౮. సహధమ్మికవగ్గో

౧. సహధమ్మికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౩౪. సహధమ్మికసిక్ఖాపదం ఉత్తానత్థమేవ.

౨. విలేఖనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౩౮. ఆపత్తిఞ్చ సతిసమ్మోసాయాతి ఏత్థ చ-సద్దో కత్తబ్బఞ్చ న కరోతీతి దీపేతి, న చత్తారి ఏవాతి వుత్తం హోతి. రట్ఠేకదేసో జనపదో. బుద్ధకాలే అరిట్ఠకణ్టకా సాసనపచ్చత్థికా. ‘‘నాలం అన్తరాయాయా’’తి వచనేన హి తే భగవతో అసబ్బఞ్ఞుతం దీపేన్తి. పరినిబ్బుతే భగవతి దసవత్థుదీపకా వజ్జిపుత్తకా. తే హి వినయసాసనపచ్చత్థికా. పరూపహారాదివాదా పన సుత్తన్తాభిధమ్మప్పచ్చత్థికా. కే పన తే? ఏకచ్చే మహాసఙ్ఘికాదయో, న సబ్బేతి దీపనత్థం ‘‘పరూపహారా…పే… వాదా’’తి విసేసనవచనమాహ. తత్థ యే కుహకా పాపిచ్ఛకా అభూతం ఉల్లపిత్వా పటిలద్ధవరభోజనాని భుఞ్జిత్వా ముట్ఠస్సతీ నిద్దం ఓక్కమిత్వా సుక్కవిస్సట్ఠిం పత్తా, అఞ్ఞేహి తం దిస్వా ‘‘అత్థి అరహతో సుక్కవిస్సట్ఠీ’’తి వుత్తే ‘‘మారకాయికా ఉపసంహరన్తీ’’తి వత్వా జనం వఞ్చేన్తి. యే చ సమ్మాపటిపన్నా అకుహకా, తేపి తం వచనం సుత్వా కేచి తందిట్ఠికా హోన్తి అధిమానినో చ. అత్తనో సుక్కవిస్సట్ఠిం పస్సిత్వాపి నాధిముచ్చన్తి, అనధిగతే అధికతసఞ్ఞినోవ హోన్తి. తథా అత్థి అరహతో అఞ్ఞాణకఙ్ఖావితరణా నామగోత్తాదీసు వియ సచ్చేసు పరవితరణా పరేహి పఞ్ఞత్తా నామానీతి అధిప్పాయో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో. తత్థ వినయధరో ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం అరహతో అసుచి ముచ్చేయ్య (కథా. ౩౧౩; మహావ. ౩౫౩). దిట్ఠధమ్మా…పే… అపరప్పచ్చయా సత్థుసాసనే’’తిఆదీని (మహావ. ౩౦) సుత్తపదాని దస్సేత్వా తే సాసనపచ్చత్థికేసు నిగ్గహితం నిగ్గణ్హాతీతి అధిప్పాయో. ఇతరే ‘‘పరియత్తి మూల’’న్తి వాదినో. ‘‘పాతిమోక్ఖే ఉద్దిస్సమానే’’తి నిదానవసేన వుత్తం. తథాగతస్స విభఙ్గపదాని సిద్ధాని. సిద్ధేయేవ కిం ఇమస్స అఙ్గాని? గరహితుకామతా ఉపసమ్పన్నస్స సన్తికే సిక్ఖాపదవివణ్ణనఞ్చాతి.

విలేఖనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మోహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౪౪. మోహనసిక్ఖాపదం ఉత్తానత్థమేవ.

౪. పహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫౨. రత్తచిత్తోతి కాయసంసగ్గరాగేన. విహేఠేతుకామం పన దిస్వా ‘‘సచే అహం ఇమం మారేమి, నత్థి మే మోక్ఖో’’తి చిన్తేత్వా కుపితో సత్తసఞ్ఞం పురేక్ఖత్వా పహారం దేతి, తస్స యథావత్థుకమేవ.

పహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. తలసత్తికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫౬. ‘‘కాయం వా కాయపటిబద్ధం వా’’తి (పాచి. ౪౫౬) వచనతో కాయాదీసు యం ఉచ్చారేతి, తం తలం నామ. తలమేవ తలసత్తికం. పోథనసమత్థట్ఠేన సత్తికన్తి ఏకే. తం ‘‘ఉప్పలపత్తమ్పీ’’తి ఇమినా నియమేతి. ఏవం కుపితా హి కోపవసేన పోథనాసమత్థతం అవిచారేత్వా యం కిఞ్చి హత్థగతం పటిక్ఖిపన్తి, సుఖసమ్ఫస్సమ్పి హోతు, పాచిత్తియమేవ. యస్మా పహరితుకామతాయ పహటే పురిమేన పాచిత్తియం. కేవలం ఉచ్చారేతుకామతాయ ఉగ్గిరణమత్తే కతే ఇమినా పాచిత్తియం. ఇమినా పన విరజ్ఝిత్వా పహారో దిన్నో, తస్మా న పహరితుకామతాయ దిన్నత్తా దుక్కటం. కిమిదం దుక్కటం పహారపచ్చయా, ఉదాహు ఉగ్గిరణపచ్చయాతి? పహారపచ్చయా ఏవ దుక్కటం. పురిమం ఉగ్గిరణపచ్చయా పాచిత్తియన్తి సదుక్కటం పాచిత్తియం యుజ్జతి. పురిమఞ్హి ఉగ్గిరణం, పచ్ఛా పహారో. న చ పచ్ఛిమపహారం నిస్సాయ పురిమం ఉగ్గిరణం అనాపత్తివత్థుకం భవితుమరహతీతి నో తక్కోతి ఆచరియో. ‘‘తేన పహారేన హత్థాదీసు యం కిఞ్చి భిజ్జతి, దుక్కటమేవా’’తి ఇమినాపి పహారపచ్చయా దుక్కటం. ఉగ్గిరణం యథావత్థుకమేవాతి సిద్ధం, సుట్ఠు వీమంసితబ్బం. ‘‘తిరచ్ఛానాదీనం అసుచికరణాదీని దిస్వా కుజ్ఝిత్వాపి ఉగ్గిరన్తస్స మోక్ఖాధిప్పాయో ఏవా’’తి వదన్తి.

తలసత్తికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అమూలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౬౨. ఉపసమ్పన్నే అనుపసమ్పన్నసఞ్ఞీ అమూలకేన సఙ్ఘాదిసేసేనాతి సుక్కవిస్సట్ఠికాయసంసగ్గాదినా సఙ్ఘాదిసేసాపత్తియా వత్థునాతి వేదితబ్బం. న హి అనుపసమ్పన్నస్స సఙ్ఘాదిసేసాపత్తి నామ అత్థి.

అమూలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౬౮. ఊనవీసతివస్సో మఞ్ఞేతి ఏత్థ సయం సఞ్ఞాయ తథా అమఞ్ఞన్తో కుక్కుచ్చుప్పాదనత్థం ‘‘మఞ్ఞే’’తి వదన్తో కిం ముసావాదేన కారేతబ్బోతి? న సియా అఙ్గసమ్పత్తియా, న చ కేవలం ‘‘మఞ్ఞే’’తి ఇమినా నియమతో అఙ్గసమ్పత్తి హోతి. పరమత్థవిహితం కత్థచి హోతి. ‘‘ఉదకం మఞ్ఞే ఆదిత్త’’న్తిఆదిమ్హి పరో కుక్కుచ్చం ఉప్పాదేతు వా, మా వా, తం అప్పమాణన్తి మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘కుక్కుచ్చుప్పాదన’’న్తి తస్స అధిప్పాయవసేన వుత్తన్తి.

సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. ఉపస్సుతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౭౩. ఇమేసం సుత్వాతి ఏత్థ ‘‘వచన’’న్తి పాఠసేసో. ఏకపరిచ్ఛేదానీతి సియా కిరియా సియా అకిరియాతి ఇమినా నయేన ఏకపరిచ్ఛేదాని. ఏత్థ కిఞ్చాపి అఞ్ఞవాదకపచ్చయాపత్తి కిరియా చ విహేసకపచ్చయాపత్తి అకిరియా చ, తదుభయం పన ఏకసిక్ఖాపదన్తి కత్వా తం అఞ్ఞవాదకసఙ్ఖాతం సిక్ఖాపదం సియా కిరియా పఠమస్స వసేన, సియా అకిరియా దుతియస్స వసేనాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

ఉపస్సుతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. కమ్మపటిబాహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౭౪. ‘‘ధమ్మికానం కమ్మాన’’న్తి (పాచి. ౪౭౫) వచనతో ఏకచ్చే భిక్ఖూ ధమ్మికానం కమ్మానం ‘‘ఛన్దం దమ్మీ’’తి ఛన్దం దేన్తి, తం తేసం మతిమత్తమేవ, న పటిపత్తి. అధమ్మం నిస్సాయ ఖియ్యతి, తం వా ఉక్కోటేతి, అనాపత్తి నేవ హోతీతి? న, తథా ఛన్దదానకాలే అకత్వా పచ్ఛా అధమ్మకమ్మఖియ్యనాదిపచ్చయా అనాపత్తివారే వుత్తత్తా. అధమ్మేన వా వగ్గేన వా న కమ్మారహస్స వా కమ్మకరణపచ్చయా ఆపత్తిమోక్ఖకరణతో అవిసేసమేవ తథావచనన్తి చే? న, ఛన్దదానకాలే అధమ్మకమ్మకరణానుమతియా అభావతో, కారకస్సేవ వజ్జప్పసఙ్గతో చ. గణస్స దుక్కటన్తి చే? పారిసుద్ధిఛన్దదాయకావ తే, న గణో అకమ్మప్పత్తత్తా, పరివారేపి (పరి. ౪౮౨ ఆదయో) కమ్మవగ్గే కమ్మప్పత్తఛన్దదాయకా విసుం వుత్తా. తథాపి అధమ్మకమ్మస్స ఛన్దో న దాతబ్బో దేన్తే అకప్పియానుమతిదుక్కటతో. తత్థ హి యోజనదుక్కటతో న ముచ్చన్తీతి నో తక్కోతి ఆచరియో.

కమ్మపటిబాహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఛన్దంఅదత్వాగమనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౮౧. సన్నిపాతం అనాగన్త్వా చే ఛన్దం న దేతి, అనాపత్తీతి ఏకే. దుక్కటన్తి ఏకే ధమ్మకమ్మన్తరాయకరణాధిప్పాయత్తా. సఙ్ఘమజ్ఝే ఛన్దం దాతుం లభతీతి కేచి. దిన్నఛన్దే సఙ్ఘమజ్ఝం పవిసిత్వా పున గతేపి ఛన్దో న పటిప్పస్సమ్భేయ్యాతి చే? పటిప్పస్సమ్భతి. కస్మా? ‘‘అహత్థపాసో ఛన్దారహో’’తిఆదీహి విరుజ్ఝనతో. పాళియం పన దాతుకామతాయ హత్థపాసం అతిక్కమన్తం సన్ధాయ వుత్తన్తి కేచి.

ఛన్దంఅదత్వాగమనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. దుబ్బలసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౮౪-౫. అదాసీతి అపలోకేత్వా అదాసి. భిక్ఖూతి ఏత్థ తే ఛబ్బగ్గియా అత్తానం పరివజ్జయిత్వా ‘‘సఙ్ఘో’’తి అవత్వా ‘‘భిక్ఖూ’’తి ఆహంసు. పరిణామేన్తీతి నేన్తి. తత్థ లాభోతి పదుద్ధారకరణం ఇధ అనధిప్పేతస్సపి యస్స కస్సచి అత్థుద్ధారవసేన లాభదీపనత్థం. చీవరమేవ హి ఇధాధిప్పేతం, తేనేవ ‘‘అఞ్ఞం పరిక్ఖారం దిన్నం ఖీయతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తం. దిన్నన్తి చ పరిక్ఖారన్తి చ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం.

దుబ్బలసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. పరిణామనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౯౧. ఞాతకమ్పి పరస్స దాతుకామం అఞ్ఞస్స దాపేతి, ఆపత్తి ఏవ. సబ్బత్థ ఆపుచ్ఛిత్వా దాతుకామం యథాసుఖం విచారేతుం లభతి.

పరిణామనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సమత్తో వణ్ణనాక్కమేన సహధమ్మికవగ్గో అట్ఠమో.