౨. కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౬౯. దుతియే కేసుచి వాతపానేసు వివటేసు బహిపి అన్ధకారత్తా ఆలోకో న పవిసతి, వివటకవాటేన అఞ్ఞతో ఆగచ్ఛన్తస్స ఆలోకస్స నివారణతో కవాటస్స పిట్ఠిపస్సే ఘనన్ధకారోవ హోతి, తాదిసాని సన్ధాయ ‘‘యేసు వివటేసు అన్ధకారో హోతీ’’తిఆది వుత్తం.

బ్రాహ్మణీ అత్తనో అఙ్గమఙ్గానం పరామసనక్ఖణే అనాచారానుకూలా హుత్వా న కిఞ్చి వత్వా భిక్ఖునో వణ్ణభణనక్ఖణే వుత్తత్తా ఆహ ‘‘పబ్బజితుకామో మఞ్ఞేతి సల్లక్ఖేత్వా’’తి, పబ్బజితుకామో వియాతి సల్లక్ఖేత్వాతి అత్థో. కులిత్థీనం ఏవం పరేహి అభిభవనం నామ అచ్చన్తావమానోతి ఆహ ‘‘అత్తనో విప్పకార’’న్తి.

౨౭౦. ఓతిణ్ణసద్దస్స కమ్మసాధనపక్ఖం సన్ధాయ ‘‘యక్ఖాదీహీ’’తిఆది వుత్తం, కత్తుసాధనపక్ఖం సన్ధాయ ‘‘కూపాదీనీ’’తిఆది వుత్తం. తస్మిం వత్థుస్మిన్తి ఇత్థిసరీరసఙ్ఖాతే వత్థుస్మిం.

౨౭౧. అస్సాతి హత్థగ్గాహాదికస్స సబ్బస్స.

౨౭౩. ఏతేసం పదానన్తి ఆమసనాదిపదానం. ఇత్థిసఞ్ఞీతి మనుస్సిత్థిసఞ్ఞీ. నం-సద్దస్స కాయవిసేసనభావేన ఏతం కాయన్తి అత్థం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. ఓమసన్తో…పే… ఏకావ ఆపత్తీతి అనివత్థం సన్ధాయ వుత్తం, న నివత్థం. సనివత్థాయ పన మత్థకతో పట్ఠాయ హత్థం ఓతారేన్తస్స నివత్థసాటకోపరి హత్థే ఆరుళ్హే థుల్లచ్చయం. సాటకతో హత్థం ఓతారాపేత్వా జఙ్ఘతో పట్ఠాయ ఓమసన్తస్స పున సఙ్ఘాదిసేసో.

యథానిద్దిట్ఠనిద్దేసేతి యథావుత్తకాయసంసగ్గనిద్దేసే. తేనాతి యేన కారణేన వత్థుసఞ్ఞాదయో హోన్తి, తేన కారణేన. యథావుత్తసిక్ఖాపదనిద్దేసే వుత్తం గరుకం భిక్ఖునో కరేయ్య పకాసేయ్యాతి యోజనా.

సఞ్ఞాయ విరాగితమ్హీతి సఞ్ఞాయ విరద్ధాయ. ఇదం నామ వత్థున్తి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే ఆగతం, అనాగతఞ్చ యం కిఞ్చి సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకం ఫుసన్తస్స అనాపత్తిఅభావం సన్ధాయ వుత్తం.

సారత్తన్తి కాయసంసగ్గరాగేనేవ సారత్తం. విరత్తన్తి కాయసంసగ్గరాగరహితం మాతుఆదిం సన్ధాయ వదతి. దుక్కటన్తి మాతుపేమాదివసేన గణ్హన్తస్స వసేన వుత్తం, విరత్తమ్పి ఇత్థిం కాయసంసగ్గరాగేన గణ్హన్తస్స పన సఙ్ఘాదిసేసో ఏవ. ఇమాయ పాళియా సమేతీతి సమ్బన్ధో. కథం సమేతీతి చే? యది హి ‘‘ఇత్థియా కాయప్పటిబద్ధం గణ్హిస్సామీ’’తి చిత్తే ఉప్పన్నే ఇత్థిసఞ్ఞా విరాగితా భవేయ్య. కాయప్పటిబద్ధగ్గహణేపి థుల్లచ్చయేనాపి న భవితబ్బం ఇత్థిసఞ్ఞాయ ఏవ పాళియం (పారా. ౨౭౬) థుల్లచ్చయస్స వుత్తత్తా, తస్మా ‘‘ఇత్థియా కాయప్పటిబద్ధం గణ్హిస్సామీతి కాయం గణ్హన్తస్స ఇత్థిసఞ్ఞా విరాగితా నామ న హోతీతి కాయప్పటిబద్ధం గణ్హిస్సామీతి కాయం గణ్హతో ఇత్థిసఞ్ఞాయ చేవ కాయసంసగ్గరాగస్స చ కాయగ్గహణస్స చ సమ్భవా యథావత్థుకం సఙ్ఘాదిసేసమేవ ఆపజ్జతీ’’తి మహాసుమత్థేరేన వుత్తవాదోవ ఇమాయ పాళియా సమేతి. అట్ఠకథాయఞ్హి ‘‘సమ్బహులా ఇత్థియో బాహాహి పరిక్ఖిపిత్వా గణ్హామీ’’తి సఞ్ఞాయ పరిక్ఖిపతో మజ్ఝగతానం వసేన థుల్లచ్చయం వుత్తం. న హి తస్స ‘‘మజ్ఝగతా ఇత్థియో కాయప్పటిబద్ధేన గణ్హామీ’’తి సఞ్ఞా అత్థి, తస్మా అట్ఠకథాయపి సమేతీతి గహేతబ్బం. నీలేన దువిఞ్ఞేయ్యభావతో కాళిత్థీ వుత్తా.

౨౭౯. సేవనాధిప్పాయోతి ఫస్ససుఖసేవనాధిప్పాయో. కాయప్పటిబద్ధామసనవారే కాయప్పటిబద్ధవసేన ఫస్సపటివిజాననం వేదితబ్బం. చిత్తుప్పాదమత్తే ఆపత్తియాభావతో అనాపత్తీతి ఇదం కాయసంసగ్గరాగమత్తేన కాయచలనస్స అనుప్పత్తితో ఇత్థియా కరియమానకాయచలనం సాదియతోపి పయోగాభావం సన్ధాయ వుత్తం. పఠమపారాజికే పన పరేహి ఉపక్కమియమానస్స అభావతో సేవనాధిప్పాయే ఉప్పన్నే తేన అధిప్పాయేన అఙ్గజాతక్ఖోభో సయమేవ అవస్సం సఞ్జాయతి, సో చ తేన కతో నామ హోతీతి పారాజికం వుత్తం, తేనేవ నయేన పఠమసఙ్ఘాదిసేసేపి పరేన కరియమానపయోగసాదియమానేపి అఙ్గజాతక్ఖోభసమ్భవేన ఆపత్తి హోతీతి వేదితబ్బం. చతుత్థేతి ‘‘న చ కాయేన వాయమతి, న చ ఫస్సం పటివిజానాతీ’’తి ఇమస్మిం వారే. ఫస్సపటివిజాననమ్పీతి అపి-సద్దేన తతియవారే వియ వాయామోపి నత్థీతి దస్సేతి. నిస్సగ్గియేన నిస్సగ్గియామసనే వియాతి ఇదం పన ఫస్సపటివిజాననాభావమత్తస్సేవ నిదస్సనం, న పయోగాభావస్సాతి దట్ఠబ్బం. మోక్ఖాధిప్పాయోతి ఏత్థ చిత్తస్స లహుపరివత్తితాయ అన్తరన్తరా కాయసంసగ్గరాగే సముప్పన్నేపి మోక్ఖాధిప్పాయస్స అవిచ్ఛిన్నతాయ అనాపత్తియేవ, విచ్ఛిన్నే పన తస్మిం ఆపత్తి ఏవ.

పదభాజనీయవణ్ణనానయో.

౨౮౧. ఏత్థ గణ్హాహీతి న వత్తబ్బాతి గేహసితపేమేన కాయప్పటిబద్ధేన ఫుసనే దుక్కటం సన్ధాయ వుత్తం, కారుఞ్ఞేన పన వత్థాదిం గహేతుం అసక్కోన్తిం ‘‘గణ్హా’’తి వదన్తస్సాపి అవససభావప్పత్తం ఉదకే నిముజ్జన్తిం కారుఞ్ఞేన సహసా అనామాసన్తి అచిన్తేత్వా కేసాదీసు గహేత్వా మోక్ఖాధిప్పాయేన ఆకడ్ఢతోపి అనాపత్తియేవ. న హి మీయమానం మాతరం ఉక్ఖిపితుం న వట్టతి. అఞ్ఞాతికాయ ఇత్థియాపి ఏసేవ నయో. ఉక్కట్ఠాయ మాతుయాపి ఆమాసో న వట్టతీతి దస్సనత్థం ‘‘మాతర’’న్తి వుత్తం. తస్సా కాతబ్బం పన అఞ్ఞాసమ్పి ఇత్థీనం కరోన్తస్సాపి అనాపత్తియేవ అనామాసత్తే విసేసాభావా.

తిణణ్డుపకన్తి హిరివేరాదిమూలేహి కేసాలఙ్కారత్థాయ కతచుమ్బటకం. పరివత్తేత్వాతి అత్తనో నివాసనాదిభావతో అపనేత్వా. పూజాదిఅత్థం పన తావకాలికమ్పి ఆమసితుం వట్టతి. సీసపసాధనకదన్తసూచిఆదీతి ఇదం సీసాలఙ్కారత్థాయ పటపిలోతికాదీహి కతం సీసపసాధనకఞ్చేవ దన్తసూచిఆది చాతి ద్విధా యోజేత్వా సీసపసాధనం సిపాటికోపకరణత్థాయ చేవ దన్తసూచిఉపకరణత్థాయ చ గహేతబ్బన్తి యథాక్కమం అత్థం దస్సేతి. కేసకలాపం బన్ధిత్వా తత్థ తిరియం పవేసనత్థాయ కతా దన్తసూచి ఏవ సీసపసాధనకదన్తసూచీతి ఏకమేవ కత్వా సిపాటికాయ పక్ఖిపిత్వా పరిహరితబ్బసూచియేవ తస్స తస్స కిచ్చస్స ఉపకరణన్తి సిపాటికాసూచిఉపకరణన్తి ఏవం వా యోజనా కాతబ్బా. పోత్థకరూపన్తి సుధాదీహి కతం, పారాజికవత్థుభూతానం తిరచ్ఛానగతిత్థీనం సణ్ఠానేన కతమ్పి అనామాసమేవ. ఇత్థిరూపాదీని దస్సేత్వా కతం, వత్థభిత్తిఆదిఞ్చ ఇత్థిరూపం అనామసిత్వా వళఞ్జేతుం వట్టతి. ఏవరూపేహి అనామాసే కాయసంసగ్గరాగే అసతి కాయప్పటిబద్ధేన ఆమసతో దోసో నత్థి. భిన్దిత్వాతి ఏత్థ అనామాసమ్పి దణ్డపాసాణాదీహి భేదనస్స అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా, పాళియమ్పి ఆపదాసు మోక్ఖాధిప్పాయస్స ఆమసనేపి అనాపత్తియా వుత్తత్తా చ. సప్పినీఆదీహి వాళమిగీహి చ గహితపాణకానం మోచనత్థాయ తం సప్పినీఆదిం వత్థదణ్డాదీహి పరిక్ఖిపిత్వా గహేతుం, మాతుఆదిం ఉదకే మీయమానం వత్థాదీహి గహేతుం, అసక్కోన్తిం కేసాదీసు గహేత్వా కారుఞ్ఞేన ఉక్ఖిపితుం వట్టతీతి అయమత్థో గహేతబ్బోవ. అట్ఠకథాయం ‘‘న త్వేవ ఆమసితబ్బా’’తి ఇదం పన వచనం అమీయమానవత్థుం సన్ధాయ వుత్తన్తి అయం అమ్హాకం ఖన్తి.

మగ్గం అధిట్ఠాయాతి ‘‘మగ్గో అయ’’న్తి మగ్గసఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వాతి అత్థో. పఞ్ఞపేత్వా దేన్తీతి ఇదం సామీచివసేన వుత్తం, తేహి పన ఆసనం అపఞ్ఞపేత్వావ నిసీదథాతి వుత్తే సయమేవ పఞ్ఞపేత్వా నిసీదితుమ్పి వట్టతి. తత్థజాతకానీతి అచ్ఛిన్దిత్వా భూతగామభావేనేవ ఠితాని. కీళన్తేనాతి వుత్తత్తా సతి పచ్చయే ఆమసన్తస్స అనాపత్తి. భిక్ఖుసన్తకం పన పరిభోగారహం సబ్బథా ఆమసితుం న వట్టతి దురుపచిణ్ణత్తా. అనుపసమ్పన్నానం దస్సామీతి ఇదం అప్పటిగ్గహేత్వా గహణం సన్ధాయ వుత్తం. అత్తనోపి అత్థాయ పటిగ్గహేత్వా గహణే దోసో నత్థి అనామాసత్తాభావా.

మణీతి వేళురియాదితో అఞ్ఞో జోతిరసాదిభేదో సబ్బోపి మణి. వేళురియోతి అల్లవేళువణ్ణోమణి, ‘‘మజ్జారక్ఖి మణ్డలవణ్ణో’’తిపి వదన్తి. సిలాతి ముగ్గమాసవణ్ణా అతిసినిద్ధా కాళసిలా, మణివోహారం ఆగతా రత్తసేతాదివణ్ణా సుమట్ఠాపి సిలా అనామాసా ఏవాతి వదన్తి. రజతన్తి కహాపణమాసాదిభేదం జతుమాసాదిం ఉపాదాయ సబ్బం వుత్తావసేసం రూపియం గహితం. లోహితఙ్కోతి రత్తమణి. మసారగల్లన్తి కబరవణ్ణో మణి, ‘‘మరకత’’న్తిపి వదన్తి. భేసజ్జత్థాయ పిసిత్వా యోజితానం ముత్తానం రతనభావవిరహతో గహణక్ఖణేపి రతనాకారేన అపేక్ఖితాభావా ‘‘భేసజ్జత్థాయ పన వట్టతీ’’తి వుత్తం. యావ పన తా ముత్తా రతనరూపేన తిట్ఠన్తి, తావ ఆమసితుం న వట్టతి ఏవ. ఏవం అఞ్ఞమ్పి రతనపాసాణం పిసిత్వా భేసజ్జే యోజనత్థాయ గహేతుం వట్టతి ఏవ, జాతరూపరజతం పన పిసిత్వా యోజనభేసజ్జత్థాయపి సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టతి, గహట్ఠేహి యోజేత్వా దిన్నమ్పి యది భేసజ్జే సువణ్ణాదిరూపేన తిట్ఠతి, వియోజేతుఞ్చ సక్కా, తాదిసం భేసజ్జమ్పి న వట్టతి. తం అబ్బోహారికత్తం గతం చే, వట్టతి. ‘‘జాతిఫలికం ఉపాదాయా’’తి వుత్తత్తా, సూరియకన్తచన్దకన్తాదికం జాతిపాసాణం మణిమ్హి ఏవ సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ధమనసఙ్ఖో చ ధోతవిద్ధో చ రతనమిస్సో చాతి యోజేతబ్బం. విద్ధోతి మణిఆదిభావేన కతఛిద్దో.

రతనమిస్సోతి కఞ్చనలతాదివిచిత్తో, ముత్తాదిరతనఖచితో చ, ఏతేన ధమనసఙ్ఖతో అఞ్ఞో రతనమిస్సోవ అనామాసోతి దస్సేతి. సిలాయమ్పి ఏసేవ నయో. పానీయసఙ్ఖోతి ఇమినావ థాలకాదిఆకారేన కతసఙ్ఖమయభాజనాని భిక్ఖూనం సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీతి సిద్ధం. సేసాతి రతనసంయుత్తం ఠపేత్వా అవసేసా.

బీజతో పట్ఠాయాతి ధాతుపాసాణతో పట్ఠాయ. పటిక్ఖిపీతి సువణ్ణమయధాతుకరణ్డకస్స, బుద్ధరూపాదిస్స చ అత్తనో సన్తకకరణే నిస్సగ్గియత్తా వుత్తం. ‘‘రూపియఛడ్డకట్ఠానే’’తి వుత్తత్తా రూపియఛడ్డకస్స జాతరూపరజతం ఆమసిత్వా ఛడ్డేతుం వట్టతీతి సిద్ధం. కేళాపయితున్తి ఆమసిత్వా ఇతో చితో చ సఞ్చారేతుం. వుత్తన్తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. కచవరమేవ హరితుం వట్టతీతి గోపకా వా హోన్తు అఞ్ఞే వా, హత్థేన పుఞ్ఛిత్వా కచవరం అపనేతుం వట్టతి, మలమ్పి పమజ్జితుం వట్టతి ఏవాతి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయ న సమేతి కేళాయనసదిసత్తా. ఆరకూటలోహన్తి సువణ్ణవణ్ణో కిత్తిమలోహవిసేసో. తివిధఞ్హి కిత్తిమలోహం కంసలోహం వట్టలోహం హారకూటలోహన్తి. తత్థ తిపుతమ్బే మిస్సేత్వా కతం కంసలోహం నామ. సీసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం వట్టలోహం. రసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం హారకూటలోహం నామ. తం పన ‘‘జాతరూపగతిక’’న్తి వుత్తత్తా ఉగ్గణ్హతో నిస్సగ్గియమ్పి హోతీతి కేచి వదన్తి. రూపియేసు పన అగణితత్తా నిస్సగ్గియం న హోతి, ఆమసనే, సమ్పటిచ్ఛనే చ దుక్కటమేవాతి వేదితబ్బం. సబ్బకప్పియోతి యథావుత్తసువణ్ణాదిమయానం సేనాసనపరిక్ఖారానం ఆమసనగోపనాదివసేన పరిభోగో సబ్బథా కప్పియోతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. ‘‘భిక్ఖూనం ధమ్మవినయవణ్ణనట్ఠానే’’తి వుత్తత్తా సఙ్ఘికమేవ సువణ్ణాదిమయం సేనాసనం, సేనాసనపరిక్ఖారా చ వట్టన్తి, న పుగ్గలికానీతి గహేతబ్బం.

భిన్దిత్వాతి పఠమమేవ అనామసిత్వా పాసాణాదినా కిఞ్చిమత్తం భేదం కత్వా పచ్ఛా కప్పియభణ్డత్థాయ అధిట్ఠహిత్వా హత్థేన గహేతుం వట్టతి. తేనాహ ‘‘కప్పియభణ్డం కరిస్సామీతి సబ్బమ్పి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి. ఏత్థాపి కిఞ్చి భిన్దిత్వా, వియోజేత్వా వా ఆమసితబ్బ.

ఫలకజాలికాదీనీతి ఏత్థ సరపరిత్తాణాయ హత్థేన గహేతబ్బం కిటికాఫలకం అక్ఖిరక్ఖణత్థాయ అయలోహాదీహి జాలాకారేన కత్వా సీసాదీసు పటిముఞ్చితబ్బం జాలికం నామ. ఆది-సద్దేన కవచాదిం సఙ్గణ్హాతి. అనామాసానీతి మచ్ఛజాలాదిపరూపరోధకం సన్ధాయ వుత్తం, న సరపరిత్తాణం తస్స ఆవుధభణ్డత్తాభావా. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘పరూపరోధనివారణం హీ’’తిఆది. ఆసనస్సాతి చేతియస్స సమన్తా కతపరిభణ్డస్స. బన్ధిస్సామీతి కాకాదీహి అదూసనత్థాయ బన్ధిస్సామి.

‘‘భేరిసఙ్ఘాటోతి సఙ్ఘటితచమ్మభేరీ. వీణాసఙ్ఘాటోతి సఙ్ఘటితచమ్మవీణా’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౨౮౧) వుత్తం. ‘‘చమ్మవినద్ధాని వీణాభేరిఆదీనీ’’తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తవచనతో విసేసాభావా, ‘‘కురున్దియం పనా’’తిఆదినా తతో విసేసస్స వత్తుమారద్ధత్తా చ భేరిఆదీనం వినద్ధనోపకరణసమూహో భేరివీణాసఙ్ఘాటోతి వేదితబ్బం సఙ్ఘటితబ్బోతి సఙ్ఘాటోతి కత్వా. తుచ్ఛపోక్ఖరన్తి అవినద్ధచమ్మభేరివీణానం పోక్ఖరం. ఆరోపితచమ్మన్తి పుబ్బే ఆరోపితం హుత్వా పచ్ఛా తతో అపనేత్వా విసుం ఠపితముఖచమ్మమత్తం, న సేసోపకరణసహితం. సహితం పన సఙ్ఘాటోతి అయం విసేసో. ఓనహితున్తి భేరిపోక్ఖరాదీని చమ్మం ఆరోపేత్వా చమ్మవట్టిఆదీహి సబ్బేహి ఉపకరణేహి వినన్ధితుం.

పాళియం పణ్డకస్సాతి పణ్డకేన. పారాజికప్పహోనకకాలేతి అకుథితకాలే. కాయసంసగ్గరాగాదిభావే సబ్బావత్థాయపి ఇత్థియా సణ్ఠానే పఞ్ఞాయమానే అనామాసదుక్కటం న విగచ్ఛతీతి దట్ఠబ్బం. సఙ్కమాదీనం ఠానాచావనవసేన అచాలేతబ్బతాయ న కాయప్పటిబద్ధవోహారోతి దుక్కటం వుత్తం.

౨౮౨. ఏకపదికసఙ్కమోతి తనుకసేతు. ‘‘ఆవిఞ్ఛన్తో’’తి వుత్తత్తా చాలేతుం యుత్తాయ ఏవ రజ్జుయా థుల్లచ్చయం, న ఇతరాయ భిత్తిథమ్భాదిగతికత్తాతి ఆహ ‘‘యా మహారజ్జు హోతీ’’తిఆది. తేన చాలేతుం యుత్తే తనుకరజ్జుదణ్డకే అచాలేత్వా ఫుసన్తస్సాపి థుల్లచ్చయమేవాతి దీపితన్తి వేదితబ్బం. పటిచ్ఛాదేతబ్బాతి ఛాదనాదివసేన గూహితబ్బా. మనుస్సిత్థీ, మనుస్సిత్థిసఞ్ఞితా, కాయసంసగ్గరాగో, వాయామో, తేన హత్థాదీసు ఫుసనన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.