౮. కుమారిభూతవగ్గవణ్ణనా

౨. దుతియాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౧౨౪. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అట్ఠారసవస్సాయ కుమారిభూతాయ…పే… సిక్ఖాసమ్ముతిం దాతు’’న్తి ఇధ వుత్తం వియ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దసవస్సాయ గిహిగతాయ…పే… సిక్ఖాసమ్ముతిం దాతు’’న్తి న వుత్తం, తస్మా ‘‘పరిపుణ్ణద్వాదసవస్సాయ ఏవ గిహిగతాయ సిక్ఖాసమ్ముతి దాతబ్బా’’తి వుత్తం. గిహిగతాయ సిక్ఖాసమ్ముతి దాతబ్బాతి ఏకేతి కత్వా దసవస్సాయపి వట్టతి. కస్మా? ‘‘అనాపత్తి పరిపుణ్ణద్వాదసవస్సం పరిపుణ్ణసఞ్ఞా వుట్ఠాపేతీ’తి (పాచి. ౧౦౯౩-౧౦౯౫) చ ‘అనాపత్తి పరిపుణ్ణద్వాదసవస్సం గిహిగతం…పే… సిక్ఖితసిక్ఖం వుట్ఠాపేతీ’తి (పాచి. ౧౦౯౭-౧౧౦౧) చ వుత్తత్తా’’తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం. కిం ఇమినా పరిహారేన. ‘‘దసవస్సాయ గిహిగతాయ సిక్ఖాసమ్ముతి దాతబ్బా’’తి హి వుత్తం. ‘‘గిహిగతాతిపి వత్తుం న వట్టతీ’తి సచే వదన్తి, కమ్మం కుప్పతీ’’తి లిఖితం.

౧౧౪౬. అహమేవ నూన…పే… అలజ్జినీ, యా సఙ్ఘోతి ఏత్థ యా అహమేవ నూన బాలాతి అత్థో. ‘‘యం సఙ్ఘో’’తిపి అత్థి, తత్థ యం యస్మా దేతి, తస్మా అహమేవ నూన బాలాతి అత్థో.

౧౧౫౯. పురిససంసట్ఠా కుమారకసంసట్ఠా చణ్డీ సోకావాసావకథం సిక్ఖమానాతి వుచ్చతి, పదభాజనే ఏవ చాయం సిక్ఖమానా ‘‘ఛసు ధమ్మేసు సిక్ఖితసిక్ఖా’’తి కస్మా వుత్తన్తి? పుబ్బే గహితసిక్ఖత్తా, పుబ్బే పరిపుణ్ణసిక్ఖత్తా చ ఏవం వుచ్చతీతి వేదితబ్బం.

౧౧౬౬-౭. పహూతం ఖాదనీయం భోజనీయం పస్సిత్వాతి ఏత్థ ‘‘సిక్ఖమానాయ ఞాతకా కిర సమ్పాదయింసు, తం పస్సిత్వా థేరే భిక్ఖూ ఉయ్యోజేసి. ఉయ్యోజేత్వా తేసం ఛన్దం గహేత్వా పుబ్బే ఛన్దదాయకే గణం కత్వా సేసానం ఛన్దం ఛన్దమేవ కత్వా కమ్మం కారాపేసీ’’తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం. ఛన్దం విస్సజ్జేత్వాతి ఏత్థ అనుగణ్ఠిపదే ఏవం వుత్తం ‘‘ఇదం కమ్మం అజ్జ న కత్తబ్బం. ‘యథాసుఖ’న్తి వత్వా విస్సజ్జితం హోతి, తస్మా యో కోచి ముఖరో, బాలో వా కిఞ్చాపి ‘యథాసుఖ’న్తి వదతి, థేరాయత్తత్తా పన థేరస్స అనుమతియా సతియా విస్సజ్జితో హోతి, అసతియా న హోతి, తథాపి పున ఛన్దం గహేత్వావ కమ్మం కరోన్తి, అయం పయోగో. గహణే పయోజనం పన నత్థి. సఙ్ఘత్థేరో చే విస్సజ్జేతి, ఛన్దం గహేత్వావ కాతబ్బం. ఛన్దం విస్సజ్జేత్వా కాయేన వుట్ఠితాయాతి ఏత్థ ఇధ సమ్బాధో, ‘అముకమ్హి ఠానే కరిస్సామా’తి హత్థపాసం విజహిత్వాపి గచ్ఛన్తి చే, నత్థి దోసో. కిఞ్చాపి నత్థి, తా పన హత్థపాసం అవిజహిత్వావ గచ్ఛన్తి, అయం పయోగో’’తి. ‘‘రత్తిపారివాసియే ఉపోసథపవారణావ న వట్టతి, అఞ్ఞకమ్మం పన వట్టతి. ఉపోసథపవారణాపి అనుపోసథపవారణదివసే న వట్టన్తి, ఇతరం సబ్బకాలం వట్టతి. పరిసపారివాసియే హత్థపాసం అవిజహిత్వా చతూసు గతేసు చతువగ్గకరణీయే అఞ్ఞస్మిం పఞ్చసు దససు వీసతీసు గతేసు సేసేహి విసుం తహిం తహిం గన్త్వాపి పున సన్నిపాతట్ఠానం ఆగన్త్వా కాతుం వట్టతి. అజ్ఝాసయపారివాసియే హత్థపాసం అవిజహిత్వా యథానిసిన్నావ నిసిన్నా చే, పున కాతుం వట్టతి హత్థపాసస్స అవిజహితత్తా’’తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం. తేసం పోరాణానం మతేన ఛన్దపారివాసియమేవేకం న వట్టతీతి ఆపన్నఙ్గఞ్చ దస్సితం, ఇధాపి తం విసుం న దస్సితం అసమ్భవతోతి ఏకే. ఛన్దదాయకే పరిసం పత్వా గతే తస్స పుబ్బఛన్దదానం ఛన్దపారివాసియన్తి నో తక్కోతి ఆచరియో.

తత్రిదం సన్నిట్ఠానం – పరిసపారివాసియే అట్ఠకథాయం ‘‘అఞ్ఞత్ర గచ్ఛామాతి ఛన్దం అవిస్సజ్జేత్వావ ఉట్ఠహన్తి…పే… కమ్మం కాతుం వట్టతీ’’తి వుత్తవచనే హత్థపాసా విజహనం న పఞ్ఞాయతి. ఏత్థ పన కమ్మప్పత్తానం హత్థపాసస్స అవిజహనమేవ ఇచ్ఛితబ్బన్తి కత్వా పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం. కిఞ్చాపి న పఞ్ఞాయతి, అప్పటిక్ఖిత్తత్తా పన వట్టతీతి చే? న, పటిక్ఖిత్తత్తా. కథం? ఛన్దో నామ కమ్మప్పత్తేసు భిక్ఖూసు ఏకసీమాయ సన్నిపతితేసు ఆగచ్ఛతి, నాసన్నిపతితేసు. ఇధ హి ‘‘ఛన్దం అవిస్సజ్జేత్వా’’తి చ ‘‘ఛన్దస్స పన అవిస్సట్ఠత్తా’’తి చ వుత్తం. ‘‘అజ్ఝాసయం అవిస్సజ్జేత్వా’’తి చ ‘‘అజ్ఝాసయస్స అవిస్సట్ఠత్తా’’తి చ న వుత్తం, తస్మా ఛన్దస్స అవిస్సజ్జనం కమ్మప్పత్తానం హత్థపాసావిజహనేనేవ హోతి, న విజహనేతి సిద్ధం.

హోతి చేత్థ –

‘‘యతో ఆగమనం యస్స, తదభావస్స నిగ్గహే;

తస్మా సన్నిపతితేసు, భిక్ఖూసు తస్స భేదతో’’తి.

రత్తిపారివాసియఛన్దో వియ రత్తిపారివాసియపారిసుద్ధిపీతి తదనులోమేన వట్టతి స్వాతనాయ ఛన్దో వా పారిసుద్ధి వా పవారణా వా, తాయ కమ్మం కాతుం వట్టతి. ఉపోసథపవారణా పన అనుపోసథదివసే న వట్టతి, ఇతరం వట్టతి. పన్నరసిఉపోసథం చాతుద్దసియం కాతుం వట్టతి ఖేత్తత్తా. న చాతుద్దసిఉపోసథం పన్నరసియం అఖేత్తత్తా అనుపోసథదివసత్తా పాటిపదదివసత్తాతి ఏకచ్చే ఆచరియా, తస్మా తేసం మతేన చాతుద్దసిఉపోసథం తతియం, సత్తమం వా పన్నరసియం కాతుం న వట్టతి. యం పనేత్థ వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘సచే చాతుద్దసికం ఉపోసథం కరిస్సామాతి నిసిన్నా, పన్నరసోతి కాతుం వట్టతీ’’తి. తతో ‘‘పన్నరసియమేవ ‘చాతుద్దసికం ఉపోసథం కరిస్సామా’తి నిసిన్నా పునదివసే అత్తనో తం ఉపోసథం ‘పన్నరసో’తి కాతుం వట్టతీతి అత్థో’’తి ఏవం పరిహరన్తి, తం తేసం మతం ‘‘తథారూపపచ్చయే సతి అఞ్ఞస్మిమ్పి చాతుద్దసే ఉపోసథం కాతుం వట్టతీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) ఇమినా మాతికాట్ఠకథావచనేన న సమేతి. న హి తత్థ ‘‘అఞ్ఞస్మిమ్పి పన్నరసే చాతుద్దసికం కాతుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ‘‘సకిం పక్ఖస్స చాతుద్దసే వా పన్నరసే వా’’తి అనుఞ్ఞాతదివసే పరియాపన్నత్తా ఛన్నం చాతుద్దసికానం పచ్ఛిమా పన్నరసీ అనుపోసథదివసో న హోతీతి సిద్ధం హోతి. కిఞ్చాపి సిద్ధం, ఇమినా పన ‘‘ఆవాసికానం పన్నరసో, ఆగన్తుకానం చాతుద్దసో, ఆగన్తుకేహి ఆవాసికానం సమసమేహి వా అప్పతరేహి వా అనువత్తితబ్బ’’న్తి వచనమేత్థ నిరత్థకం హోతీతి వేదితబ్బం.

దుతియాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుమారిభూతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.