౧. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౩౪. తేరసకస్సాతి తేరస సిక్ఖాపదాని పరిమాణాని అస్సాతి తేరసకో, కణ్డో, తస్స. సమథే విపస్సనాయ వా అభిరతిరహితో ఇధ అనభిరతో, న పబ్బజ్జాయాతి ఆహ ‘‘విక్ఖిత్తచిత్తో’’తి. విక్ఖిత్తతాయ కారణమాహ కామరాగాఇచ్చాది.

౨౩౫. అబ్బోహారికాతి సీలవిపత్తివోహారం నారహతీతి కత్వా వుత్తం. అకుసలభావే పనస్సా అబ్బోహారతా నత్థి.

౨౩౬-౭. చేతనా-సద్దతో విసుం సం-సద్దస్స అత్థాభావం ఇక-పచ్చయస్స చ అత్థవన్తతం దస్సేతుం సఞ్చేతనా వాతిఆది దుతియవికప్పో వుత్తో. సిఖాప్పత్తో అత్థోతి అధిప్పేతత్థం సన్ధాయ వుత్తం. ఆసయభేదతోతి పిత్తసేమ్హపుబ్బలోహితానం చతున్నం ఆసయానం భేదేన. ధాతునానత్తతోతి రసరుహిరాదీనం సత్తన్నం, పథవాదీనం వా చతున్నం ధాతూనం నానత్తేన. వత్థిసీసన్తి ముత్తవత్థితో మత్థకపస్సం. హత్థిమదచలనం నామఞ్చ సమ్భవోతి ఆహ ‘‘సమ్భవో నిక్ఖమతీ’’తి. సమ్భవవేగన్తి సమ్భవస్స ఠానతో చవిత్వా దకసోతాభిముఖం ఓతరణేన సఞ్జాతసరీరక్ఖోభవేగం. బాహుసీసన్తి ఖన్ధప్పదేసం. దస్సేసీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో హేతుత్థో, తేన యస్మా కణ్ణచూళికాహి సమ్భవో నిక్ఖమతి…పే… సమ్భవఞ్చ దస్సేసి, తస్మా తతియస్స భాసితం సుభాసితన్తి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. దకసోతన్తి ముత్తస్స వత్థితో నిక్ఖమనమగ్గం, అఙ్గజాతప్పదేసన్తి వుత్తం హోతి. సుక్కఞ్చ నామేతం రసరుహిరాదిసత్తదేహధాతూసు మజ్ఝిమధాతుచతుజం అట్ఠిమిఞ్జాది వియ పథవీధాతుసఙ్గహితం ఆహారూపజీవీనం సకలకాయగతం అతిదహరదారకానమ్పి అత్థేవ, తం పన పన్నరససోళసవస్సుద్దేసతో పట్ఠాయ సత్తానం సముప్పజ్జనకకామరాగేహేవ ఠానతో చలతి, చలితఞ్చ ఆపోధాతుభావేన చిత్తజమేవ హుత్వా దకసోతం ఓతరతి, దకసోతతో పన పట్ఠాయ చిత్తపచ్చయఉతుజం హోతి మత్థలుఙ్గతో చలితసిఙ్ఘాణికా వియ. యేసం పన సముచ్ఛేదనవిక్ఖమ్భనాదీహి రాగపరియుట్ఠానం నత్థి, తేసం సుక్కవిస్సట్ఠి న సియా. ఇతి యథాఠానతో సుక్కస్స విస్సట్ఠియేవ రాగచిత్తసముట్ఠానా, న పకతిరూపం, తేనేవ కథావత్థుఅట్ఠకథాయం (కథా. అట్ఠ. ౩౦౭) ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠి నామ రాగసముట్ఠానా హోతీ’’తి సుక్కస్స విస్సట్ఠి ఏవ రాగసముట్ఠానా వుత్తా, న పకతిరూపం. ఛన్నం పన కామావచరదేవానం విజ్జమానాపి సుక్కధాతు ద్వయంద్వయసమాపత్తివసేన పరియుట్ఠితరాగేనాపి ఠానతో న గళతి, యథాఠానే ఏవ ఠత్వా కిఞ్చి వికారం ఆపజ్జమానా తఙ్ఖణికపరిళాహవూపసమావహా మేథునకిచ్చనిట్ఠాపితా హోతీతి వేదితబ్బం. కేచి పన ‘‘కాయసమ్ఫస్ససుఖమేవ తేసం కామకిచ్చ’’న్తి వదన్తి. ఖీణాసవానం పన అనాగామీనఞ్చ సబ్బసో కామరాగాభావేన సుక్కధాతువికారమ్పి నాపజ్జతీతి వేదితబ్బం. రూపీబ్రహ్మానం పన విక్ఖమ్భితకామరాగేన జనితత్తా అనాహారూపజీవితత్తా చ సబ్బథా సుక్కధాతుపి నత్థేవ. తథేవాతి మోచనస్సాదేన నిమిత్తే ఉపక్కమతోతిఆదిం అతిదిసతి. ‘‘విస్సట్ఠీతి ఠానాచావనా వుచ్చతీ’’తి పదభాజనే (పారా. ౨౩౭) వుత్తత్తా ‘‘దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే’’తి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ దకసోతోరోహణఞ్చేత్థాతిఆది. ఏత్థాతి తీసుపి వాదేసు. అధివాసేత్వాతి నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా పున విప్పటిసారే ఉప్పన్నే మోచనస్సాదం వినోదేత్వా. అన్తరా నివారేతున్తి అత్తనో నిమిత్తే కతూపక్కమేన ఠానా చుతం దకసోతం ఓతరితుం అదత్వా అన్తరా నివారేతుం. మోచనస్సాదేన హత్థపరికమ్మాదిం కరోన్తస్స ముత్తేపి దుక్కటమేవ, నిమిత్తే ఉపక్కమాభావతో పన సఙ్ఘాదిసేసో న హోతీతి ఆహ ‘‘హత్థ…పే… అనాపత్తీ’’తి. దకసోతోరోహణఞ్చేత్థాతిఆదినా వుత్తవినిచ్ఛయం సన్ధాయ ‘‘అయం సబ్బాచరియసాధారణవినిచ్ఛయో’’తి వుత్తం.

ఖోభకరణపచ్చయో నామ విసభాగభేసజ్జసేనాసనాహారాదిపచ్చయో. నానావిధం సుపినన్తి ఖుభితవాతాదిధాతూనం అనుగుణం. అనుభూతపుబ్బన్తి పుబ్బే భూతపుబ్బం మనసా పరికప్పితపుబ్బఞ్చ. సగ్గనరకదేసన్తరాదీనమ్పి హి సఙ్గహేత్వా వుత్తం. అత్థకామతాయ వా అనత్థకామతాయ వాతి ఇదం దేవతానం హితాహితాధిప్పాయతం దస్సేతుం వుత్తం. అత్థాయ వా అనత్థాయ వాతి సభావతో భవితబ్బం హితాహితం సన్ధాయ వుత్తం. నను దేవతాహి ఉపసంహరియమానాని ఆరమ్మణాని పరమత్థతో నత్థి, కథం తాని పురిసో పస్సతి, దేవతా వా తాని అవిజ్జమానాని ఉపసంహరన్తీతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ సో తాసన్తిఆది. తేన ‘‘ఏవమేసో పరికప్పతూ’’తి దేవతాహి చిన్తితమత్తేన సుపన్తస్స చిత్తం భవఙ్గసన్తతితో నిపతిత్వా దేవతాహి చిన్తితనియామేనేవ పరికప్పమానం పవత్తతి, ఏవం తేన పరికప్పమానాని ఆరమ్మణాని దేవతాహి ఉపసంహటాని నామ హోన్తి, తాని చ సో దేవతానుభావేన పస్సతి నామాతి దస్సేతి. బోధిసత్తమాతా వియ పుత్తపటిలాభనిమిత్తన్తిఆదీసు బోధిసత్తస్స గబ్భోక్కన్తిదివసే మహామాయాదేవియా అత్తనో దక్ఖిణపస్సేన ఏకస్స సేతవరవారణస్స అన్తోకుచ్ఛిపవిట్ఠభావదస్సనం పుత్తపటిలాభనిమిత్తం సుపినం నామ. అమ్హాకం పన బోధిసత్తస్స ‘‘స్వే బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి చాతుద్దసియం పక్ఖస్స రత్తివిభాయనకాలే హిమవన్తం బిబ్బోహనం కత్వా పురత్థిమపచ్ఛిమసముద్దేసు వామదక్ఖిణహత్థే దక్ఖిణసముద్దే పాదే చ ఓదహిత్వా మహాపథవియా సయనం ఏకో, దబ్బతిణసఙ్ఖాతాయ తిరియా నామ తిణజాతియా నఙ్గలమత్తరత్తదణ్డాయ నాభితో ఉగ్గతాయ ఖణేన అనేకయోజనసహస్సం నభం ఆహచ్చ ఠానం ఏకో, సేతానం కణ్హసీసానం కిమీనం పాదేహి ఉస్సక్కిత్వా యావ జాణుమణ్డలం ఆహచ్చ ఠానం ఏకో, నానావణ్ణానం చతున్నం సకుణానం చతూహి దిసాహి ఆగన్త్వా పాదమూలే సేతవణ్ణతాపజ్జనం ఏకో, బోధిసత్తస్స మహతో మీళ్హపబ్బతస్స ఉపరి అలిమ్పమానస్స చఙ్కమనం ఏకోతి ఇమే పఞ్చ మహాసుపినా నామ, ఇమే చ యథాక్కమం సమ్బోధియా, దేవమనుస్సేసు అరియమగ్గప్పకాసనస్స, గిహీనఞ్చ సరణూపగమనస్స, ఖత్తియాదిచతువణ్ణానం పబ్బజిత్వా అరహత్తపటిలాభస్స, చతున్నం పచ్చయానం లాభే అలిత్తభావస్స చ పుబ్బనిమిత్తానీతి వేదితబ్బం. సోళస సుపినా పాకటా ఏవ. ఏకన్తసచ్చమేవాతి ఫలనియముప్పత్తితో వుత్తం. దస్సనం పన సబ్బత్థ విపల్లత్థమేవ. ధాతుక్ఖోభాదీసు చతూసు మూలకారణేసు ద్వీహి తీహిపి కారణేహి కదాచి సుపినం పస్సన్తీతి ఆహ ‘‘సంసగ్గభేదతో’’తి. సుపినభేదోతి సచ్చాసచ్చత్థతాభేదో.

రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణన్తి ఏత్థ కమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తతో అఞ్ఞరూపమేవ విఞ్ఞాణస్స నిమిత్తన్తి రూపనిమిత్తం, తం ఆది యేసం సత్తనిమిత్తాదీనం తాని రూపనిమిత్తాదీని ఆరమ్మణాని యస్స భవఙ్గచిత్తస్స తం రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణం. ఈదిసానీతి రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణాని రాగాదిసమ్పయుత్తాని చ. సబ్బోహారికచిత్తేనాతి పటిబుద్ధస్స పకతివీథిచిత్తేన. కో నామ పస్సతీతి సుత్తపటిబుద్ధభావవియుత్తాయ చిత్తప్పవత్తియా అభావతో సుపినం పస్సన్తో నామ న సియాతి అధిప్పాయో, తేనాహ ‘‘సుపినస్స అభావోవ ఆపజ్జతీ’’తి. కపిమిద్ధపరేతోతి ఇమినా నిద్దావసేన పవత్తమానభవఙ్గసన్తతిబ్యవహితాయ కుసలాకుసలాయ మనోద్వారవీథియా చ పస్సతీతి దస్సేతి, తేనాహ యా నిద్దాతిఆది. ద్వీహి అన్తేహి ముత్తోతి కుసలాకుసలసఙ్ఖాతేహి ద్వీహి అన్తేహి ముత్తో. ఆవజ్జనతదారమ్మణక్ఖణేతి సుపినే పఞ్చద్వారవీథియా అభావతో మనోద్వారే ఉప్పజ్జనారహం గహేత్వా వుత్తం.

ఏత్థ చ సుపినన్తేపి తదారమ్మణవచనతో అనుభూతేసు సుతపుబ్బేసు వా రూపాదీసు పురాపత్తిభావేన పరికప్పేత్వా విపల్లాసతో పవత్తమానాపి కామావచరవిపాకధమ్మా పరిత్తధమ్మే నిస్సాయ పరికప్పేత్వా పవత్తత్తా పరిత్తారమ్మణా వుత్తా, న పన సరూపతో పరిత్తధమ్మే గహేత్వా పవత్తత్తా ఏవాతి గహేతబ్బం. ఏవఞ్చ ఇత్థిపురిసాదిఆకారం ఆరోపేత్వా పవత్తమానానం రాగాదిసవిపాకధమ్మానమ్పి తేసం ఆరమ్మణం గహేత్వా ఉప్పన్నానం పటిసన్ధాదివిపాకానమ్పి పరిత్తారమ్మణతా కమ్మనిమిత్తారమ్మణతా చ ఉపపన్నా ఏవ హోతి. వత్థుధమ్మవినిముత్తం పన సమ్ముతిభూతం కసిణాదిపటిభాగారమ్మణం గహేత్వా ఉప్పన్నా ఉపచారప్పనాదివసప్పవత్తా చిత్తచేతసికధమ్మా ఏవ పరిత్తత్తికే (ధ. స. తికమాతికా ౧౨) న వత్తబ్బారమ్మణాతి గహేతబ్బా.

స్వాయన్తి సుపినో. విపల్లాసేన పరికప్పితపరిత్తారమ్మణత్తా ‘‘దుబ్బలవత్థుకత్తా’’తి వుత్తం, అవిజ్జమానారమ్మణే అవసవత్తితోతి అధిప్పాయో, తేనాహ అవిసయే ఉప్పన్నత్తాతిఆది.

ఆపత్తినికాయస్సాతి ఇదం సఙ్ఘాదిసేసోతి పుల్లిఙ్గ-సద్దస్స అనురూపవసేన వుత్తం. అస్సాతి అస్స ఆపత్తినికాయస్స, వుట్ఠాపేతుం ఇచ్ఛితస్సాతి అత్థో, తేనాహ కిం వుత్తన్తిఆది. రుళ్హిసద్దేనాతి ఏత్థ సముదాయే నిప్ఫన్నస్సాపి సద్దస్స తదేకదేసేపి పసిద్ధి ఇధ రుళ్హీ నామ, తాయ రుళ్హియా యుత్తో సద్దో రుళ్హీసద్దో, తేన. రుళ్హియా కారణమాహ అవయవేఇచ్చాదినా.

కాలఞ్చాతి ‘‘రాగూపత్థమ్భే’’తిఆదినా దస్సితకాలఞ్చ, ‘‘రాగూపత్థమ్భే’’తి వుత్తే రాగూపత్థమ్భే జాతే తస్మిం కాలే మోచేతీతి అత్థతో కాలో గమ్మతి. నవమస్స అధిప్పాయస్సాతి వీమంసాధిప్పాయస్స. వత్థూతి విసయం.

౨౩౮. లోమా ఏతేసం సన్తీతి లోమసా, బహులోమపాణకా.

౨౩౯. మోచనేనాతి మోచనప్పయోగేన. మోచనస్సాదసమ్పయుత్తాయాతి ఏత్థ మోచనిచ్ఛావ మోచనస్సాదో, తేన సమ్పయుత్తా చేతనా మోచనస్సాదచేతనాతి అత్థో, న పన మోచనే అస్సాదం సుఖం పత్థేన్తియా చేతనాయాతి ఏవం అత్థో గహేతబ్బో, ఇతరథా సుఖత్థాయ మోచేన్తస్సేవ ఆపత్తి, న ఆరోగ్యాదిఅత్థాయాతి ఆపజ్జతి. తస్మా ఆరోగ్యాదీసు యేన కేనచి అధిప్పాయేన మోచనిచ్ఛాయ చేతనాయాతి అత్థోవ గహేతబ్బో.

౨౪౦. వాయమతోతి అఙ్గజాతే కాయేన ఉపక్కమతో. ద్వే ఆపత్తిసహస్సానీతి ఖణ్డచక్కాదీని అనామసిత్వావ వుత్తం, ఇచ్ఛన్తేన పన ఖణ్డచక్కాదిభేదేనాపి గణనా కాతబ్బా. ఏకేన పదేనాతి గేహసితపేమపదేన. తథేవాతి మోచనస్సాదచేతనాయ ఏవ గాళ్హం పీళనాదిప్పయోగం అవిజహిత్వా సుపనేన సఙ్ఘాదిసేసోతి వుత్తం. సుద్ధచిత్తోతి మోచనస్సాదస్స నిమిత్తే ఊరుఆదీహి కతఉపక్కమస్స విజహనం సన్ధాయ వుత్తం. తేన అసుభమనసికారాభావేపి పయోగాభావేనేవ మోచనేపి అనాపత్తి దీపితాతి వేదితబ్బా.

తేన ఉపక్కమేన ముత్తేతి ముచ్చమానం వినా అఞ్ఞస్మిమ్పి సుక్కే ఠానతో ముత్తే. యది పన ఉపక్కమే కతేపి ముచ్చమానమేవ దకసోతం ఓతరతి, థుల్లచ్చయమేవ పయోగేన ముత్తస్స అభావా. జగ్గనత్థాయాతి చీవరాదీసు లిమ్పనపరిహారాయ హత్థేన అఙ్గజాతగ్గహణం వట్టతి, తప్పయోగో న హోతీతి అధిప్పాయో. అనోకాసన్తి అఙ్గజాతప్పదేసం.

౨౬౨. సుపినన్తేన కారణేనాతి సుపినన్తే పవత్తఉపక్కమహేతునా. ఆపత్తిట్ఠానేయేవ హి అయం అనాపత్తి అవిసయత్తా వుత్తా. తేనాహ ‘‘సచస్స విసయో హోతి నిచ్చలేన భవితబ్బ’’న్తిఆది.

౨౬౩. వినీతవత్థుపాళియం అణ్డకణ్డువనవత్థుస్మిం మోచనాధిప్పాయేన అణ్డచలనేన అఙ్గజాతస్సాపి చలనతో నిమిత్తే ఉపక్కమో హోతీతి సఙ్ఘాదిసేసో వుత్తో. యథా పన అఙ్గజాతం న చలతి, ఏవం అణ్డమేవ కణ్డువనేన ఫుసన్తస్స ముత్తేపి అనాపత్తి అణ్డస్స అనఙ్గజాతత్తా.

౨౬౪. వత్థిన్తి అఙ్గజాతసీసచ్ఛాదకచమ్మం. ఉదరం తాపేన్తస్స…పే… అనాపత్తియేవాతి ఉదరతాపనేన అఙ్గజాతేపి తత్తే తావత్తకేన నిమిత్తే ఉపక్కమో కతో నామ న హోతీతి వుత్తం.

౨౬౫. ఏహి మే త్వం, ఆవుసో, సామణేరాతి వత్థుస్మిం అఞ్ఞం ఆణాపేతు, తేన కరియమానస్స అఙ్గజాతచలనస్స మోచనస్సాదేన సాదియనతో తం చలనం భిక్ఖుస్స సాదియనచిత్తసముట్ఠితమ్పి హోతీతి సుక్కవిస్సట్ఠిపచ్చయస్స అఙ్గజాతచలనస్స హేతుభూతా అస్సాదచేతనావ ఆపత్తియా అఙ్గం హోతి, న ఆణాపనవాచా తస్సా పవత్తిక్ఖణే సఙ్ఘాదిసేసస్స అసిజ్ఝనతో. ఏవం ఆణాపేత్వాపి యోనిసోమనసికారేన మోచనస్సాదం పటివినోదేన్తస్స ఆపత్తిఅసమ్భవతో ఇదం సిక్ఖాపదం అనాణత్తికం, కాయకమ్మం, కిరియసముట్ఠానఞ్చ జాతన్తి గహేతబ్బం, ఆణాపనవాచాయ పన దుక్కటం ఆపజ్జతి. యో పన పరేన అనాణత్తేన బలక్కారేనాపి కరియమానప్పయోగం మోచనస్సాదేన సాదియతి, తస్సాపి ముత్తే పఠమపారాజికే వియ సఙ్ఘాదిసేసోవ, అముత్తే థుల్లచ్చయం. మోచనస్సాదే చేతనాయ పన అసతి కాయసంసగ్గరాగేన సాదియన్తస్సాపి ముత్తేపి సఙ్ఘాదిసేసేన అనాపత్తీతి ఆచరియా వదన్తి, తఞ్చ యుత్తమేవ.

౨౬౬. కాయత్థమ్భనవత్థుస్మిం చలనవసేన యథా అఙ్గజాతే ఉపక్కమో సమ్భవతి, తథా విజమ్భితత్తా ఆపత్తి వుత్తా.

ఉపనిజ్ఝాయనవత్థుస్మిం అఙ్గజాతన్తి జీవమానఇత్థీనం పస్సావమగ్గోవ అధిప్పేతో, నేతరో.

౨౬౭. పుప్ఫావలీతి కీళావిసేసో. తం కిర కీళన్తా నదీఆదీసు ఛిన్నతటం ఉదకేన చిక్ఖల్లం కత్వా తత్థ ఉభో పాదే పసారేత్వా నిసిన్నా పతన్తి, ‘‘పుప్ఫావలియ’’న్తిపి పాఠో. పవేసేన్తస్సాతి పయోజకత్తేన ద్వికమ్మికత్తా ‘‘వాలికం అఙ్గజాత’’న్తి ఉభయత్థాపి ఉపయోగవచనం కతం. చేతనా, ఉపక్కమో, ముచ్చనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని వేదితబ్బాని.

సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.