౨. అన్ధకారవగ్గవణ్ణనా

౧. పఠమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౩౯. ‘‘దివాపి అన్ధకారం అత్థి, తప్పటిసేధనత్థం ‘రత్తన్ధకారే’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి పోరాణా. సన్తిట్ఠేయ్యాతి ఏత్థ ఠానాపదేసేన చతుబ్బిధోపి ఇరియాపథో సఙ్గహితో, తస్మా పురిసస్స హత్థపాసే తేన సద్ధిం చఙ్కమనాదిం కరోన్తియా పాచిత్తియమేవ. ‘‘సల్లపేయ్య వా’’తి కేవలం నిదానవసేన వుత్తం విసేసాభావతో. ‘‘సల్లపేయ్యవాతి పురిసస్స హత్థపాసే ఠితా సల్లపతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి హి వుత్తం, తం న యుత్తన్తి ఏకే. కస్మా? యస్మా తస్స పురిసస్స హత్థపాసే ఠితేనేవ ఏకం పాచిత్తియం. సల్లపనేనపి అపరమ్పి ఏకం ఆపజ్జతీతి నాపజ్జతి, కథం పఞ్ఞాయతీతి? అఙ్గవసేన. ఇమస్స హి రత్తన్ధకారతా, పురిసస్స హత్థపాసే ఠానం వా సల్లపనం వా, సహాయాభావో, రహోపేక్ఖతాతి ఇమాని చత్తారి అఙ్గాని వుత్తాని. తత్థ యది ఠానపచ్చయా ఏకా ఆపత్తి విసుం సియా, తస్సా చత్తారి అఙ్గాని సియుం. యది సల్లపనపచ్చయా ఏకా, తస్సాపి పఞ్చ అఙ్గాని సియుం. తస్మా మాతికాట్ఠకథాయం ‘‘చత్తారి వా పఞ్చ వా అఙ్గానీ’’తి వత్తబ్బం సియా, న చ వుత్తం, తస్మా సల్లపనపచ్చయా విసుం నత్థీతి. అత్థియేవ, మాతికాట్ఠకథావచనఞ్చ తదత్థమేవాతి ఏకే. కథం? సహుప్పత్తితో ద్విన్నం ఆపత్తీనం. కిం వుత్తం హోతి? సల్లపనే సతి ఠానపచ్చయా ఆపజ్జితబ్బం చతురఙ్గికం, సల్లపనపచ్చయా ఆపజ్జితబ్బం చతురఙ్గికన్తి ద్వే పాచిత్తియాని సహుప్పన్నాని ఏకతో ఆపజ్జన్తీతి. ఇదం అయుత్తం పాళివిరోధతో. పాళియఞ్హి ‘‘సల్లపేయ్య వాతి పురిసస్స హత్థపాసే ఠితా సల్లపతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి వుత్తం. యది ద్వే సియుం, ‘‘ఆపత్తి ద్విన్నం పాచిత్తియాన’’న్తి న వత్తబ్బతా సియాతి. అయం నయో దుతియాదీసుపి యథాయోగం వేదితబ్బో. ఏత్థ దుతియేనాపి సద్ధిం యది భిక్ఖునియా రహోపేక్ఖతా అత్థి, సో చే పురిసో, న దుతియో, పురిసగణనాయ ఆపత్తియో. అథ దుతియా భిక్ఖునీ హోతి, తస్సా చ తేన పురిసేన సద్ధిం రహోపేక్ఖతా అత్థి, సా చ భిక్ఖునీ న దుతియా హోతి. ఉభిన్నమ్పి ఆపజ్జతీతి ఏకే, విచారేత్వా పన గహేతబ్బం. పోరాణగణ్ఠిపదే పన వుత్తం ‘‘హత్థపాసే ఠానేన దుక్కట’’న్తి, తం పాళియా విరుజ్ఝతి. ‘‘పురిసస్స హత్థపాసే తిట్ఠతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి హి పాళి, కింబహునా. చతుత్థసిక్ఖాపదే మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియికఉయ్యోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘సన్తిట్ఠనాదీసు తీణి పాచిత్తియానీ’’తిఆదివచనతో వత్థుగణనాయ ఆపత్తి వేదితబ్బా. ‘‘అఙ్గాని చేత్థ చత్తారి పఞ్చ వా’’తి వత్తబ్బన్తి సన్నిట్ఠానం.

పఠమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨-౩-౪. దుతియతతియచతుత్థసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౪౨-౬. దుతియతతియచతుత్థాని ఉత్తానాని. సబ్బత్థ ‘‘సల్లపతీతి యం కిఞ్చి తిరచ్ఛానకథం కథేతీ’’తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం.

౮౫౨. చతుత్థే పనాయం విసేసో – ‘‘ఏకేనేకా’’తి పఠమం వుత్తత్తా దుతియికం వా భిక్ఖునీనం ఉయ్యోజేయ్య, పాచిత్తియం న సమ్భవతీతి చే? సమ్భవతి. కస్మా? సన్తిట్ఠనాదిత్తయమత్తాపేక్ఖత్తా, తస్స వచనస్సాపి వా అఞ్ఞాయపి రహోపేక్ఖనస్సాదసమ్భవే సతి ఉభిన్నం ఏకత్థసమ్భవతో చ సాధితమేతం. ‘‘హత్థపాసం విజహిత్వా సన్తిట్ఠతి వా సల్లపతి వా’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. కస్మా ‘‘నికణ్ణికం వా జప్పేతీ’’తి న వుత్తం? హత్థపాసాతిక్కమే అసమ్భవతో. తస్స తతియస్స పదస్స పచ్ఛిన్నత్తా సమ్భవన్తమ్పి ‘‘దుతియికం వా ఉయ్యోజేతీ’’తి న వుత్తం, తస్మా అత్థతో హత్థపాసం విజహిత్వా సన్తిట్ఠతి వా సల్లపతి వా దుతియికం వా ఉయ్యోజేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి వుత్తం హోతి. ఏస నయో యక్ఖేన వాతిఆదీసుపి. తత్థ ‘‘హత్థపాసే’’తి వా ‘‘హత్థపాసం విజహిత్వా’’తి వా న వుత్తం ఉభయత్థ దుక్కటత్తా. అనాపత్తివారేపి అసమ్భవతో ‘‘నికణ్ణికం వా జప్పేతీ’’తి న వుత్తన్తి చే? సమ్భవతి సతి కరణీయే నికణ్ణికం వా జప్పేతీతి సమ్భవతో. అథ కస్మా ఏవం న వుత్తన్తి చే? అనవజ్జకథాయం నికణ్ణికజప్పనే పయోజనాభావా, ధమ్మకథాయమ్పి ఉదాయిం ఆరబ్భ పటిసిద్ధత్తా చ.

దుతియతతియచతుత్థసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఞ్చమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౫౬. ‘‘కులం నామ చత్తారి కులానీ’’తి వుత్తత్తా తిత్థియారామే కప్పతి తస్స కులవోహారాభావతోతి ఏకే. తిత్థియానం ఖత్తియాదిపరియాపన్నత్తా న కప్పతీతి ఏకే. తస్స కప్పియభూమిత్తా న యుత్తన్తి చే? న, యథావుత్తఖత్తియాదీనం సమ్భవతో. తథాపి గోచరకులం ఇధాధిప్పేతం. ‘‘ఉపచారో ద్వాదసహత్థో’’తి లిఖితం.

పఞ్చమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఛట్ఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౬౦. ‘‘నిసీదన్తియా ఏకా, నిపజ్జన్తియా ఏకా’’తి అవత్వా ‘‘నిసీదిత్వా గచ్ఛన్తియా’’తిఆది న వత్తబ్బం. న హి గమనపచ్చయా ఏసా ఆపత్తీతి? న, పరియోసానాధిప్పాయవసేన వుత్తత్తా. ‘‘నిసీదిత్వా నిపజ్జన్తియా ద్వే’’తి వచనేనపి గమనం ఇధ నాధిప్పేతన్తి దస్సితం హోతి, తథా ‘‘నిపజ్జిత్వా నిసీదన్తియా ద్వే’’తిపి వత్తబ్బం. యది ఏవం ‘‘తస్మిం అభినిపజ్జతి, ఆపత్తి ద్విన్నం పాచిత్తియాన’’న్తి కస్మా న వుత్తన్తి చే? అనిసీదిత్వాపి నిపజ్జనసమ్భవతో. నిపజ్జనత్థాయ నిసీదిత్వా నిపజ్జన్తియా నిపజ్జనకపయోగత్తా ఏకా ఆపత్తీతి కేచి.

ఛట్ఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సత్తమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౬౭. అనాపత్తివారే ‘‘ధువపఞ్ఞత్తే’’తి న వుత్తం ‘‘సన్థరిత్వా వా సన్థరాపేత్వా వా’’తి వుత్తత్తా. ఇధ ఛట్ఠే వుత్తనయేన పకతియా పఞ్ఞత్తే అభినిసీదతి వా అభినిపజ్జతి వా, పాచిత్తియమేవ. అఞ్ఞత్థ ధువపఞ్ఞత్తం. ఇధ వుత్తనయేన సన్థరిత్వా వా సన్థరాపేత్వా వా అభినిసీదతి వా అభినిపజ్జతి వా, పాచిత్తియమేవ. ఉభయత్థాపి పఞ్చమే వుత్తనయేన అనాపుచ్ఛా పక్కమేయ్య, పాచిత్తియమేవ, అనాపత్తివారే మాతికాయం వుత్తకాలతో అఞ్ఞకాలస్స అపరామట్ఠత్తాతి నో తక్కోతి ఆచరియో. అపిచ అత్థాపత్తికాలే ఆపజ్జతి, నో వికాలేతిఆదిత్తికే, అత్థాపత్తి రత్తిం ఆపజ్జతి, నో దివాతిఆదిత్తికే చ అట్ఠకథాయం ఇధ పఞ్చమఛట్ఠసత్తమసిక్ఖాపదేహి సఙ్గహితాపత్తీనం అపరామట్ఠత్తా యథాసమ్భవం తివిధకాలే తివిధమేతం యోజేత్వా దస్సేతుం వట్టతి ఏవ మహాపదేసనయానులోమతో.

సత్తమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అట్ఠమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౬౯. అట్ఠమే భిక్ఖుస్స దుక్కటం సమ్భవతి.

అట్ఠమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. నవమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౭౫-౭. దుగ్గాహవసేన వా సుగ్గాహవసేన వా యథావుత్తనయేన సపథకరణే ఆపత్తీతి వేదితబ్బం. యస్మా మాతికాయం ‘‘అత్తానం వా పరం వా’’తి వుత్తం, తస్మా యా అత్తానమేవ ఆరబ్భ సపథం కరేయ్య, తస్సా ఏకా. పరమేవారబ్భ తస్సా ఏకా. ఉభోపి ఆరబ్భ తస్సా ద్వే ఆపత్తియో సమ్భవన్తి. తికచ్ఛేదో పనేత్థ పరమేవారబ్భ సపథకరణం సన్ధాయ పవత్తో.

నవమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దసమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౮౨. దసమే అనాపత్తివారో రోదనస్సేవ, న వధస్స, తస్మా ఞాతిబ్యసనాదీహి ఫుట్ఠాపి అత్తానం వధతి ఏవ, న రోదతి, దుక్కటమేవ.

దసమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అన్ధకారవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.