౧. లసుణవగ్గో

౧. పఠమలసుణసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౯౩-౭. అహం లసుణేనాతి ఏత్థ ‘‘పవారేమీ’’తి పాఠసేసో. బదరసాళవం కిర బదరఫలాని సుక్ఖాపేత్వా చుణ్ణేత్వా కత్తబ్బా ఖాదనీయవికతి.

పఠమలసుణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౦౦. సంహరాపేయ్యాతి ‘‘సంహరతి వా సంహరాపేతి వా’’తి పదభాజనం వేదితబ్బం. కిఞ్చాపి ఏత్థ ఆపత్తిభేదో న దస్సితో, తథాపి ఖురసణ్డాసకత్తరిఆదిపరియేసనఘంసనాదీసు పుబ్బపయోగేసు దుక్కటం యుజ్జతి, యథా చేత్థ, ఏవం తలఘాతకాదిమ్హి చ ఆపత్తిభేదో పాళియం న వుత్తో. యథాసమ్భవం పన పుబ్బపయోగేసు దుక్కటం సమ్భవతి. ఏవం భిక్ఖుస్స ఏత్థ చ లసుణే చ దుక్కటం. ఇదం కిరియాకిరియన్తి పోరాణా. తత్థ ‘‘కిరియాకిరియ’’న్తి న వుత్తం.

దుతియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮౦౨-౬. తతియచతుత్థసిక్ఖాపదం ఉత్తానత్థమేవ.

౫. పఞ్చమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౧౨. పఞ్చమే ఉదకసుద్ధిపచ్చయే సతిపి ఫస్ససాదియనే యథావుత్తపరిచ్ఛేదే అనాపత్తి. తత్థ ద్విన్నం పబ్బానన్తి ‘‘ద్విన్నం అఙ్గులానం సహపవేసనే ఏకేకఅఙ్గులస్స ఏకేకం పబ్బం కత్వా ద్వే పబ్బా, ఏకఙ్గులప్పవేసనే ద్విన్నం పబ్బానం ఉపరి న వట్టతీతి వేదితబ్బం. మహాపచ్చరియమ్పి అయమేవ నయో దస్సితో’’తి లిఖితం.

పఞ్చమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮౧౫. ఛట్ఠసిక్ఖాపదం ఉత్తానత్థమేవ.

౭. సత్తమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౨౦-౮౨౨. ‘‘నగరం అతిహరన్తీ’’తి పాఠో. ‘‘నగరద్వారే అతిహరన్తీ’’తి కత్థచి, తత్థ ద్వారేనాతి అత్థో. అయమేవ వా పాఠో. తం పుబ్బాపరవిరుద్ధన్తి ‘‘పునపి వుత్త’’న్తి వుత్తం వాదం సన్ధాయ, న తతో పుబ్బే తత్థ వుత్తం వాదం. ఏత్థ ‘‘మాతరమ్పి విఞ్ఞాపేత్వాతి వచనేన విరుజ్ఝతీ’’తి లిఖితం, తం దుల్లిఖితం, న హి తేన విరోధం సన్ధాయ ఇదం వుత్తన్తి. కరణే చే పాచిత్తియం, కారాపనేపి పాచిత్తియేనేవ భవితబ్బం. అథ కారాపనే దుక్కటం, కరణేపి దుక్కటేనేవ భవితబ్బం. న హి కరణే వా కారాపనే వా విసేసో అత్థి ఆపజ్జనే సతీతి అధిప్పాయో.

౮౨౩. సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీతి అప్పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘సాధూ’’తి వత్తుం వట్టతీతి అధిప్పాయో. న హి పటిగ్గహేతుం వట్టతి. అనామాసత్తా ‘‘ఆమకధఞ్ఞం పన ఞాతకపవారితట్ఠానేపి న వట్టతీ’’తి వుత్తం. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘కప్పియేన లద్ధం ధఞ్ఞం భజ్జిత్వా భుఞ్జన్తియా దుక్కటం. అపరణ్ణేపి ఏసేవ నయో’’తి చ ‘‘అనాపత్తి ఆబాధపచ్చయాతి వచనతో సత్త ధఞ్ఞానిపి అనామాసానీతి సిద్ధం, తేనేవ హేట్ఠా అట్ఠకథాయం దుక్కటవత్థుమ్హి సత్త ధఞ్ఞానిపి గహితాని అనామాసానీ’’తి చ వుత్తాని. ఆమాసాని కప్పియవత్థూని చ యది భవేయ్యుం, యథా ఞాతకపవారితే సన్ధాయ ‘‘అపరణ్ణం విఞ్ఞాపేతీ’’తి అవిసేసేన వుత్తం, ఏవం ‘‘అనాపత్తి ఞాతకానం పవారితానం అఞ్ఞస్స అత్థాయ విఞ్ఞాపేతి, ఉమ్మత్తికాయ ఆదికమ్మికాయా’’తి వత్తబ్బం. యస్మా దుక్కటవత్థుత్తా చ అనామాసత్తా చ మాతరమ్పి సత్తవిధం ధఞ్ఞం విఞ్ఞాపేతుం న వట్టతి, తస్మా తదత్థదీపనత్థం సత్తవిధం ధఞ్ఞం సన్ధాయ ‘‘అనాపత్తి ఆబాధపచ్చయా’’తి వుత్తం, యథా భిక్ఖునియా ఆబాధపచ్చయా వట్టతి, తథా భిక్ఖుస్సాపీతి చ. యథా వా పన భిక్ఖునియా భజ్జనాదీని కారాపేతుం న వట్టతి, ఏవం భిక్ఖుస్సాపి. వుత్తమ్పి చేతం అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘అఞ్ఞతరో బాలభిక్ఖు కప్పియం అజానన్తో ఏతదవోచ ‘ఆమకధఞ్ఞం సమ్పటిచ్ఛితుం భిక్ఖూనం న వట్టతి. ఏతం ధఞ్ఞం భజ్జిత్వా కోట్టేత్వా పచిత్వా యాగుఖజ్జకం భత్తఞ్చ దేథా’తి, ఆణాపకస్సేవ భిక్ఖుస్స ఆపత్తి, సబ్బేసం అనాపత్తీ’’తి. తస్మా ‘‘సఙ్ఘవారికానం ధఞ్ఞం కోట్టేథా’’తి ఆరామికానం వత్తుఞ్చ న వట్టతి. ‘‘దివసం పరిబ్బయం గణ్హథ, తణ్డులే సమ్పాదేథ, త్వం ఏత్తకే గణ్హ, త్వం ఏత్తకే’’తి ఏవమాదీని పన వత్తుం వట్టతీతి చ. యం పన ‘‘అవిఞ్ఞత్తియా లబ్భమానం పన నవకమ్మత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం, తమ్పి హేట్ఠా ‘‘ఇమం తళాకం ఖేత్తం వత్థుం విహారస్స దేమా’తి వుత్తే ‘సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం నయం సన్ధాయ వుత్తత్తా సువుత్తమేవ. ‘‘నవకమ్మత్థాయ ధఞ్ఞం దేమా’’తి వుత్తే ‘‘సాధూ’’తి వత్తబ్బం. యం పన హేట్ఠా ‘‘తత్థ నిస్సగ్గియవత్థుం అత్తనో వా సఙ్ఘగణపుగ్గలచేతియానం వా అత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టతి…పే… దుక్కటవత్థుం సబ్బేసమ్పి అత్థాయ సమ్పటిచ్ఛతో దుక్కటమేవా’’తి వుత్తం, తమ్పి సువుత్తమేవ. కస్మా? ‘‘చేతియస్స అత్థాయ ధఞ్ఞం దాతుకామోమ్హి, తుమ్హే భన్తే తదత్థాయ సమ్పటిచ్ఛథా’’తి వుత్తే పటిగ్గహేతుం అకప్పియత్తా. ‘‘ఇదం పన తాదిసం న హోతీ’’తి చ వుత్తం. సబ్బోపాయం ఉపతిస్సత్థేరవాదో కిర. ధమ్మసిరిత్థేరో పనేవమాహ ‘‘పుబ్బేపి నవకమ్మత్థాయ పటిగ్గహో న వారితో, సఙ్ఘస్సత్థాయ పటిగ్గహితమ్పి పటిగ్గాహకస్సేవ అకప్పియ’’న్తి.

సత్తమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అట్ఠమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౨౪. పోరాణా ‘‘నిబ్బిట్ఠరాజభటో’’తి పఠన్తి. తస్సత్థో వారితభత్తవేతనో రాజభటోతి. ‘‘తఞ్ఞేవ భటపథన్తి తంయేవ భత్తవేతన’’న్తి అత్థం వదన్తి. ఉమ్ముకన్తి అలాతం.

౮౨౬. ఏత్థ ఛడ్డితం కిరియా. అనోలోకనం అకిరియా.

అట్ఠమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. నవమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౩౨. ‘‘సామికే అపలోకేత్వా ఛడ్డేతీ’’తి కత్థచి పోత్థకే నత్థి, కత్థచి అత్థి, అత్థిభావోవ సేయ్యో కిరియాకిరియత్తా సిక్ఖాపదస్స. ఇధ ఖేత్తపాలకా, ఆరామాదిగోపకా చ సామికా ఏవ. ‘‘సఙ్ఘస్స ఖేత్తే, ఆరామే చ తత్థ కచవరం న ఛడ్డేతబ్బన్తి కతికా చే నత్థి, భిక్ఖుస్స ఛడ్డేతుం వట్టతి సఙ్ఘపరియాపన్నత్తా, న భిక్ఖునీనం. తాసమ్పి భిక్ఖునిసఙ్ఘసన్తకే వుత్తనయేన వట్టతి, న తత్థ భిక్ఖుస్స, ఏవం సన్తేపి సారుప్పవసేనేవ కాతబ్బ’’న్తి వుత్తం.

నవమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దసమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౩౩. సాధుకీళితగీతం వాతి ఏత్థ పాచిణ్ణగీతమ్పి సోతుం న వట్టతి. ‘‘గీతుపసఞ్హితం పన ధమ్మం సోతుం వట్టతీతి దీఘనికాయట్ఠకథాయం వుత్త’’న్తి వుత్తం. పోరాణగణ్ఠిపదే పన ‘‘ధమ్మగీతమ్పి న వట్టతీ’’తి వత్వా ‘‘బుద్ధస్స గాయామ వాదేమాతి వుత్తే సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టతి, దుక్కటం హోతీ’’తి వుత్తం, ‘‘పూజం కరోమ, జాతకం వా వత్థుం వా దేసేమాతి వుత్తే ‘సాధూ’తి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి చ వుత్తం.

౮౩౬. ఏకపయోగో నామ ఏకదివసావలోకనం. తేసంయేవాతి యేసం నచ్చం పస్సతి. ‘‘భిక్ఖునీ సయమ్పి నచ్చితుం వా గాయితుం వా వాదితుం వా న లభతీ’’తిఆది ఇధ సిక్ఖాపదే నత్థి. కస్మా? ఏళకలోమసముట్ఠానత్తా. యది ఏవం కస్మా వుత్తన్తి చే? సుత్తానులోమమహాపదేసతో. యది నచ్చాదీని పస్సితుం వా సోతుం వా న లభతి, పగేవ అత్తనా కాతున్తి నయతో లబ్భమానత్తా వుత్తం. ఇతరథా మహాపదేసా నిరత్థకా సియుం. ఏవమఞ్ఞత్థాపి నయో నేతబ్బో. ‘‘సముట్ఠానమ్పి ఇధ వుత్తమేవ అగ్గహేత్వా ఛసముట్ఠానవసేన గహేతబ్బ’’న్తి లిఖితం. తం ‘‘అఞ్ఞే నచ్చ, గాయ, వాదేహీ’’తి వత్తుం న లబ్భతీతిఆదివచీకమ్మం సన్ధాయ లిఖితఞ్చే, తం సులిఖితం ఏళకలోమసముట్ఠానే వాచాయ అభావతో. ‘‘సయమ్పి నచ్చితు’’న్తిఆదికాయకమ్మఞ్చే సన్ధాయ లిఖితం, దుల్లిఖితం. ఏళకలోమసముట్ఠానఞ్హి ఏకన్తతో కాయకమ్మం హోతి, తస్మా ఉద్ధటం అగ్గహేత్వా ఆదిసద్దేన సఙ్గహితమేవ ఇధ గహేతబ్బన్తి. ఏతం ఏళకలోమసముట్ఠానత్తాతి ఏత్థ కారణవచనే సుత్తానులోమమహాపదేసతోతి ఏత్థ పన ఉద్ధటం గహేతబ్బం, ఏవం యథాలాభవసేన తం లిఖితన్తి వేదితబ్బం. ‘‘ఆహచ్చభాసితసిక్ఖాపదవసేన ఏళకలోమసముట్ఠాన’’న్తి వుత్తన్తి ఉపతిస్సత్థేరో. ‘‘ఏళకలోమసముట్ఠానఞ్చే ఇదం సిక్ఖాపదం, ఆణాపకో ముచ్చేయ్య, న చ ముచ్చతీ’’తి వుత్తం. తం ‘‘కస్మా’’తి వుత్తే ‘‘సబ్బఅట్ఠకథాసు వుత్త’’న్తి అట్ఠకథాచరియో ఆహాతి ధమ్మసిరిత్థేరో.

౮౩౭. ఆరామే ఠత్వాతి న కేవలం ఠత్వా, తతో గన్త్వా పన సబ్బిరియాపథేహిపి లభతి. ‘‘ఆరామే ఠితాతి పన ఆరామపరియాపన్నాతి అత్థో, ఇతరథా నిసిన్నాపి న లభేయ్యా’’తి లిఖితం, తం సులిఖితమేవ.

దసమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

లసుణవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.