౧౩. కులదూసకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౩౧. తేరసమే కీటాగిరీతి తస్స నిగమస్స నామం. తఞ్హి సన్ధాయ పరతో ‘‘న అస్సజిపునబ్బసుకేహి భిక్ఖూహి కీటాగిరిస్మిం వత్థబ్బ’’న్తి వుత్తం, గామనిగమతో చ పబ్బాజనం, న జనపదతో. తేన పన యోగతో జనపదోపి ‘‘కీటాగిరి’’ఇచ్చేవ సఙ్ఖ్యం గతోతి ఆహ ‘‘ఏవంనామకే జనపదే’’తి.

తత్రాతి సావత్థియం. ధురట్ఠానేతి అభిముఖట్ఠానే, జేతవనద్వారసమీపేతి అత్థో. ద్వీహి మేఘేహీతి వస్సికేన, హేమన్తికేన చాతి ద్వీహి మేఘేహి. గణాచరియేహి ఛహి అధికతాయ ‘‘సమధిక’’న్తి వుత్తం.

ఉదకస్సాతి అకప్పియఉదకస్స ‘‘కప్పియఉదకసిఞ్చన’’న్తి విసుం వక్ఖమానత్తా, తఞ్చ ‘‘ఆరామాదిఅత్థాయ రుక్ఖరోపనే అకప్పియవోహారేసుపి కప్పియఉదకసిఞ్చనాది వట్టతీ’’తి వక్ఖమానత్తా ఇధాపి విభాగం కత్వా కప్పియఉదకసిఞ్చనాది విసుం దస్సితం. యథా కోట్టనఖణనాదికాయికకిరియాపి అకప్పియవోహారే సఙ్గహితా, ఏవం మాతికాఉజుకరణాదికప్పియవోహారేపీతి ఆహ ‘‘సుక్ఖమాతికాయ ఉజుకరణ’’న్తి. ఏత్థ పురాణపణ్ణాదిహరణమ్పి సఙ్గయ్హతి. మహాపచ్చరియవాదోవ పమాణత్తా పచ్ఛా వుత్తో. అకప్పియవోహారేపి ఏకచ్చం వట్టతీతి దస్సేతుం ‘‘న కేవలఞ్చ సేస’’న్తిఆదిమాహ. యంకిఞ్చి మాతికన్తి సుక్ఖం వా అసుక్ఖం వా. తత్థాతి ఆరామాదిఅత్థాయ రుక్ఖరోపనే. తథాతి కప్పియవోహారపరియాయాదీహి గన్థాపనం సన్ధాయ వుత్తం. ఇమినా చ కులసఙ్గహత్థాయ గన్థాపనాదిపి న వట్టతీతి దస్సేతి.

వత్థుపూజనత్థాయ సయం గన్థనం కస్మా న వట్టతీతి చోదేన్తో ‘‘నను చా’’తిఆదిమాహ. యథా ఆరామాదిఅత్థం కప్పియపథవియం సయం రోపేతుమ్పి వట్టతి, తథా వత్థుపూజనత్థాయ సయం గన్థనమ్పి కస్మా న వట్టతీతి చోదకస్స అధిప్పాయో. వుత్తన్తిఆది పరిహారో. అథ ‘‘న పన మహాఅట్ఠకథాయ’’న్తి కస్మా వదతి? మహాపచ్చరిఆదీసు వుత్తమ్పి హి పమాణమేవాతి నాయం విరోధో, మహాఅట్ఠకథాయం అవుత్తస్స సయం రోపనస్స తత్థేవ వుత్తేన ఉదకసిఞ్చనేన సహ సంసన్దననయదస్సనముఖేన పమాణమేవాతి పతిట్ఠాపేతుం వుత్తత్తా. ‘‘మఞ్ఞేయ్యాసీ’’తి పదం ‘‘తం కథ’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధితబ్బం. తత్థాయం అధిప్పాయో – కిఞ్చాపి మహాఅట్ఠకథాయం సయం రోపనం న వుత్తం, కప్పియఉదకస్స సయం ఆసిఞ్చనం వుత్తమేవ, తస్మా యథా ఆరామాదిఅత్థాయ కప్పియఉదకం సయం సిఞ్చితుమ్పి వట్టతి, తథా వత్థుపూజనత్థాయ గన్థనమ్పి కస్మా న వట్టతీతి. తమ్పి న విరుజ్ఝతీతి యదేతం వత్థుపూజనత్థాయపి గన్థనాదిం పటిక్ఖిపిత్వా ఆరామాదిఅత్థాయ సయం రోపనసిఞ్చనం వుత్తం, తమ్పి పాళియా సంసన్దనతో పుబ్బాపరం న విరుజ్ఝతి.

తం కథం న విరుజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘తత్ర హీ’’తిఆది. తత్రాతి రోపనసిఞ్చనవిసయే. పుప్ఫాదీహి కులసఙ్గహప్పసఙ్గే ‘‘మాలావచ్ఛ’’న్తి విసేసితత్తా కులసఙ్గహత్థమేవ రోపనం అధిప్పేతన్తి విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘మాలావచ్ఛన్తి వదన్తో’’తిఆది. ఏతం వుత్తన్తి ‘‘మాలావచ్ఛం రోపేన్తిపి రోపాపేన్తిపి, సిఞ్చన్తిపి సిఞ్చాపేన్తిపీ’’తి ఏతం వుత్తం. అఞ్ఞత్ర పనాతి ఆరామాదిఅత్థాయ మాలావచ్ఛాదీనం రోపనే పన. పరియాయోతి సయంకరణకారాపనసఙ్ఖాతో పరియాయో వోహారో అత్థవిసేసోతి అత్థో అత్థి ఉపలబ్భతి, కులసఙ్గహత్థత్తాభావాతి అధిప్పాయో. ఏవమేత్థ పరియాయసద్దస్స కరణకారాపనవసేన అత్థే గయ్హమానే ‘‘గన్థేన్తిపి గన్థాపేన్తిపీ’’తి పాళియం పటిక్ఖిత్తగన్థనగన్థాపనం ఠపేత్వా యం పరతో ‘‘ఏవం జాన, ఏవం కతే సోభేయ్యా’’తిఆదికప్పియవచనేహి గన్థాపనం వుత్తం, తత్థ దోసాభావో సమత్థితో హోతి, ‘‘గన్థేహీ’’తి ఆణత్తియా కారాపనస్సేవ గన్థాపనన్తి అధిప్పేతత్తా. తత్థ పరియాయం ఇధ చ పరియాయాభావం ఞత్వాతి తత్థ ‘‘మాలావచ్ఛం రోపేన్తీ’’తిఆదీసు ‘‘మాలావచ్ఛ’’న్తి కులసఙ్గహత్థతాసూచనకస్స విసేసనస్స సబ్భావతో కరణకారాపనసఙ్ఖాతపరియాయసబ్భావం. ఇధ ‘‘గన్థేన్తీ’’తిఆదీసు తథావిధవిసేసవచనాభావతో తస్స పరియాయస్స అభావఞ్చ ఞత్వా. తం సువుత్తమేవాతి వేదితబ్బన్తి యోజనా.

సబ్బం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి అట్ఠకథాసు ఆగతనయేనేవ రోపనాది, గన్థాపనాది చ సబ్బం వేదితబ్బం. న హేత్థ సన్దేహో కాతబ్బోతి నిగమేతి.

హరణాదీసూతి వత్థుపూజనత్థాయ హరణాదీసు. కులిత్థిఆదీనం అత్థాయ హరణతోతి కులిత్థిఆదీనం హరణస్సేవ విసేసేత్వా పటిక్ఖిత్తత్తాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘హరణాధికారే హీ’’తిఆది. మఞ్జరీతి పుప్ఫగోచ్ఛం. వటంసకోతి కణ్ణస్స ఉపరి పిళన్ధనత్థం కతపుప్ఫవికతి, సో చ ‘‘వటంసో’’తి వుచ్చతి. కణ్ణికాతి బహూనం పుప్ఫానం వా మాలానం వా ఏకతో బన్ధితస్స నామం, ‘‘కణ్ణాభరణ’’న్తిపి వదన్తి. హారసదిసన్తి ముత్తాహారసదిసం.

కప్పియేనాతి కప్పియఉదకేన. తేసంయేవ ద్విన్నన్తి కులదూసనపరిభోగానం ద్విన్నం. దుక్కటన్తి కులసఙ్గహత్థాయ సయం సిఞ్చనే, కప్పియవోహారేన వా అకప్పియవోహారేన వా సిఞ్చాపనే చ దుక్కటం, పరిభోగత్థాయ పన సయం సిఞ్చనే, అకప్పియవోహారేన సిఞ్చాపనే చ దుక్కటం. పయోగబహులతాయాతి సయం కరణే, కాయపయోగస్స కారాపనే చ వచీపయోగస్స చ బహుత్తేన.

గన్థేన నిబ్బత్తం దామం గన్థిమం. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. న వట్టతీతి వత్థుపూజనత్థాయపి న వట్టతి, దుక్కటన్తి అత్థో. వట్టతీతి వత్థుపూజనత్థాయ వట్టతి, కులసఙ్గహత్థాయ పన కప్పియవోహారేన కారాపేన్తస్సాపి దుక్కటమేవ.

నీపపుప్ఫం నామ కదమ్బపుప్ఫం. పురిమనయేనేవాతి ‘‘భిక్ఖుస్స వా’’తిఆదినా వుత్తనయేన.

కదలిక్ఖన్ధమ్హీతిఆదినా వుత్తం సబ్బమేవ సన్ధాయ ‘‘తం అతిఓళారికమేవా’’తి వుత్తం, సబ్బత్థ కరణే, అకప్పియవచనేన కారాపనే చ దుక్కటమేవాతి అత్థో. ‘‘పుప్ఫవిజ్ఝనత్థం కణ్టకం బన్ధితుమ్పి న వట్టతీ’’తి ఇమస్స ఉపలక్ఖణత్తా పుప్ఫదామోలమ్బనాదిఅత్థాయ రజ్జుబన్ధనాదిపి న వట్టతీతి కేచి వదన్తి, అఞ్ఞే పన ‘‘పుప్ఫవిజ్ఝనత్థం కణ్టకన్తి విసేసితత్తా తదత్థం కణ్టకమేవ బన్ధితుం న వట్టతి, తఞ్చ అట్ఠకథాపమాణేనా’’తి వదన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. పుప్ఫపటిచ్ఛకం నామ దణ్డాదీహి కతం పుప్ఫాధానం, ఏతమ్పి నాగదన్తకమ్పి సఛిద్దకమేవ గహేతబ్బం. అసోకపిణ్డియాతి అసోకసాఖానం, పుప్ఫానం వా సమూహే. ధమ్మరజ్జు నామ చేతియాదీని పరిక్ఖిపిత్వా తేసఞ్చ రజ్జుయా చ అన్తరా పుప్ఫప్పవేసనత్థాయ బన్ధరజ్జు. ‘‘సిథిలవట్టితా వా రజ్జువట్టిఅన్తరే పుప్ఫప్పవేసనత్థాయ ఏవం బన్ధా’’తిపి వదన్తి.

మత్థకదామన్తి ధమ్మాసనాదిమత్థకలమ్బకదామం. తేసంయేవాతి ఉప్పలాదీనం ఏవ. వాకేన వా దణ్డకేన వాతి పుప్ఫనాళం ఫాలేత్వా పుప్ఫేన ఏకాబద్ధం ఠితవాకేన, దణ్డకేన చ ఏకబన్ధనేనేవ, ఏతేన పుప్ఫం బీజగామే సఙ్గహం న గచ్ఛతి పఞ్చసు బీజేసు అప్పవిట్ఠత్తా పణ్ణం వియ, తస్మా కప్పియం అకారాపేత్వాపి కోపనే దోసో నత్థి. యఞ్చ ఛిన్నస్సాపి మకుళస్స వికసనం, తమ్పి అతితరుణస్స అభావా వుడ్ఢిలక్ఖణం న హోతి, పరిణతస్స పన మకుళస్స పత్తానం సినేహే పరియాదానం గతే విసుంభావో ఏవ వికాసో, తేనేవ ఛిన్నమకుళవికాసో అచ్ఛిన్నమకుళవికాసతో పరిహీనో, మిలాతయుత్తో వా దిస్సతి. యఞ్చ మిలాతస్స ఉదకసఞ్ఞోగే అమిలానతాపజ్జనం, తమ్పి తమ్బులపణ్ణాదీసు సమానన్తి వుడ్ఢిలక్ఖణం న హోతి, పాళిఅట్ఠకథాదీసు చ న కత్థచి పుప్ఫానం కప్పియకరణం ఆగతం, తస్మా పుప్ఫం సబ్బథా అబీజమేవాతి విఞ్ఞాయతి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. ‘‘పసిబ్బకే వియా’’తి వుత్తత్తా పుప్ఫపసిబ్బకే వా పసిబ్బకసదిసబన్ధే వా యత్థ కత్థచి చీవరే వా పక్ఖిపితుం వట్టతీతి సిద్ధం. బన్ధితుం న వట్టతీతి రజ్జుఆదీహి బన్ధనం సన్ధాయ వుత్తం, పుప్ఫస్సేవ పన అచ్ఛిన్నదణ్డవాకేహి బన్ధితుం వట్టతి ఏవ.

పుప్ఫపటే చ దట్ఠబ్బన్తి పుప్ఫపటం కరోన్తస్స దీఘతో పుప్ఫదామస్స హరణపచ్చాహరణవసేన పూరణం సన్ధాయ వుత్తం, తిరియతో హరణం పన వాయిమం నామ హోతి, న పూరిమం. ‘‘పురిమట్ఠానం అతిక్కామేతీ’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా పురిమం పుప్ఫకోటిం ఫుసాపేత్వా వా అఫుసాపేత్వా వా పరిక్ఖిపనవసేన పన అతిక్కమన్తస్స ఆపత్తియేవ. బన్ధితుం వట్టతీతి పుప్ఫరహితాయ సుత్తవాకకోటియా బన్ధితుం వట్టతి. ‘‘ఏకవారం హరిత్వా వా పరిక్ఖిపిత్వా వా’’తి ఇదం పుబ్బే వుత్తచేతియాదిపరిక్ఖేపం, పుప్ఫపటకరణఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం.

పరేహి పూరితన్తి దీఘతో పసారితం. వాయితున్తి తిరియతో హరితుం, తం పన ఏకవారమ్పి న లబ్భతి. పుప్ఫాని ఠపేన్తేనాతి అగన్థితపుప్ఫాని అఞ్ఞమఞ్ఞం ఫుసాపేత్వాపి ఠపేన్తేన. ఘటికదామఓలమ్బకోతి హేట్ఠాభాగే ఘటికాకారయుత్తో, దారుఘటికాకారో వా ఓలమ్బకో. సుత్తమయం గేణ్డుకం నామ. సబ్బత్థాతి గన్థిమాదీసు సబ్బత్థ.

రేచకన్తి అభినయం, ‘‘ఏవం నచ్చాహీ’’తి నటనాకారదస్సనన్తి అత్థో, ‘‘చక్కం వియ అత్తానం భమాపన’’న్తిపి కేచి. ఆకాసేయేవ కీళన్తీతి ‘‘అయం సారీ అసుకపదం మయా నీతా’’తి ఏవం ముఖేనేవ ఉభోపి వదన్తా కీళన్తి. జూతఫలకేతి జూతమణ్డలే. పాసకకీళాయాతి ద్విన్నం తివఙ్గులప్పమాణానం దారుదన్తాదిమయానం పాసకానం చతూసు పస్సేసు ఏకకాదివసేన బిన్దూని కత్వా ఫలకే ఖిపిత్వా ఉపరిభాగే దిట్ఠబిన్దూనం వసేన సారియో అపనేత్వా కీళనకజూతకీళాయ.

మఞ్జట్ఠి నామ మఞ్జట్ఠరుక్ఖసారకసావం. సలాకహత్థన్తి నాళికేరహీరాదీనం కలాపస్సేతం నామం. పాళియం థరుస్మిన్తి ఖగ్గే. ఉస్సేళేన్తీతి ముఖేన ఉస్సేళనసద్దం పముఞ్చన్తి, మహన్తం అబ్యత్తసద్దం పవత్తేన్తీతి అత్థో. అప్ఫోటేన్తీతి ద్విగుణితవామహత్థే దక్ఖిణహత్థేన తాళేత్వా సద్దం కరోన్తి. ముఖడిణ్డిమన్తి ముఖభేరీ.

౪౩౨. తేసన్తి సమాసే గుణీభూతాని పబ్బానిపి పరామసతి. బోన్దోతి లోలో, మన్దధాతుకోతి అత్థో. భకుటిం కత్వాతి భముకభేదం కత్వా. నేలాతి నిద్దోసా.

౪౩౩. పాళియం ‘‘సారిపుత్తా’’తి ఇదం ఏకసేసనయేన సారిపుత్తమోగ్గల్లానానం ఉభిన్నం ఆలపనం, తేనేవ బహువచననిద్దేసో కతో.

౪౩౫. అట్ఠారస వత్తానీతి ‘‘న ఉపసమ్పాదేతబ్బ’’న్తిఆదీని ‘‘న భిక్ఖూహి సమ్పయోజేతబ్బ’’న్తి పరియోసానాని కమ్మక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౭) ఆగతాని అట్ఠారస వత్తాని. న పన్నలోమాతి న పతితమానలోమా, అననుకూలవత్తినోతి అత్థో.

౪౩౭. పరసన్తకం దేతి దుక్కటమేవాతి విస్సాసగాహేన దానం సన్ధాయ వుత్తం. థుల్లచ్చయన్తి ఏత్థ భణ్డదేయ్యమ్పి హోతి ఏవ.

తఞ్చ ఖో వత్థుపూజనత్థాయాతి మాతాపితూనమ్పి పుప్ఫం దేన్తేన వత్థుపూజనత్థాయేవ దాతబ్బన్తి దస్సేతి. మణ్డనత్థాయ పన సివలిఙ్గాదిపూజనత్థాయాతి ఏత్తకమేవ వుత్తత్తా ‘‘ఇమం విక్కిణిత్వా జీవిస్సన్తీ’’తి మాతాపితూనం దాతుం వట్టతి, సేసఞాతీనం పన తావకాలికమేవ దాతుం వట్టతి. ఞాతిసామణేరేహేవాతి తేసం గిహికమ్మపరిమోచనత్థం వుత్తం. ఇతరేతి అఞ్ఞాతకా, తేహిపి సామణేరేహి ఆచరియుపజ్ఝాయానం వత్తసీసేన హరితబ్బం. చూళకన్తి ఉపడ్ఢభాగతోపి ఉపడ్ఢం.

సామణేరా…పే… ఠపేన్తీతి అరక్ఖితాగోపితం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ తత్థాతి మగ్గే వా చేతియఙ్గణే వా. ‘‘సామణేరేహి దాపేతుం న లభన్తీ’’తి ఇదం సామణేరేహి గిహీనం కమ్మం కారితం వియ హోతీతి వుత్తం, న పన పుప్ఫదానం హోతీతి సామణేరానమ్పి న వట్టనతో. వుత్తఞ్చ ‘‘సయమేవా’’తిఆది. ‘‘అవిసేసేన వుత్త’’న్తి ఇమినా సబ్బేసమ్పి న వట్టతీతి దస్సేతి.

ఖీణపరిబ్బయానన్తి ఆగన్తుకే సన్ధాయ వుత్తం. పరిచ్ఛిన్నేసుపి రుక్ఖేసు ‘‘ఇధ ఫలాని సున్దరానీ’’తిఆదిం వదన్తేన కులసఙ్గహో కతో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ఏవం పన న వత్తబ్బ’’న్తి.

రుక్ఖచ్ఛల్లీతి రుక్ఖత్తచో. అభాజనీయత్తా గరుభణ్డం వుత్తం. వుత్తనయేనాతి పణ్ణదానమ్పి పుప్ఫఫలాదీసు వుత్తనయేన కులసఙ్గహో హోతీతి దస్సేతి.

పుబ్బే వుత్తప్పకారన్తి మమ వచనేన భగవతో పాదే వన్దథాతిఆదినా వుత్తప్పకారసిక్ఖాపదే పఠమం వుత్తం. ‘‘పక్కమతాయస్మా’’తి ఇదం పబ్బాజనీయకమ్మవసేన వుత్తం. పున ‘‘పక్కమతాయస్మా’’తి ఇదమ్పి పబ్బాజనీయకమ్మకతస్స వత్తవసేన వుత్తం. ఏత్థ చ అస్సజిపునబ్బసుకేహి ఆచరియేసు అనేకవిధేసు అనాచారేసు పఞ్ఞపేతబ్బా ఆపత్తియో సిక్ఖాపదన్తరేసు పఞ్ఞత్తా ఏవాతి తా ఇధ అపఞ్ఞపేత్వా కులదూసకానం పబ్బాజనీయకమ్మవసేన నిగ్గహం కాతుం తత్థేవ సమ్మా అవత్తిత్వా కారకసఙ్ఘం ఛన్దగామితాదీహి పాపేన్తానం సమనుభాసనాయ సఙ్ఘాదిసేసం ఆరోపితఞ్చ ఇదం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తన్తి వేదితబ్బం. పఠమసఙ్ఘభేదసదిసానేవాతి ఏత్థ అఙ్గేసుపి యథా తత్థ పరక్కమనం, ఏవమిధ ఛన్దాదీహి పాపనం దట్ఠబ్బం. సేసం తాదిసమేవాతి.

కులదూసకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిగమనవణ్ణనా

౪౪౨. ఇతరే పన యావతతియకాతి వేదితబ్బాతి సమ్బన్ధో. యో హి జరో ఏకస్మిం దివసే ఆగన్త్వాపి గతో అనన్తరేసు ద్వీసు దివసేసు అనుప్పజ్జిత్వా తతియే దివసే ఉప్పజ్జతి, సో తతియకో. యో పన తతియేపి అనుప్పజ్జిత్వా చతుత్థే ఏవ దివసే ఉప్పజ్జతి, సో చతుత్థకో చాతి వుచ్చతి. తం సన్ధాయాహ ‘‘యథా తతియే’’తిఆది. ‘‘అకామేన అవసేనా’’తి ఇమినా అప్పటికమ్మకరణం నామ యస్మా అలజ్జిలక్ఖణం, సగ్గమోక్ఖావరణఞ్చ, తస్మా ఆపన్నో పుగ్గలో ‘‘పచ్ఛా పరివసిస్సామీ’’తి విక్ఖిపితుం న లభతి, సఙ్ఘేన చ అనిచ్ఛన్తస్సేవ పరివాసో దాతబ్బోతి దస్సేతి. పాళియం చిణ్ణమానత్తో భిక్ఖు…పే… అబ్భేతబ్బోతి ఏత్థ యో భిక్ఖు చిణ్ణమానత్తో, సో భిక్ఖు అబ్భేతబ్బోతి ఏవం భిక్ఖుసద్దద్వయస్స యోజనా వేదితబ్బా. తే చ భిక్ఖూ గారయ్హాతి ఊనభావం ఞత్వా అబ్భేన్తి, దుక్కటాపజ్జనేన గరహితబ్బా. సామీచీతి వత్తం.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ విమతివినోదనియం

తేరసకవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.