప్పమేవాతి వదన్తి. కతకమ్మత్థాయపి కాతబ్బకమ్మత్థాయపి కప్పియవోహారేన పరియాయతో భతిం దాపేన్తస్స నత్థి దోసో. వత్తన్తి చారిత్తం, ఆపత్తి న హోతీతి అధిప్పాయో.

కప్పియం కారాపేత్వా పటిగ్గహేతబ్బానీతి సాఖాయ మక్ఖికబీజనేన పణ్ణాదిచ్ఛేదే బీజగామకోపనస్స చేవ తత్థ లగ్గరజాదిఅప్పటిగ్గహితస్స చ పరిహారత్థాయ వుత్తం. తదుభయాసఙ్కాయ అసతి తథా అకరణే దోసో నత్థి. నదీయాదీసు ఉదకస్స అపరిగ్గహితతాయ ‘‘ఆహరాతి వత్తుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. ‘‘న ఆహటం పరిభుఞ్జితు’’న్తి వచనతో విఞ్ఞత్తియా ఆపన్నం దుక్కటం దేసేత్వాపి తం వత్థుం పరిభుఞ్జన్తస్స పున పరిభోగే దుక్కటమేవ, పఞ్చన్నమ్పి సహధమ్మికానం న వట్టతి. ‘‘అలజ్జీహి పన భిక్ఖూహి వా సామణేరేహి వా హత్థకమ్మం న కారేతబ్బ’’న్తి సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా అత్తనో అత్థాయ యంకిఞ్చి హత్థకమ్మం కారేతుం న వట్టతి. యం పన అలజ్జీ నివారియమానోపి బీజనాదిం కరోతి, తత్థ దోసో నత్థి. చేతియకమ్మాదీని పన తేహి కారాపేతుం వట్టతి. ఏత్థ చ ‘‘అలజ్జీహి సామణేరేహీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తిఆది (పరి. ౩౫౯) అలజ్జీలక్ఖణం ఉక్కట్ఠవసేన ఉపసమ్పన్నే పటిచ్చ ఉపలక్ఖణతో వుత్తన్తి తంలక్ఖణవిరహితానం సామణేరాదీనం లిఙ్గత్థేనకగోత్రభుపరియోసానానం భిక్ఖుపటిఞ్ఞానం దుస్సీలానమ్పి సాధారణవసేన అలజ్జితాలక్ఖణం యథావిహితపటిపత్తియం సఞ్చిచ్చ అతిట్ఠనమేవాతి గహేతబ్బం.

ఆహరాపేన్తస్స దుక్కటన్తి విఞ్ఞత్తిక్ఖణే విఞ్ఞత్తిపచ్చయా, పటిలాభక్ఖణే గోణానం సాదియనపచ్చయా చ దుక్కటం. గోణఞ్హి అత్తనో అత్థాయ అవిఞ్ఞత్తియా లద్ధమ్పి సాదితుం న వట్టతి ‘‘హత్థిగవస్సవళవపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪) వుత్తత్తా. తేనేవాహ ‘‘ఞాతిపవారితట్ఠానతోపి మూలచ్ఛేజ్జాయ యాచితుం న వట్టతీ’’తి. ఏత్థ చ విఞ్ఞత్తిదుక్కటాభావేపి అకప్పియవత్థుయాచనేపి పటిగ్గహణేపి దుక్కటమేవ. రక్ఖిత్వాతి చోరాదిఉపద్దవతో రక్ఖిత్వా. జగ్గిత్వాతి తిణదానాదీహి పోసేత్వా.

ఞాతిపవారితట్ఠానే పన వట్టతీతి సకటస్స సమ్పటిచ్ఛితబ్బత్తా మూలచ్ఛేజ్జవసేన యాచితుం వట్టతి. తావకాలికం వట్టతీతి ఉభయత్థాపి వట్టతీతి అత్థో. వాసిఆదీని పుగ్గలికానిపి వట్టన్తీతి ఆహ ‘‘ఏస నయో వాసీ’’తిఆది. వల్లిఆదీసు చ పరపరిగ్గహితేసు చ ఏసేవ నయోతి యోజేతబ్బం. ‘‘గరుభణ్డప్పహోనకేసుయేవా’’తి ఇదం విఞ్ఞత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. అదిన్నాదానే పన తిణసలాకం ఉపాదాయ పరపరిగ్గహితం థేయ్యచిత్తేన గణ్హతో అవహారో ఏవ, భణ్డగ్ఘేన కారేతబ్బో. వల్లిఆదీసూతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన పాళిఆగతానం (పారా. ౩౪౯) వేళుఆదీనం సఙ్గహో. తత్థ యస్మిం పదేసే హరితాలజాతిహిఙ్గులాది అప్పకమ్పి మహగ్ఘం హోతి, తత్థ తం తాలపక్కపమాణతో ఊనమ్పి గరుభణ్డమేవ, విఞ్ఞాపేతుఞ్చ న వట్టతి.

సాతి విఞ్ఞత్తి. పరికథాదీసు ‘‘సేనాసనం సమ్బాధ’’న్తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౧౯) పరియాయేన కథనం పరికథా నామ. ఉజుకమేవ అకథేత్వా ‘‘భిక్ఖూనం కిం పాసాదో న వట్టతీ’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౧౯) అధిప్పాయో యథావిభూతో హోతి, ఏవం భాసనం ఓభాసో నామ. సేనాసనాదిఅత్థం భూమిపరికమ్మాదికరణవసేన పచ్చయుప్పాదాయ నిమిత్తకరణం నిమిత్తకమ్మం నామ. ఉక్కమన్తీతి అపగచ్ఛన్తి.

౩౪౪. మణి కణ్ఠే అస్సాతి మణికణ్ఠో. దేవవణ్ణన్తి దేవత్తభావం.

౩౪౫. పాళియం పత్తేన మే అత్థోతి (పారా. ౩౪౫) అనత్థికమ్పి పత్తేన భిక్ఖుం ఏవం వదాపేన్తో భగవా సోత్థియా మన్తపదవసేన వదాపేసి. సోపి భిక్ఖు భగవతా ఆణత్తవచనం వదేమీతి అవోచ, తేనస్స ముసా న హోతి. అథ వా ‘‘పత్తేన మే అత్థో’’తి ఇదం ‘‘పత్తం దదన్తూ’’తి ఇమినా సమానత్థన్తి దట్ఠబ్బం. ఏస నయో మణినా మే అత్థోతి ఏత్థాపి. తస్మా అఞ్ఞేసమ్పి ఏవరూపం కథేన్తస్స, కథాపేన్తస్స చ వచనదోసో నత్థీతి గహేతబ్బం.

౩౪౯. ఉద్ధంముఖం లిత్తా ఉల్లిత్తా, ఛదనస్స అన్తో లిమ్పన్తా హి యేభుయ్యేన ఉద్ధంముఖా లిమ్పన్తి. తేనాహ ‘‘అన్తోలిత్తా’’తి. అధోముఖం లిత్తా అవలిత్తా. బహి లిమ్పన్తా హి యేభుయ్యేన అధోముఖా లిమ్పన్తి. తేనాహ ‘‘బహిలిత్తా’’తి.

బ్యఞ్జనం విలోమితం భవేయ్యాతి యస్మా ‘‘కారయమానేనా’’తి ఇమస్స హేతుకత్తువచనస్స ‘‘కరోన్తేనా’’తి ఇదం సుద్ధకత్తువచనం పరియాయవచనం న హోతి, తస్మా ‘‘కరోన్తేన వా కారాపేన్తేన వా’’తి కారయమానేనాతి బహుఉద్దేసపదానుగుణం కరణవచనేనేవ పదత్థం కత్వా నిద్దేసే కతే బ్యఞ్జనం విరుద్ధం భవేయ్య, తథా పన పదత్థవసేన అదస్సేత్వా సామత్థియతో సిద్ధమేవత్థం దస్సేతుం పచ్చత్తవసేన ‘‘కరోన్తో వా కారాపేన్తో వా’’తి పదభాజనం వుత్తన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అత్థమత్తమేవా’’తిఆది. పదత్థతో, సామత్థియతో చ లబ్భమానం అత్థమత్తమేవాతి అత్థో. యఞ్హి కారయమానేన పటిపజ్జితబ్బం, తం కరోన్తేనాపి పటిపజ్జితబ్బమేవాతి ఇదమేత్థ సామత్థియం దట్ఠబ్బం.

ఉద్దేసోతి సామిభావేన ఉద్దిసితబ్బో. సేతకమ్మన్తి సేతవణ్ణకరణత్థం సేతవణ్ణమత్తికాయ వా సుధాయ వా కతతనుకలేపో, తేన పన సహ మినియమానే పమాణాతిక్కన్తం హోతీతి సఙ్కానివారణత్థం ఆహ ‘‘అబ్బోహారిక’’న్తి. తేన పమాణాతిక్కన్తవోహారం న గచ్ఛతి కుటియా అనఙ్గత్తాతి అధిప్పాయో.

యథావుత్తస్స అత్థస్స వుత్తనయం దస్సేన్తేన ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘ఆయామతో చ విత్థారతో చా’’తి అవత్వా ‘‘ఆయామతో వా విత్థారతో వా’’తి వికప్పత్థస్స వా-సద్దస్స వుత్తత్తా ఏకతోభాగే వడ్ఢితేపి ఆపత్తీతి పకాసితన్తి అధిప్పాయో. తిహత్థాతి పకతిహత్థేన తిహత్థా, ‘‘వడ్ఢకీహత్థేనా’’తిపి (సారత్థ. టీ. ౨.౩౪౮-౩౪౯) వదన్తి, తం ‘‘యత్థ…పే… అయం కుటీతి సఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీ’’తి ఇమినా విరుజ్ఝతి వడ్ఢకీహత్థేన తిహత్థాయపి కుటియా పమాణయుత్తస్స మఞ్చస్స సుఖేన పరివత్తనతో. ‘‘ఊనకచతుహత్థా వా’’తి ఇదఞ్చ పచ్ఛిమప్పమాణయుత్తస్స మఞ్చస్స అపరివత్తనారహం సన్ధాయ వుత్తం. యది హి పకతిహత్థేన చతుహత్థాయపి కుటియా పమాణయుత్తో మఞ్చో న పరివత్తతి, సా అకుటీయేవ, తస్మా మఞ్చపరివత్తనమత్తేనేవ పమాణన్తి గహేతబ్బం. పమాణయుత్తో మఞ్చోతి సబ్బపచ్ఛిమప్పమాణయుత్తో మఞ్చో. సో హి పకతివిదత్థియా నవవిదత్థికో, అట్ఠవిదత్థికో వా హోతి, తతో ఖుద్దకో మఞ్చో సీసూపధానం ఠపేత్వా పాదం పసారేత్వా నిపజ్జితుం న పహోతి. పమాణతో ఊనతరమ్పీతి ఉక్కట్ఠప్పమాణతో ఊనతరమ్పి, ఇదఞ్చ హేట్ఠిమప్పమాణయుత్తాయపి వత్థుదేసనా కాతబ్బా, న వాతి సన్దేహనివత్తనత్థం వుత్తం.

కలలలేపోతి కేనచి సిలేసేన కతలేపో, సేతరత్తాదివణ్ణకరణత్థం కతతమ్బమత్తికాదికలలలేపో వా. తేనాహ ‘‘అలేపో ఏవా’’తి. తేన తళాకాదీసు ఘనేన కలలేన కతబహలలేపో మత్తికాలేపనే ఏవ పవిసతి లేపవోహారగమనతోతి దస్సేతి. పిట్ఠసఙ్ఘాటో నామ ద్వారబాహసఙ్ఖాతో చతురస్సదారుసఙ్ఘాటో, యత్థ సఉత్తరపాసం కవాటం అపస్సాయ ద్వారం పిదహన్తి.

ఓలోకేత్వాపీతి అపలోకేత్వాపి, అపలోకనకమ్మవసేనాపీతి అత్థో, అపసద్దస్సాపి ఓఆదేసో కతోతి దట్ఠబ్బో.

౩౫౩. నిబద్ధగోచరట్ఠానమ్పీతి ఏత్థ గోచరాయ పక్కమన్తానం హత్థీనం నిబద్ధగమనమగ్గోపి సఙ్గయ్హతి. ఏతేసన్తి సీహాదీనం. గోచరభూమీతి ఆమిసగ్గహణట్ఠానం. న గహితాతి పటిక్ఖిపితబ్బభావేన న గహితా, న వారితాతి అత్థో. సీహాదీనఞ్హి గోచరగ్గహణట్ఠానం హత్థీనం వియ నిబద్ధం న హోతి, యత్థ పన గోమహింసాదిపాణకా సన్తి, దూరమ్పి తం ఠానం సీఘం గన్త్వా గోచరం గణ్హన్తి. తస్మా తేసం తం న వారితం, నిబద్ధగమనమగ్గోవ వారితో ఆసయతో గమనమగ్గస్స నిబద్ధత్తా. అఞ్ఞేసమ్పి వాళానన్తి అరఞ్ఞమహింసాదీనం. ఆరోగ్యత్థాయాతి నిరుపద్దవాయ. సేసానీతి పుబ్బణ్ణనిస్సితాదీని సోళస. తాని చ జనసమ్మద్దమహాసమ్మద్దకుటివిలోపసరీరపీళాదిఉపద్దవేహి సఉపద్దవానీతి వేదితబ్బాని. అభిహనన్తి ఏత్థాతి అబ్భాఘాతం. ‘‘వేరిఘర’’న్తి వుత్తమేవత్థం విభావేతుం ‘‘చోరానం మారణత్థాయ కత’’న్తి వుత్తం.

ధమ్మగన్ధికాతి ధమ్మేన దణ్డనీతియా హత్థపాదాదిచ్ఛిన్దనగన్ధికా. గన్ధికాతి చ యస్స ఉపరి హత్థాదిం ఠపేత్వా ఛిన్దన్తి, తాదిసం దారుఖణ్డఫలకాతి వుచ్చతి, తేన చ ఉపలక్ఖితం ఠానం. పాళియం రచ్ఛానిస్సితన్తి రథికానిస్సితం. చచ్చరనిస్సితన్తి చతున్నం రథికానం సన్ధినిస్సితం. సకటేనాతి ఇట్ఠకసుధాదిభణ్డాహరణసకటేన.

పాచినన్తి సేనాసనస్స భూమితో పట్ఠాయ యావ తలావసానం చినితబ్బవత్థుకం అధిట్ఠానం, యస్స ఉపరి భిత్తిథమ్భాదీని చ పతిట్ఠపేన్తి. తేనాహ ‘‘తతో పట్ఠాయా’’తిఆది. కిఞ్చాపి ఇధ పుబ్బపయోగసహపయోగానం అదిన్నాదానే వియ విసేసో నత్థి, తథాపి తేసం విభాగేన దస్సనం భిన్దిత్వా వా పున కాతబ్బాతి ఏత్థ కుటియా భేదేన పరిచ్ఛేదదస్సనత్థం కతం. తదత్థాయాతి తచ్ఛనత్థాయ. ఏవం కతన్తి అదేసితవత్థుకం పమాణాతిక్కన్తం వా కతం. పణ్ణసాలన్తి పణ్ణకుటియా తిణపణ్ణచుణ్ణస్స అపరిపతనత్థాయ అన్తో చ బహి చ లిమ్పన్తి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘పణ్ణసాలం లిమ్పతీ’’తి.

అన్తోలేపేనేవ నిట్ఠాపేతుకామం సన్ధాయ ‘‘అన్తోలేపే వా’’తిఆది వుత్తం. బహిలేపే వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తస్మిన్తి ద్వారబన్ధే వా వాతపానే వా ఠపితేతి యోజేతబ్బం. తస్సోకాసన్తి తస్స ద్వారబన్ధాదిస్స ఓకాసభూతం ఛిద్దం. పున వడ్ఢేత్వాతి పుబ్బే ఠపితోకాసం ఖుద్దకం చే, తం ద్వారవాతపానచ్ఛిద్దభేదనేన పున వడ్ఢేత్వా. ఠపితేతి ద్వారబన్ధే వా గవక్ఖసఙ్ఘాటే వా ఆనేత్వా తస్మిం వడ్ఢితే వా అవడ్ఢితే వా ఛిద్దే పతిట్ఠాపితే. లేపో న ఘటీయతీతి సమన్తతో దిన్నో లేపో తథా ఠపితేన ద్వారబన్ధనేన వా వాతపానేన వా సద్ధిం న ఘటీయతి, ఏకాబద్ధం న హోతీతి వుత్తం హోతి. తన్తి ద్వారబన్ధం వా వాతపానం వా. పఠమమేవ సఙ్ఘాదిసేసోతి తేసం సమన్తతో పుబ్బేవ లేపస్స ఘటేత్వా నిట్ఠాపితత్తా ద్వారబన్ధవాతపానానం ఠపనతో పుబ్బే ఏవ సఙ్ఘాదిసేసో.

లేపఘటనేనేవాతి ఇట్ఠకాహి కతవాతపానాదీని వినా సమన్తా లేపఘటనేనేవ ఆపత్తి వాతపానాదీనం అలేపోకాసత్తా, ఇట్ఠకాహి కతత్తా వా, వాతపానాదీసుపి లేపస్స భిత్తిలేపేన సద్ధిం ఘటనేనేవాతిపి అత్థం వదన్తి. తత్థాతి పణ్ణసాలాయం. ఆలోకత్థాయ అట్ఠఙ్గులమత్తం ఠపేత్వా లిమ్పతీతి దారుకుట్టస్స దారూనమన్తరా అట్ఠఙ్గులమత్తం వివరం యావ లిమ్పతి, తావ ఆలోకత్థాయ ఠపేత్వా అవసేసం సకుట్టచ్ఛదనం లిమ్పతి, పచ్ఛా ఏతం వివరం లిమ్పిస్సామీతి ఏవం ఠపనే అనాపత్తీతి అధిప్పాయో. సచే పన ఏవం అకత్వా సబ్బదాపి ఆలోకత్థాయ వాతపానవసేన ఠపేతి, వాతపానద్వారసఙ్ఘాటే ఘటితే లేపో చ ఘటీయతి, పఠమమేవ సఙ్ఘాదిసేసోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే’’తిఆది. మత్తికాకుట్టమేవ మత్తికాలేపసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘సచే మత్తికాయ కుట్టం కరోతి, ఛదనలేపేన సద్ధిం ఘటనే ఆపత్తీ’’తి. ఉభిన్నం అనాపత్తీతి పురిమస్స లేపస్స అఘటితత్తా దుతియస్స అత్తుద్దేసికతాయ అసమ్భవతో.

౩౫౪. ఆపత్తిభేదదస్సనత్థన్తి తత్థ ‘‘సారమ్భే చ అపరిక్కమనే చ దుక్కటం అదేసితవత్థుకతాయ, పమాణాతిక్కన్తతాయ చ సఙ్ఘాదిసేసో’’తి ఏవం ఆపత్తియేవ విభాగదస్సనత్థం.

౩౬౧. అనిట్ఠితే కుటికమ్మేతి లేపపరియోసానే కుటికమ్మే ఏకపిణ్డమత్తేనపి అనిట్ఠితే. ‘‘అఞ్ఞస్స పుగ్గలస్స వా’’తి ఇదం మూలట్ఠస్స అనాపత్తిదస్సనత్థం వుత్తం. యేన పన లద్ధం, తస్సాపి తం నిట్ఠాపేన్తస్స ‘‘పరేహి విప్పకతం అత్తనా పరియోసాపేతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తిఆదివచనతో (పారా. ౩౬౩) ఆపత్తియేవ. పుబ్బే కతకమ్మమ్పి లద్ధకాలతో పట్ఠాయ అత్తనో అత్థాయేవ కతం నామ హోతి, తస్మా తేనాపి సఙ్ఘస్స వా సామణేరాదీనం వా దత్వా నిట్ఠాపేతబ్బం. ‘‘అఞ్ఞస్స వా’’తి ఇదం అనుపసమ్పన్నంయేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం, కేచి పన ‘‘పరతో లద్ధాయ కుటియా నిట్ఠాపనే అనాపత్తిఆదితో పట్ఠాయ అత్తనో అత్థాయ అకతత్తా’’తి వదన్తి. అపచినితబ్బాతి యావ పాచినా విద్ధంసేతబ్బా. భూమిసమం కత్వాతి పాచినతలావసానం కత్వా.

౩౬౪. లేణన్తి పబ్బతలేణం. న హేత్థ లేపో ఘటీయతీతి ఛదనలేపస్స అభావతో వుత్తం, విసుం ఏవ వా అనుఞ్ఞాతత్తా. సచే లేణస్స అన్తో ఉపరిభాగే చిత్తకమ్మాదికరణత్థం లేపం దేన్తి, ఉల్లిత్తకుటిసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి, వట్టతి ఏవ. ఇట్ఠకాదీహి కతం చతురస్సకూటాగారసణ్ఠానం ఏకకణ్ణికాబద్ధం నాతిఉచ్చం పటిస్సయవిసేసం ‘‘గుహా’’తి వదన్తి, తాదిసం మహన్తమ్పి ఉల్లిత్తావలిత్తం కరోన్తస్స అనాపత్తి. భూమిగుహన్తి ఉమఙ్గగుహం.

అట్ఠకథాసూతి కుక్కుటచ్ఛికగేహన్తిఆదీసు అట్ఠకథాసు తిణకుటికా కుక్కుటచ్ఛికగేహన్తి వత్వా పున తం వివరన్తేహి అట్ఠకథాచరియేహి ఛదనం దణ్డకేహి…పే… వుత్తాతి యోజనా దట్ఠబ్బా. తత్థ దణ్డకేహి జాలబద్ధం కత్వాతి దీఘతో, తిరియతో చ ఠపేత్వా వల్లియాదీహి బద్ధదణ్డకేహి జాలం వియ కత్వా. సో చాతి ఉల్లిత్తాదిభావో. ఛదనమేవ సన్ధాయ వుత్తోతి ఛదనస్స అన్తో చ బహి చ లిమ్పనమేవ సన్ధాయ వుత్తో. మత్తికాకుట్టే భిత్తిలేపం వినాపి భిత్తియా సద్ధిం ఛదనలేపస్స ఘటనమత్తేనాపి ఆపత్తిసమ్భవతో ఛదనలేపోవ పధానన్తి వేదితబ్బం. కిఞ్చాపి ఏవం, అథ ఖో ‘‘ఉపచికామోచనత్థమేవ హేట్ఠా పాసాణకుట్టం కత్వా తం అలిమ్పిత్వా ఉపరి లిమ్పతి, లేపో న ఘటీయతి నామ, అనాపత్తియేవా’’తిఆదివచనతో పన ఛదనలేపఘటనత్థం సకలాయపి భిత్తియా లేపో అవస్సం ఇచ్ఛితబ్బోవ తస్సా ఏకదేసస్స అలేపేపి ఛదనలేపస్స అఘటనతో. తేనాహ ‘‘లేపో న ఘటీయతీ’’తి. ఏత్థాతి తిణకుటికాయం. న కేవలఞ్చ తిణకుటికాయం ఏవ, లేణగుహాదీసుపి సారమ్భాపరిక్కమనపచ్చయాపి అనాపత్తి ఏవ, ఇమినా పన నయేన అఞ్ఞస్సత్థాయ కుటిం కరోన్తస్సాపి సారమ్భాదిపచ్చయాపి అనాపత్తిభావో అత్థతో దస్సితో ఏవ హోతీతి.

తత్థ పాళివిరోధం పరిహరితుం ‘‘యం పనా’’తిఆది వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – అఞ్ఞస్స ఉపజ్ఝాయాదినో అత్థాయ కరోన్తస్స సారమ్భాదిపచ్చయాపి అనాపత్తి ఏవ, యం పన పాళియం ‘‘ఆపత్తికారుకానం తిణ్ణం దుక్కటాన’’న్తిఆదివచనం, తం అఞ్ఞస్సత్థాయ కరోన్తస్స, న సారమ్భాదిపచ్చయా ఆపత్తిదస్సనత్థం వుత్తం, కిఞ్చరహి యథాసమాదిట్ఠాయ కుటియా అకరణపచ్చయా ఆపత్తిదస్సనత్థన్తి. తత్థ యథాసమాదిట్ఠాయాతి ‘‘భిక్ఖు సమాదిసిత్వా పక్కమతి, ‘కుటిం మే కరోథా’తి సమాదిసతి చ, దేసితవత్థుకా చ హోతు అనారమ్భా చ సపరిక్కమనా చా’’తి ఏవం కారాపకేన ఆణత్తిక్కమం ముఞ్చిత్వా కరణపచ్చయాతి అధిప్పాయో. కత్థచి పన పోత్థకే ‘‘కుటిలక్ఖణప్పత్తమ్పి కుటిం అఞ్ఞస్స…పే… కరోన్తస్స అనాపత్తీ’’తి ఇమస్స పాఠస్స అనన్తరం ‘‘యం పన ఆపత్తి కారుకాన’’న్తిఆదిపాఠో దిస్సతి, సోవ యుత్తతరో. ఏవఞ్హి సతి తత్థ అధిప్పాయో పాకటో హోతి.

అనాపత్తీతి వత్వాతి వాసాగారత్థాయ ఏవ అనియమితత్తా అనాపత్తీతి వత్వా. అదేసాపేత్వా కరోతోతి పమాణయుత్తమ్పి కరోతో. అచిత్తకన్తి పణ్ణత్తిఅజాననచిత్తేన అచిత్తకం. ఉల్లిత్తాదీనం అఞ్ఞతరతా, హేట్ఠిమప్పమాణసమ్భవో, అదేసితవత్థుకతా, పమాణాతిక్కన్తతా, అత్తుద్దేసికతా, వాసాగారతా, లేపఘటనాతి సత్త వా పమాణయుత్తఙ్గాదీసు ఛ వా అఙ్గాని.

కుటికారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. విహారకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౬౫. సత్తమే పూజావచనప్పయోగే కత్తరి సామివచనస్సపి ఇచ్ఛితత్తా ‘‘గామస్స వా పూజిత’’న్తి వుత్తం. రూపిన్ద్రియేసు విజ్జమానం సన్ధాయ ఏకిన్ద్రియతా వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘కాయిన్ద్రియం సన్ధాయా’’తి. తే హి మనిన్ద్రియమ్పి భూతగామానం ఇచ్ఛన్తి.

౩౬౬. కిరియతో సముట్ఠానాభావోతి వత్థునో అదేసనాసఙ్ఖాతం అకిరియం వినా న కేవలం కిరియాయ సముట్ఠానభావో. కిరియాకిరియతో హి ఇదం సముట్ఠాతి. ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే భిక్ఖూ వా అనభినేయ్యాతి ఏత్థ వా-సద్దో సముచ్చయత్థో, తేన ‘‘మహల్లకఞ్చ విహారం కరేయ్య, భిక్ఖూ చ అనభినేయ్యా’’తి కిరియఞ్చ అకిరియఞ్చ సముచ్చినోతి.

విహారకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పఠమదుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౮౦. అట్ఠమే పాకారేన చ పరిక్ఖిత్తన్తి సమ్బన్ధో. గోపురట్టాలకయుత్తన్తి ఏత్థ పాకారేసు యుద్ధత్థాయ కతో వఙ్కసణ్ఠానో సరక్ఖేపఛిద్దసహితో పతిస్సయవిసేసో అట్టాలకో నామ.

సోళసవిధస్సాతి చతూహి మగ్గేహి పచ్చేకం చతూసు సచ్చేసు కత్తబ్బస్స పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనాసఙ్ఖాతస్స సోళసవిధస్స. తే గారవేనాతి తే కిలన్తరూపా భిక్ఖూ భత్తుద్దేసకట్ఠానే సన్నిపతితానం భిక్ఖూనం పురతో అత్తనో కిలన్తసరీరం దస్సేత్వా ఉద్దిసాపనే గారవేన, లజ్జాయాతి అత్థో. తేరసపీతి భత్తుద్దేసకసేనాసనగాహాపకభణ్డాగారికచీవరపటిగ్గాహకచీవరభాజకయాగుభాజకఫలభాజకఖజ్జభాజకఅప్పమత్తకవిస్సజ్జకసాటియగాహాపకపత్తగాహాపకఆరామికపేసకసామణేరపేసకసమ్ముతీనం వసేన తేరసపి.

పాళియం ‘‘అపిసూ’’తి ఇదం ‘‘అపిచా’’తి ఇమినా సమానత్థో నిపాతో. ఏవం సబ్బపదేసూతి పీఠాదీసు సేనాసనసాధారణేసు, కతికసణ్ఠానపవేసనిక్ఖమనకాలాదీసు పన విసుం విసుం అధిట్ఠహిత్వా కథాపేతీతి వేదితబ్బం. అయఞ్హి నిమ్మితానం ధమ్మతాతి అనియమేత్వా నిమ్మితానం వసేన వుత్తం, నియమేత్వా పన ‘‘ఏత్తకా ఇదఞ్చిదఞ్చ కథేన్తు, ఏత్తకా తుణ్హీ భవన్తు, నానాప్పకారం ఇరియాపథం, కిరియఞ్చ కప్పేన్తు, నానావణ్ణసణ్ఠానవయోనియమా చ హోన్తూ’’తి పరికమ్మం కత్వా సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అధిట్ఠితే ఇచ్ఛితిచ్ఛితప్పకారా అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి విసదిసావ హోన్తి. అవత్థుకవచనన్తి నిరత్థకవచనం.

౩౮౩. ఏకచారికభత్తన్తి అతిమనాపత్తా సబ్బేసమ్పి పటిలాభత్థాయ విసుం ఠితికాయ పాపేతబ్బభత్తం. తద్ధితవోహారేనాతి చత్తారి పమాణమస్స చతుక్కన్తి ఏవం తద్ధితవోహారేన. భవోతి భవితబ్బో. అతీతం దివసభాగన్తి తస్మిఞ్ఞేవ దివసే సలాకదానక్ఖణం సన్ధాయ వుత్తం. హియ్యోతి ఇమస్స అజ్జ ఇచ్చేవ అత్థో. తేనేవాహంసు ‘‘స్వే అమ్హే’’తిఆది. పధూపాయన్తాతి పునప్పునం ఉప్పజ్జనకోధవసేన పధూపాయన్తా. పాళియం కిస్స మన్తి కేన కారణేన మయాతి అత్థో.

౩౮౪. ‘‘సరసి త్వ’’న్తి ఇదం ఏకం వాక్యం కత్వా, ‘‘కత్తా’’తి ఇదఞ్చ కత్తరి రితుపచ్చయన్తం కత్వా, ‘‘అసీ’’తి అజ్ఝాహారపదేన సహ ఏకవాక్యం కత్వా, ‘‘ఏవరూప’’న్తి ఇదం, ‘‘యథాయం భిక్ఖునీ ఆహా’’తి ఇదఞ్చ ద్వీసు వాక్యేసు పచ్చేకం యోజేతబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. ఉజుకమేవాతి త్వా-పచ్చయన్తవసేన పఠమం అత్థగ్గహణం ఉజుకన్తి అధిప్పాయో.

దుతియో దబ్బ-సద్దో పణ్డితాదివచనోతి ఆహ ‘‘న ఖో దబ్బ దబ్బా పణ్డితా’’తి. నిబ్బేఠేన్తీతి దోసతో మోచేన్తి. వినయలక్ఖణే తన్తిన్తి వినయవినిచ్ఛయలక్ఖణవిసయే ఆగమం ఠపేన్తో. పాళియం యతో అహన్తిఆదీసు యస్మిం కాలే అహం జాతో, తతో పభుతి సుపినన్తేనపి మేథునం ధమ్మం నాభిజానామి, న చ తస్స మేథునధమ్మస్స పటిసేవితా అహోసిన్తి అత్థో దట్ఠబ్బో. తేనాహ ‘‘సుపినన్తేనపీ’’తిఆది. ఇదాని ఏకవాక్యవసేన యోజనం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. న ఘటతీతి యస్మా ఖీణాసవస్స వచనేన ఏతిస్సా వచనం న సమేతి, తఞ్చ న ఘటనం యస్మా పుబ్బే భిక్ఖూసు పసిద్ధాయ ఏవ అచ్చన్తదుస్సీలతాయ ఏవ అహోసి, తస్మా మేత్తియం భిక్ఖునిం నాసేథాతి అధిప్పాయో.

చర పిరేతి చర గచ్ఛ పిరే పర అమామక త్వం. వినస్సాతి అదస్సనం గచ్ఛ. అకారికాతి అమూలకేన చోదనాయ న కారికా. కారకో హోతీతి ‘‘అయ్యేనమ్హి దూసితా’’తి ఇమాయ పటిఞ్ఞాయ యది నాసితా, తదా థేరో భిక్ఖునీదూసకత్తసిద్ధితో తస్స దోసస్స కారకో హోతి. అకారకో హోతీతి తాయ కతపటిఞ్ఞం అనపేక్ఖిత్వా సామఞ్ఞతో ‘‘మేత్తియం భిక్ఖునిం నాసేథా’’తి భగవతా వుత్తత్తా అకారకో హోతి. యది హి థేరో కారకో భవేయ్య, అవస్సం తమేవ దోసం అపదిసిత్వా ఇమినా నామ కారణేన ‘‘మేత్తియం భిక్ఖునిం నాసేథా’’తి వత్తబ్బం సియా, తథా అవుత్తత్తా, ‘‘దబ్బఞ్చ అనుయుఞ్జథా’’తి అవత్వా ‘‘ఇమే చ భిక్ఖూ అనుయుఞ్జథా’’తి వుత్తత్తా చ సామత్థియతో మేత్తియాయ భిక్ఖునియా అఞ్ఞేన దోసేన నాసనారహతా, వత్థుస్స చ అమూలకభావో, థేరస్స అకారకభావో చ సిద్ధో హోతీతి అధిప్పాయో.

అత్తనో సుత్తన్తి ‘‘సకాయ పటిఞ్ఞాయా’’తి ఇమినా పక్ఖేపవచనేన సహితం కూటసుత్తం. థేరో కారకో హోతీతి ఏత్థ అయమధిప్పాయో – ‘‘సకాయ పటిఞ్ఞాయా’’తి అవత్వా సామఞ్ఞతో ‘‘మేత్తియం భిక్ఖునిం నాసేథా’’తి ఓతిణ్ణవత్థుస్మింయేవ తస్సా నాసనా విహితాతి తుమ్హాకం వాదే థేరో కారకో హోతి, ‘‘సకాయ పటిఞ్ఞాయా’’తి పన వుత్తే పుబ్బేయేవ సిద్ధస్స పారాజికస్స సుచికాయ అస్సా సకాయ పటిఞ్ఞాయ నాసేథాతి సిజ్ఝనతో అమ్హాకం వాదే థేరో అకారకో హోతీతి. మహావిహారవాసీనమ్పి పన ‘‘సకాయ పటిఞ్ఞాయా’’తి వుత్తే ఓతిణ్ణవత్థుస్మింయేవ తస్సా నాసనా విహితా హోతి, న సామఞ్ఞతోతి అధిప్పాయో. ఏత్థాతి ఇమేసు ద్వీసు వాదేసు, సుత్తేసు వా. యం పచ్ఛా వుత్తన్తి మహావిహారవాసీహి యం వుత్తం, తం యుత్తన్తి అత్థో. విచారితం హేతన్తి ఏతం పచ్ఛిమస్స యుత్తత్తం విచారితం, ‘‘తత్ర సఙ్ఘాదిసేసో వుట్ఠానగామినీ…పే… అసుద్ధతాయేవ నాసేసీ’’తి వక్ఖమాననయేన వినిచ్ఛితన్తి అత్థో. ‘‘భిక్ఖునిం అనుద్ధంసేతి దుక్కట’’న్తి ఇమినా మహాఅట్ఠకథావాదో దస్సితో.

తత్రాతి తేసు దుక్కటపాచిత్తియేసు. దుక్కటన్తి వుత్తమహాఅట్ఠకథావాదస్స అధిప్పాయం దస్సేత్వా ‘‘పాచిత్తియ’’న్తి పవత్తస్స కురున్దివాదస్స అధిప్పాయం దస్సేతుం ‘‘పచ్ఛిమనయేపీ’’తిఆది వుత్తం. వచనప్పమాణతోతి విసంవాదనాధిప్పాయే సమానేపి అనుద్ధంసనాదివిసేసే సఙ్ఘాదిసేసాదినో విధాయకవచనబలేనాతి అత్థో. భిక్ఖుస్స పన భిక్ఖునియా దుక్కటన్తి భిక్ఖునిం అనుద్ధంసేన్తస్స భిక్ఖుస్స దుక్కటం.

ఏవం ద్వీసుపి అట్ఠకథావచనేసు అధిప్పాయం విభావేత్వా ఇదాని పచ్ఛిమే పాచిత్తియవాదే దోసం దస్సేత్వా పురిమదుక్కటవాదమేవ పతిట్ఠాపేతుం ‘‘తత్ర పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ విసున్తి సమ్పజానముసావాదే పాచిత్తియతో (పాచి. ౧) విసుం పాచిత్తియం వుత్తం, తత్థ అనన్తోగధభావాతి అధిప్పాయో. తస్మాతి యస్మా అమూలకానుద్ధంసనే విసుఞ్ఞేవ పాచిత్తియం పఞ్ఞత్తం, తస్మా పురిమనయోతి దుక్కటవాదో. ఏవం అన్తరా పవిట్ఠం దుక్కటపాచిత్తియవాదం దస్సేత్వా ఇదాని పాకటమేవ అత్థం విభావేతుం ‘‘తథా భిక్ఖునీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తథాతి యథా భిక్ఖుస్స భిక్ఖుం, భిక్ఖునిఞ్చ అనుద్ధంసేన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసదుక్కటాని వుత్తాని, తథాతి అత్థో. ఏతేహి నాసనా నత్థీతి సామఞ్ఞతో వుత్తం, దుక్కటేన ఇమిస్సా పన నాసనా నత్థీతి అధిప్పాయో. దుస్సీలాతి పారాజికా.

౩౮౬. ఆకారనానత్తేనాతి దూసితాకారస్స, దూసకాకారస్స చ నానత్తేన. అనభిరద్ధోతి అతుట్ఠో. తేనాహ ‘‘న సుఖితో’’తి. న పసాదితోతి అనుప్పాదితప్పసాదో. ఖీల-సద్దో థద్ధభావవచనో, కచవరపరియాయో చ హోతీతి ఆహ ‘‘చిత్త…పే… ఖీల’’న్తి. నప్పతీతోతి పీతిసుఖాదీహి న అభిగతో న ఉపగతో. తేనాహ ‘‘న అభిసటో’’తి.

యేన దుట్ఠోతి చ కుపితోతి చ వుత్తోతి ఏత్థ యేన దుట్ఠోతి చ వుత్తో యేన కుపితోతి చ వుత్తో, తం మాతికాయఞ్చ పదభాజనే (పారా. ౩౮౬) చ వుత్తం ఉభయమ్పేతన్తి యోజేతబ్బం. ద్వీహీతి ‘‘తేన చ కోపేన, తేన చ దోసేనా’’తి వుత్తకోపదోసపదేహి ద్వీహి, అత్థతో పన ద్వీహిపి దోసోవ దస్సితోతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖారక్ఖన్ధమేవ దస్సేతీ’’తి. యాయాతి అనత్తమనతాయ.

న చుదితకవసేనాతి యది చుదితకవసేనాపి అమూలకం అధిప్పేతం సియా, అమూలకం నామ అనజ్ఝాపన్నన్తి పదభాజనం వదేయ్యాతి అధిప్పాయో. యం పారాజికన్తి భిక్ఖునో అనురూపేసు ఏకూనవీసతియా పారాజికేసు అఞ్ఞతరం. పదభాజనే (పారా. ౩౮౬) పన భిక్ఖువిభఙ్గే ఆగతానేవ గహేత్వా ‘‘చతున్నం అఞ్ఞతరేనా’’తి వుత్తం. ఏతం ఇధ అప్పమాణన్తి ఏతం ఆపన్నానాపన్నతం ఇధానుద్ధంసనే ఆపత్తియా అనఙ్గం, ఆపత్తిం పన ఆపన్నే వా అనాపన్నే వా పుగ్గలే ‘‘అనాపన్నో ఏసో సుద్ధో’’తి సుద్ధసఞ్ఞాయ వా విమతియా వా చావనాధిప్పాయోవ ఇధ అఙ్గన్తి అధిప్పాయో.

తథేవాతి పసాదసోతేన, దిబ్బసోతేన వాతి ఇమమత్థం అతిదిసతి. దిట్ఠానుసారేనేవ సముప్పన్నా పరిసఙ్కావ దిట్ఠపరిసఙ్కితం నామ. ఏవం సేసేసుపి. ‘‘అదిస్వా వా’’తి ఇదం ఉక్కట్ఠవసేన వుత్తం, దిస్వా పక్కన్తేసుపి దోసో నత్థియేవ. ఇమేసన్తి ఇమేహి. కరిస్సన్తీతి తస్మిం ఖణే ఉప్పజ్జనాకారదస్సనం, పచ్ఛా పన ఏత్తకేన కాలేన కతం వాతి సఙ్కాయ చోదేతి. న హి కరిస్సన్తీతి చోదనా అత్థి. ‘‘అరిట్ఠం పీత’’న్తి ఇదం ముఖే సురాగన్ధవాయననిమిత్తదస్సనం. అరిట్ఠఞ్హి సురాసదిసవణ్ణగన్ధం కప్పియభేసజ్జం.

దిట్ఠం అత్థి సమూలకన్తిఆదీసు అజ్ఝాచారస్స సమ్భవాసమ్భవానం మూలామూలభావదస్సనం. అత్థి సఞ్ఞాసమూలకన్తిఆది పన దిట్ఠసఞ్ఞాయ సమ్భవాసమ్భవానం మూలామూలభావదస్సనం. దిస్వావ దిట్ఠసఞ్ఞీ హుత్వా చోదేతీతి ఏత్థ యం చోదేతి, తతో అఞ్ఞం పుగ్గలం వీతిక్కమన్తం, పటిచ్ఛన్నోకాసతో నిక్ఖమన్తం వా దిస్వా ‘‘అయం సో’’తి సఞ్ఞాయ చోదేన్తోపి సఙ్గయ్హతి. ఏస నయో సుతాదీసుపి. సమూలకేన వా సఞ్ఞాసమూలకేన వాతి ఏత్థ పారాజికమాపన్నం దిట్ఠాదిమూలకేన చ ‘‘అయం ఆపన్నో’’తి అసుద్ధసఞ్ఞాయ చోదేన్తో సమూలకేన చోదేతి నామ. సఞ్ఞాసమూలకత్తే ఏవ అనాపత్తిసమ్భవతో ఆపన్నే వా అనాపన్నే వా పుగ్గలే ఆపన్నసఞ్ఞీ దిట్ఠాదీసు, అదిట్ఠాదీసు వా మూలేసు దిట్ఠసుతాదిసఞ్ఞీ తేన దిట్ఠాదిమూలకేన తం పుగ్గలం చోదేన్తో సఞ్ఞాసమూలకేన చోదేతి నామ. ఇమేసం అనాపత్తి, వుత్తవిపరియాయేన ఆపత్తివారే అత్థో వేదితబ్బో.

సమీపే ఠత్వాతి హత్థవికారవచీఘోసానం చోదనావసేన పవత్తియమానానం దస్సనసవనూపచారే ఠత్వాతి అత్థో. కేచి పన ‘‘ద్వాదసహత్థబ్భన్తరే ఠత్వా’’తి (సారత్థ. టీ. ౨.౩౮౫-౩౮౬) వదన్తి, తం న యుత్తం. పరతో బ్యతిరేకతో అనాపత్తిం దస్సేన్తేన ‘‘దూతం వా పణ్ణం వా సాసనం వా పేసేత్వా’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, న పన ‘‘ద్వాదసహత్థం ముఞ్చిత్వా చోదేన్తస్స సీసం న ఏతీ’’తి వుత్తం. వాచాయ వాచాయాతి సకిం ఆణత్తస్స సకలమ్పి దివసం వదతో వాచాయ వాచాయ చోదాపకస్సేవ ఆపత్తి. సోపీతి ఆణత్తోపి. తస్స చ ‘‘మయాపి దిట్ఠ’’న్తిఆదిం అవత్వాపి ‘‘అమూలక’’న్తి సఞ్ఞాయ చావనాధిప్పాయేన ‘‘త్వం పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నోసీ’’తి ఇదమేవ వాచం పరస్స వచనం వియ అకత్వా సామఞ్ఞతో వదన్తస్సాపి సఙ్ఘాదిసేసో ఏవ. సతిపి పన అనుద్ధంసనాధిప్పాయే ‘‘అసుకేన ఏవం వుత్త’’న్తి పరేన వుత్తమేవ వదన్తస్స నత్థి సఙ్ఘాదిసేసో. సచే పన పరేన అవుత్తమ్పి వుత్తన్తి వదతి, ఆపత్తి ఏవ.

సమ్బహులా సమ్బహులే సమ్బహులేహి వత్థూహీతి ఏత్థ సమ్బహులేతి చుదితకబహుత్తనిద్దేసేన పురిమేసు తీసు వారేసు చుదితకబహుత్తేనాపి వారభేదసబ్భావం ఞాపేతి. ఏకస్మిఞ్హి చుదితకవత్థుచోదకభేదేన ఇదం చతుక్కం వుత్తం, చుదితకబహుత్తేనాపి చతుక్కన్తరం లబ్భతీతి అట్ఠకం హోతి ఏవ.

అమూలకచోదనాపసఙ్గేన సమూలకచోదనాలక్ఖణాదిం దస్సేతుం ‘‘చోదేతుం పన కో లభతీ’’తిఆది ఆరద్ధం. భిక్ఖుస్స సుత్వా చోదేతీతిఆది సుత్తం యస్మా యే చోదకస్స అఞ్ఞేసం విపత్తిం పకాసేన్తి, తేపి తస్మిం ఖణే చోదకభావే ఠత్వావ పకాసేన్తి, తేసఞ్చ వచనం గహేత్వా ఇతరోపి యస్మా చోదేతుఞ్చ అసమ్పటిచ్ఛన్తం తేహి తిత్థియసావకపరియోసానేహి పఠమచోదకేహి సమ్పటిచ్ఛాపేతుఞ్చ లభతి, తస్మా ఇధ సావకభావేన ఉద్ధటన్తి వేదితబ్బం.

దూతం వాతిఆదీసు ‘‘త్వం ఏవం గన్త్వా చోదేహీ’’తి దూతం వా పేసేత్వా యో చోదేతుం సక్కోతి, తస్స పణ్ణం, మూలసాసనం వా పేసేత్వా. సమయేనాతి పకతియా జాననక్ఖణే.

గరుకానం ద్విన్నన్తి పారాజికసఙ్ఘాదిసేసానం. మిచ్ఛాదిట్ఠి నామ ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తా (మ. ని. ౧.౪౪౫; ౨.౯౪, ౯౫, ౨౨౫; ౩.౯౧, ౧౧౬, ౧౩౬; సం. ని. ౩.౨౧౦) దసవత్థుకా దిట్ఠి, సస్సతుచ్ఛేదసఙ్ఖాతం అన్తం గణ్హాపకదిట్ఠి అన్తగ్గాహికా నామ. ఆజీవహేతు పఞ్ఞత్తానం ఛన్నన్తి ఆజీవహేతుపి ఆపజ్జితబ్బానం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మపారాజికం (పారా. ౧౯౫), సఞ్చరిత్తే (పారా. ౩౦౧, ౩౦౨) సఙ్ఘాదిసేసో, ‘‘యో తే విహారే వసతి, సో అరహా’’తి (పారా. ౨౨౦) పరియాయేన థుల్లచ్చయం, భిక్ఖుస్స పణీతభోజనవిఞ్ఞత్తియా పాచిత్తియం (పాచి. ౨౫౭), భిక్ఖునియాపణీతభోజనవిఞ్ఞత్తియా పాటిదేసనీయం (పాచి. ౧౨౩౬), సూపోదనవిఞ్ఞత్తియా (పాచి. ౬౧౨-౬౧౩) దుక్కటన్తి ఇమేసం పరివారే (పరి. ౨౮౭) వుత్తానం ఛన్నం. న హేతా ఆపత్తియో ఆజీవహేతు ఏవ పఞ్ఞత్తా సఞ్చరిత్తాదీనం అఞ్ఞథాపి ఆపజ్జితబ్బతో. ఆజీవహేతుపి ఏతాసం ఆపజ్జనం సన్ధాయ ఏవం వుత్తం, ఆజీవహేతుపి పఞ్ఞత్తానన్తి అత్థో. న కేవలఞ్చ ఏతా ఏవ, అఞ్ఞాపి అదిన్నాదానకులదూసనపాణవధవేజ్జకమ్మాదివసేన ఆజీవహేతు ఆపజ్జితబ్బాపి సన్తి, తా పన ఆపత్తిసభఆగతాయ పారాజికాదీసు ఛసు ఏవ సఙ్గయ్హన్తీతి విసుం న వుత్తాతి వేదితబ్బా.

ఏత్తావతా పన సీసం న ఏతీతి సఙ్ఘాదిసేసం సన్ధాయ వుత్తం, చోదనా పన కతా ఏవ హోతి. తింసానీతి తింసం ఏతేసమత్థీతి తింసాని, తింసాధికానీతి వుత్తం హోతి. నవుతానీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

అత్తాదానం ఆదాతుకామేనాతి ఏత్థ అత్తనా ఆదాతబ్బతో దిట్ఠాదిమూలకేహి గహేతబ్బతో పరస్స విప్ఫన్దితుం అదత్వా పగ్గణ్హనతో అత్తాదానన్తి చోదనా వుచ్చతి, తం ఆదాతుకామేన, చోదనం కత్తుకామేనాతి అత్థో.

ఉబ్బాహికాయాతి ఉబ్బహన్తి వియోజేన్తి ఏతాయ అలజ్జీనం తజ్జనిం వా కలహం వాతి ఉబ్బాహికా, సఙ్ఘసమ్ముతి, తాయ. వినిచ్ఛిననం నామ తాయ సమ్మతభిక్ఖూహి వినిచ్ఛననమేవ. అలజ్జుస్సన్నాయ హి పరిసాయ సమథక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౨౨౭) ఆగతేహి దసఙ్గేహి సమన్నాగతా ద్వే తయో భిక్ఖూ తత్థేవ వుత్తాయ ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ సమ్మన్నితబ్బా, తేహి చ సమ్మతేహి విసుం వా నిసీదిత్వా, తస్సా ఏవ వా పరిసాయ ‘‘అఞ్ఞేహి న కిఞ్చి కథేతబ్బ’’న్తి సావేత్వా తం అధికరణం వినిచ్ఛితబ్బం.

కిమ్హీతి కిస్మిం వత్థుస్మిం, కతరవిపత్తియన్తి అత్థో. ‘‘కిమ్హి నం నామా’’తి ఇదం ‘‘కతరాయ విపత్తియా ఏతం చోదేసీ’’తి యాయ కాయచి విఞ్ఞాయమానాయ భాసాయ వుత్తేపి చోదకస్స వినయే అపకతఞ్ఞుతాయ ‘‘సీలాచారదిట్ఠిఆజీవవిపత్తీసు కతరాయాతి మం పుచ్ఛతీ’’తి ఞాతుం అసక్కోన్తస్స పుచ్ఛా, న పన కిమ్హీతిఆదిపదత్థమత్తం అజానన్తస్స. న హి అనువిజ్జకో చోదకం బాలం అపరిచితభాసాయ ‘‘కిమ్హి న’’న్తి పుచ్ఛతి. ‘‘కిమ్హి నమ్పి న జానాసీ’’తి ఇదమ్పి వచనమత్తం సన్ధాయ వుత్తం న హోతి, ‘‘కతరవిపత్తియా’’తి వుత్తే ‘‘అసుకాయ విపత్తియా’’తి వత్తుమ్పి న జానాసీతి వచనస్స అధిప్పాయమేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘బాలస్స లజ్జిస్స నయో దాతబ్బో’’తి వత్వా చ ‘‘కిమ్హి నం చోదేసీతి సీలవిపత్తియా’’తిఆది అధిప్పాయప్పకాసనమేవ నయదానం వుత్తం, న పన కిమ్హి-నం-పదానం పరియాయమత్తదస్సనం. న హి బాలో ‘‘కతరవిపత్తియం నం చోదేసీ’’తి ఇమస్స వచనస్స అత్థే ఞాతేపి విపత్తిప్పభేదనం, అత్తనా చోదియమానం విపత్తిసరూపఞ్చ జానితుం సక్కోతి, తస్మా తేనేవ అజాననేన అలజ్జీ అపసాదేతబ్బో. ‘‘కిమ్హి న’’న్తి ఇదమ్పి ఉపలక్ఖణమత్తం, అఞ్ఞేన వా యేన కేనచి ఆకారేన అవిఞ్ఞుతం పకాసేత్వా విస్సజ్జేతబ్బోవ.

‘‘దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయా’’తిఆదివచనతో (పారా. ౩౯; పరి. ౨) ‘‘అలజ్జీనిగ్గహత్థాయ…పే… పఞ్ఞత్త’’న్తి వుత్తం. ఏహితీతి హి-కారో ఏత్థ ఆగమో దట్ఠబ్బో, ఆగమిస్సతీతి అత్థో. దిట్ఠసన్తానేనాతి దిట్ఠనియామేన. అలజ్జిస్స పటిఞ్ఞాయ ఏవ కాతబ్బన్తి వచనపటివచనక్కమేనేవ దోసే ఆవిభూతేపి అలజ్జిస్స ‘‘అసుద్ధోహ’’న్తి దోససమ్పటిచ్ఛనపఅఞ్ఞాయ ఏవ ఆపత్తియా కాతబ్బన్తి అత్థో. కేచి పన ‘‘అలజ్జిస్స ఏతం నత్థీతి సుద్ధపటిఞ్ఞాయ ఏవ అనాపత్తియా కాతబ్బన్తి అయమేత్థ అత్థో సఙ్గహితో’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం అనువిజ్జకస్సేవ నిరత్థకత్తాపత్తితో చోదకేనేవ అలజ్జిపటిఞ్ఞాయ ఠాతబ్బతో. దోసాపగమపటిఞ్ఞా ఏవ హి ఇధ పటిఞ్ఞాతి అధిప్పేతా. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘ఏతమ్పి నత్థీతి పటిఞ్ఞం న దేతీ’’తిఆది (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౮౫-౩౮౬).

తదత్థదీపనత్థన్తి అలజ్జిస్స దోసే ఆవిభూతేపి తస్స దోసాపగమపటిఞ్ఞాయ ఏవ కాతబ్బతాదీపనత్థం. వివాదవత్థుసఙ్ఖాతే అత్థే పచ్చత్థికా అత్థపచ్చత్థికా. సఞ్ఞం దత్వాతి నేసం కథాపచ్ఛేదత్థం, అభిముఖకరణత్థఞ్చ సద్దం కత్వా. వినిచ్ఛినితుం అననుచ్ఛవికోతి ‘‘అసుద్ధో’’తి సఞ్ఞాయ చోదకపక్ఖే పవిట్ఠత్తా అనువిజ్జకభావతో బహిభూతత్తా అనువిజ్జితుం అసక్కుణేయ్యతం సన్ధాయ వుత్తం. సన్దేహే ఏవ హి సతి అనువిజ్జితుం సక్కా, అసుద్ధదిట్ఠియా పన సతి చుదితకేన వుత్తం సబ్బం అసచ్చతోపి పటిభాతి, కథం తత్థ అనువిజ్జనా సియాతి.

‘‘తథా నాసితకోవ భవిస్సతీ’’తి ఇమినా వినిచ్ఛయం అదత్వా సఙ్ఘతో వియోజనం నామ లిఙ్గనాసనా వియ అయమ్పి ఏకో నాసనప్పకారోతి దస్సేతి. విరద్ధం హోతీతి సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిం సహసా ఆపన్నో హోతి. ‘‘ఆదితో పట్ఠాయ అలజ్జీ నామ నత్థీ’’తి ఇదం ‘‘పక్ఖానురక్ఖణత్థాయ పటిఞ్ఞం న దేతీ’’తి ఇమస్స అలజ్జిలక్ఖణసమ్భవస్స కారణవచనం. పటిచ్ఛాదితకాలతో పట్ఠాయ అలజ్జీ నామ ఏవ, పురిమో లజ్జిభావో న రక్ఖతీతి అత్థో. పటిఞ్ఞం న దేతీతి సచే మయా కతదోసం వక్ఖామి, మయ్హం అనువత్తకా భిజ్జిస్సన్తీతి పటిఞ్ఞం న దేతి. ఠానే న తిట్ఠతీతి లజ్జిట్ఠానే న తిట్ఠతి, కాయవాచాసు వీతిక్కమో హోతి ఏవాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘వినిచ్ఛయో న దాతబ్బో’’తి, పుబ్బే పక్ఖికానం పటిఞ్ఞాయ వూపసమితస్సాపి అధికరణస్స దువూపసన్తతాయ అయమ్పి తథా నాసితకోవ భవిస్సతీతి అధిప్పాయో.

చుదితకచోదకేసు పటిపత్తిం ఞత్వాతి ‘‘తుమ్హే అమ్హాకం వినిచ్ఛయేన తుట్ఠా భవిస్సథా’’తిఆదినా వుత్తం చుదితకచోదకేసు అనువిజ్జకేన పటిపజ్జితబ్బకమ్మం ఞత్వా. వినిచ్ఛయో మజ్ఝేతి ఆపత్తీతి వా అనాపత్తీతి వా వినిచ్ఛయపరియోసానఅనువిజ్జనానం మజ్ఝం నామాతి అత్థో.

అమూలకమ్పి సమూలకం కత్వా వదన్తీతి ఆహ ‘‘ద్వే మూలానీ’’తి. కాలేన వక్ఖామీతిఆదీసు ఓకాసం కారాపేత్వా వదన్తో కాలేన వదతి నామ. సలాకగ్గయాగుఅగ్గభిక్ఖాచారట్ఠానాదీసు చోదేన్తో అకాలేన వదతి నామ. దోసతో వుట్ఠాపేతుకామతాయ వదన్తో అత్థసంహితేన వదతి నామ. దోసన్తరోతి దోసచిత్తో. పన్నరససు ధమ్మేసూతి ‘‘పరిసుద్ధకాయసమఆచారతా, తథా వచీసమాచారతా, సబ్రహ్మచారీసు మేత్తచిత్తతా, బహుస్సుతతా, ఉభిన్నం పాతిమోక్ఖానం స్వాగతాదితా, కాలేన వక్ఖామీ’’తిఆదినా (పరి. ౩౬౨) వుత్తపఞ్చధమ్మా చ కారుఞ్ఞతా, హితేసితా, అనుకమ్పతా, ఆపత్తివుట్ఠానతా, వినయపురేక్ఖారతాతి (చూళవ. ౪౦౧) ఇమేసు పన్నరససు. తత్థ ‘‘కారుఞ్ఞతా’’తి ఇమినా కరుణా దస్సితా. హితేసితాతి హితగవేసనతా. అనుకమ్పతాతి తేన హితేన సంయోజనతా, ఇమేహి ద్వీహిపి మేత్తా దస్సితా. ఆపత్తివుట్ఠానతాతి సుద్ధన్తే పతిట్ఠాపనతా. వత్థుం చోదేత్వా సారేత్వా పటిఞ్ఞం ఆరోపేత్వా యథాపటిఞ్ఞాయ కమ్మకరణం వినయపురేక్ఖారతా నామ.

అధికరణట్ఠేనాతి అధికాతబ్బట్ఠేన, సమథేహి వూపసమేతబ్బట్ఠేనాతి అత్థో. తం నానత్తం దస్సేతున్తి ఇధ అనధిప్పేతమ్పి అత్థుద్ధారవసేన తం నానత్తం దస్సేతున్తి అధిప్పాయో. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘సేసాని అత్థుద్ధారవసేన వుత్తానీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౮౫-౩౮౬). యం అధికిచ్చాతిఆదినా అధికరణసద్దస్స కమ్మసాధనతా వుత్తా.