౨. భూతగామవగ్గో

౧. భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౯. ఫరసుం నిగ్గహేతుం అసక్కోన్తోతి దస్సితభావం జానాపేతి. కస్మా అయం ఫరసుం ఉగ్గిరీతి చే? మనుస్సానన్తిఆది తస్స పరిహారో. ‘‘ఆకోటేసి ఛిన్దీతి చ వచనతో రుక్ఖదేవతానం హత్థాని ఛిజ్జన్తి, న చాతుమహారాజికాదీనం వియ అచ్ఛేజ్జానీ’’తి వదన్తి.

౯౦-౯౨. భవన్తి అహువుఞ్చాతి ద్వికాలికో భూతసద్దో. యది బీజతో నిబ్బత్తేన బీజం దస్సితం, తదేవ సన్తకం యదిదం. సోవ కుక్కుటో మంసిమక్ఖితోతి అయమేవ హి పరిహారో. అట్ఠకథాసుపి హి ‘‘బీజే బీజసఞ్ఞీ’’తి లిఖితం. యం బీజం భూతగామో నామ హోతి, తస్మిం బీజే భూతగామబీజేతి యోజేత్వా. అమూలకత్తా కిర సమ్పుణ్ణభూతగామో న హోతి, ‘‘సమూలపత్తో ఏవ హి భూతగామో నామా’’తి కారణం వదన్తి. ‘‘అభూతగామమూలత్తాతి భూతగామతో అనుప్పన్నత్తా అభూతగామమూలం, భూతగామస్స అమూలకత్తా వా. న హి తతో అఞ్ఞో భూతగామో ఉప్పజ్జతీ’’తి ద్విధాపి లిఖితం. పియఙ్గు అసనరుక్ఖో వడ్ఢనత్తచో ఖజ్జఫలో, ‘‘పీతసాలో’’తిపి వుచ్చతి. అమూలకభూతగామే సఙ్గహం గచ్ఛతీతి నాళికేరస్సేవాయం. ఘటపిట్ఠిజాతత్తా, బీజగామానులోమత్తా చ దుక్కటవత్థు. న వాసేతబ్బం ‘‘దురూపచిణ్ణత్తా’’తి లిఖితం, ‘‘యేసం రుక్ఖానం సాఖా రుహతీతి వచనతో యేసం న రుహతి, తేసం సాఖాయ కప్పియకరణకిచ్చం నత్థీతి సిద్ధ’’న్తి వుత్తం. ముద్దతిణన్తి తస్స నామం. ‘‘ముఞ్జతిణన్తి పాఠో’’తి లిఖితం.

సమణకప్పేహీతి సమణవోహారేహి, తస్మా వత్తబ్బం భిక్ఖునా ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి. తస్స ఆణత్తియా కరోన్తేనాపి సామణేరాదినా ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ అగ్గిపరిజితం కాతబ్బన్తి సిద్ధం. అగ్గిపరిజితాదీని వియ కప్పియత్తా అబీజనిబ్బట్టబీజానిపి ‘‘పఞ్చహి సమణకప్పేహీ’’తి (చూళవ. ౨౫౦) ఏత్థ పవిట్ఠాని, యథాలాభతో వా సమణకప్పవచనం గహేతబ్బం. ‘‘కప్పియ’న్తి వత్తుకామో ‘కప్ప’న్తి చే వదతి, ‘వట్టతీ’తి వదన్తీ’’తి వుత్తం. ‘‘కప్పియ’న్తి వచనం సకసకభాసాయపి వట్టతీ’’తి వదన్తి. ‘‘కప్పియన్తి వత్వా’’తి వుత్తత్తా భిక్ఖునా ‘కప్పియం’ఇచ్చేవ వత్తబ్బం, ‘‘ఇతరేన పన యాయ కాయచి భాసాయా’’తి వదన్తి, వీమంసితబ్బం. ‘‘ఉచ్ఛుం కప్పియం కరిస్సామీతి దారుం విజ్ఝతీ’’తి వచనతో కప్పియం కాతబ్బం సన్ధాయ విరద్ధేతి వుత్తం హోతి, ఆచరియా పన ‘‘కప్పియం కారేతబ్బం సన్ధాయ కప్పియన్తి సిత్థాదిం కారేతి, వట్టతీ’’తి వదన్తి, తస్స కారణం వదన్తా కాతుం వట్టనభావేనేవ విరజ్ఝిత్వా కతేపి కప్పియం జాతం. యది న వట్టేయ్య, సిత్థాదిమ్హి కతే న వట్టేయ్యాతి, ఉపపరిక్ఖితబ్బం. ఉట్ఠితసేవాలఘటం ఆతపే నిక్ఖిపితుం వట్టతి, వికోపేతుకామతాయ సతి దుక్కటం యుత్తం వియ. ‘‘పుప్ఫరజ్జుభాజనగతికా, తస్మా న వట్టతి. నాళే వా బద్ధపుప్ఫకలాపే నాళస్మిం కతేపి వట్టతి తస్మిం పుప్ఫస్స అత్థితాయా’’తి వదన్తి. పోరాణగణ్ఠిపదే ‘‘బీజగామేన భూతగామో దస్సితో అనవసేసపరియాదానత్థ’’న్తి వుత్తం.

భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౯౮-౯. అఞ్ఞం వదతీతి అఞ్ఞవాదకం, ‘‘వచనం కరేయ్యా’’తి లిఖితం. ‘‘తుణ్హీభూతస్సేతం నామ’’న్తి పాఠో. ఉగ్ఘాతేతుకామోతి సమోహనితుకామో, అన్తరాయం కత్తుకామోతి పోరాణా.

౧౦౦. ‘‘సుదిట్ఠో భన్తే, న పనేసో కహాపణోతిఆదీసు అనారోపితే దుక్కటేన ముసావాదపాచిత్తియం, అరోపితే పాచిత్తియద్వయం హోతీ’’తి వదన్తి, వీమంసితబ్బం.

౧౦౨. అధమ్మేన వా వగ్గేన వా న కమ్మారహస్స వాతి ఏత్థ ‘‘మయి వుత్తే మం వా అఞ్ఞం వా సఙ్ఘో అధమ్మేన వా కమ్మం, వగ్గేన వా కమ్మం కరిస్సతి, న కమ్మారహస్స వా మే, అఞ్ఞస్స వా కమ్మం కరిస్సతీ’’తి న కథేతీతి యోజేతబ్బం.

అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౦౩. ‘‘ఛన్దాయా’’తి అక్ఖరక్ఖరాయాతిఆది వియ లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, ఛన్దత్థన్తి వా అత్థో. యేసం సేనాసనాని పఞ్ఞపేతి, తేసం అత్తని ఛన్దత్థన్తి అధిప్పాయో.

౧౦౬. అనుపసమ్పన్నన్తిఆదీసు కరణత్థో గహేతబ్బో. అఞ్ఞం అనుపసమ్పన్నన్తి అఞ్ఞేన అనుపసమ్పన్నేన. తస్స వాతి అనుపసమ్పన్నస్స. ‘‘సమ్ముతికాలే పఞ్చఙ్గవిరహాదయో అసమ్మతా నామా’’తి, ‘‘ఉపసమ్పన్నేన లద్ధసమ్ముతి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేన వినస్సతీ’’తి చ వుత్తం. సఙ్ఘేనాతి సబ్బేన సఙ్ఘేన కమ్మవాచాయ అస్సావేత్వా ‘‘తవేసో భారో’’తి కేవలం ఆరోపితభారో. కేవల-సద్దో హేత్థ కమ్మవాచాయ అస్సావితభావమత్తమేవ దీపేతి. సయమేవాతి ఇతరేసం భిక్ఖూనం అనుమతియా. అభూతేన ఖీయనకస్స ఆదికమ్మికస్స కథం అనాపత్తీతి చే? ఇమినా సిక్ఖాపదేన. ముసావాదే ఆపత్తియేవ ద్వే పాచిత్తియో వుత్తా వియ దిస్సన్తి పుబ్బపయోగే రుక్ఖాదిఛిన్దనాదీసు వియ, విచారేతబ్బం.

ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౧౦. ‘‘ఏవఞ్చిదం భగవతా భిక్ఖూనం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం హోతీ’’తి వచనతో, పరివారే ‘‘ఏకా పఞ్ఞత్తి, ఏకా అనుపఞ్ఞత్తీ’’తి (పరి. ౨౨౬) వచనతో చ ఇధ అత్థి అనుపఞ్ఞత్తీతి సిద్ధం. కిఞ్చాపి సిద్ధం, ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యాథా’’తిఆదినా పన పఞ్ఞత్తిట్ఠానం న పఞ్ఞాయతి, కేవలం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అట్ఠమాసే…పే… నిక్ఖిపితు’’న్తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, తం కస్మాతి చే? పఠమపఞ్ఞత్తియం వుత్తనయేనేవ వత్తబ్బతో అవిసేసత్తా న వుత్తం. యది ఏవం కా ఏత్థ అనుపఞ్ఞత్తీతి? అజ్ఝోకాసేతి. అయమనుపఞ్ఞత్తి పఞ్ఞత్తియమ్పి అత్థీతి చే? అత్థి, తం పన ఓకాసమత్తదీపనం, దుతియం చాతువస్సికమాససఙ్ఖాతకాలదీపనం. యస్మా ఉభయమ్పి ఏకం కాలోకాసం ఏకతో కత్వా ‘‘అజ్ఝోకాసే’’తి వుత్తన్తి దీపేన్తో భగవా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే…పే… నిక్ఖిపితు’’న్తి ఆహాతి వేదితబ్బం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘యత్థ చ యదా చ సన్థరితుం న వట్టతి, తం సబ్బమిధ అజ్ఝోకాససఙ్ఖ్యమేవ గతన్తి వేదితబ్బ’’న్తి. హేమన్తకాలస్స అనాపత్తిసమయత్తా ఇదం సిక్ఖాపదం నిదానానపేక్ఖన్తి సిద్ధం, తథా హి అజ్ఝోకాసపదసామత్థియేన అయం విసేసో – వస్సానకాలే ఓవస్సకట్ఠానే అజ్ఝోకాసే, మణ్డపాదిమ్హి చ న వట్టతి. హేమన్తకాలే పకతిఅజ్ఝోకాసే న వట్టతి, సబ్బమిధ ఓవస్సకేపి మణ్డపాదిమ్హి వట్టతి, తఞ్చ ఖో యత్థ హిమవస్సేన సేనాసనం న తేమేతి, గిమ్హకాలే పకతిఅజ్ఝోకాసేపి వట్టతి, తఞ్చ ఖో అకాలమేఘాదస్సనేయేవాతి అయం విసేసో ‘‘అట్ఠ మాసే’’తి చ ‘‘అవస్సికసఙ్కేతే’’తి చ ఏతేసం ద్విన్నం పదానం సామత్థియతోపి సిద్ధో.

కిఞ్చ భియ్యో – అట్ఠకథాయం సన్దస్సితవిసేసోవ. చమ్మాదినా ఓనద్ధకో వా నవవాయిమో వా న సీఘం వినస్సతి. కాయానుగతికత్తాతి కాయే యత్థ, తత్థ గతత్తా. సఙ్ఘికమఞ్చాదిమ్హి కాయం ఫుసాపేత్వా విహరితుం న వట్టతీతి ధమ్మసిరిత్థేరో. ‘‘సఙ్ఘికం పన ‘అజ్ఝోకాసపరిభోగేన పరిభుఞ్జథ, భన్తే, యథాసుఖ’న్తి దాయకా దేన్తి సేనాసనం, ఏవరూపే అనాపత్తీ’’తి అన్ధకట్ఠకథాయం వచనతో, ఇధ చ పటిక్ఖేపాభావతో వట్టతి. ‘‘అఞ్ఞఞ్చ ఏవరూపన్తి అపరే’’తి వుత్తం. ‘‘పాదట్ఠానాభిముఖాతి నిసీదన్తస్స పాదపతనట్ఠానాభిముఖా’’తి లిఖితం. సమ్మజ్జన్తస్స పాదట్ఠానాభిముఖన్తి ఆచరియస్స తక్కో.

౧౧౧. ‘‘పాదుద్ధారేనాతి బహిఉపచారే ఠితత్తా’’తి లిఖితం. గచ్ఛన్తి, దుక్కటం ధమ్మకథికస్స వియ. కస్మా న పాచిత్తియం? పచ్ఛా ఆగతేహి వుడ్ఢతరేహి ఉట్ఠాపేత్వా గహేతబ్బతో. ధమ్మకథికస్స పన అనుట్ఠపేతబ్బత్తా. ‘‘అనాణత్తియా పఞ్ఞత్తియమ్పి తస్స భారో’’తి వుత్తం.

౧౧౨. పరిహరణేయేవాతి ఏత్థ గహేత్వా విచారణేతి ధమ్మసిరిత్థేరో. అత్తనో సన్తకకరణేతి ఉపతిస్సత్థేరో. బీజనీపత్తకం చతురస్సబీజనీ.

౧౧౩. ‘‘యో భిక్ఖు వా సామణేరో వా…పే… లజ్జీ హోతీ’తి వుత్తత్తా అలజ్జిం ఆపుచ్ఛిత్వా గన్తుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి. పాఠే ‘‘కేనచి పలిబుద్ధం హోతీ’’తి చ అట్ఠకథాయం ‘‘పలిబుద్ధ’’న్తి చ సేనాసనంయేవ సన్ధాయ వుత్తం, తస్మా తథాపి అత్థీతి గహేతబ్బం. ‘‘అనాపుచ్ఛం వా’’తి పాఠో.

పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౧౬-౭. ఏత్తకమేవ వుత్తమట్ఠకథాసు, తథాపి పదట్ఠాదయోపి లబ్భన్తి ఏవ. అనుగణ్ఠిపదే ‘‘అఞ్ఞం అత్థరణాది అకప్పియత్తా న వుత్త’’న్తి వుత్తం. ‘‘మఞ్చం వా పీఠం వా విహారే వా విహారూపచారే వా’తి ఇమినాపి సంసన్దనత్థం ‘కిఞ్చాపి వుత్తో, అథ ఖో’తిఆది ఆరద్ధ’’న్తి చ వుత్తం. ఉపచారమత్తఞ్చేతం ‘‘రుక్ఖమూలే’’తి, తత్థ వత్తబ్బం నత్థి.

౧౧౮. అనాపుచ్ఛిత్వాపి గన్తుం వట్టతీతి అసతియా గచ్ఛతోపి అనాపత్తి, ఆపుచ్ఛనం పన వత్తం సఞ్చిచ్చ అనాపుచ్ఛతో వత్తభేదదుక్కటత్తా. పుగ్గలికసేనాసనే సఙ్ఘికసేయ్యం, సఙ్ఘికసేనాసనే వా పుగ్గలికసేయ్యం అత్థరిత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కటం యుత్తం వియ. కస్మా? ‘‘సేయ్యామత్తమేవ నస్సేయ్యా’’తి వుత్తత్తా. ఇధ పన ‘‘పలిబుద్ధం పలిబుద్ధో’’తి దువిధమ్పి అత్థి.

దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨౧. ఛబ్బగ్గియేసుయేవ థేరా భిక్ఖూతి కేచి. పాదే ధోవిత్వాతిఆదిమ్హి పవిసన్తస్స వా పాదధోవనపాసాణతో యావ మఞ్చపీఠం పస్సావత్థాయ నిక్ఖమన్తస్స వా యావ పస్సావట్ఠానన్తి యోజనా కాతబ్బా. ఏవం సన్తే ‘‘పస్సావత్థాయ నిక్ఖమన్తస్స వా’’తి న వత్తబ్బం, ‘‘పస్సావట్ఠానతో నిక్ఖమన్తస్స వా’’తి వత్తబ్బం. పస్సావట్ఠానన్తి కత్థచి పోత్థకే. తథా హి మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘పవిసన్తస్స పాదధోవనపాసాణతో యావ మఞ్చపీఠం నిక్ఖమన్తస్స మఞ్చపీఠతో యావ పస్సావట్ఠానం, తావ ఉపచారో’’తి వుత్తం, తస్మా ‘‘పాదే ధోవిత్వా పవిసన్తస్స, పస్సావత్థాయ నిక్ఖమన్తస్స చ ద్వారే నిక్ఖిత్తపాదధోవనపాసాణతో, పస్సావట్ఠానతో చ మఞ్చపీఠ’’న్తి కత్థచి పోత్థకే పాఠో, సో అపాఠో. కస్మా? మఞ్చపీఠానం ఉపచారస్స వుత్తత్తా. పవిసన్తస్స యావ మఞ్చపీఠానం ఉపచారో, నిక్ఖమన్తస్స తతో పట్ఠాయ యావ పస్సావట్ఠానం వచ్చకుటిచఙ్కమట్ఠానన్తి ఇమినా అత్థేన యథా సంసన్దతి, తథావిధో పాఠోతి ఆచరియో.

౧౨౨. ఉపచారం ఠపేత్వాతి ఇధ వుత్తఉపచారం ఠపేత్వా. ‘‘దస్సనసవనూపచారేపి సన్థరన్తస్సా’’తి లిఖితం.

అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨౬-౭. ఛసత్తకోట్ఠకాని వాతి ఏత్థ ద్వారకోట్ఠకం అధిప్పేతం. ‘‘నిక్ఖమా’’తి వచనం సుత్వాపి అత్తనో రుచియా నిక్ఖమతి, అనాపత్తి; ఇధ అగ్గిసాలాది ఏవ ఉపచారోతి.

నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨౯. ‘‘పమాణమజ్ఝిమస్స గలప్పమాణే దిన్నతులాపి వేహాసకుటియేవా’’తి లిఖితం, ‘‘న సా ఇధ అధిప్పేతా’’తి వుత్తం.

వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౩౫. యావ ద్వారకోసాతి ద్వారసమీపా, యావ భిత్తీతి అత్థో, తం సువుత్తం. కవాటవిత్థారప్పమాణోతి హత్థపాసస్సాధిప్పేతత్తా, సమన్తా కవాటవిత్థారప్పమాణఉపచారస్స గహితత్తా అపరిపూరఉపచారాపి హోతి. ఆలోకం కరోతీతి ఆలోకం సన్ధేతి పిధేతీతి సన్ధి ఏవ ఆలోకసన్ధినామకా హోన్తి. వాతపానకవాటలేపకమ్మే అప్పహరితట్ఠానకిచ్చం నత్థి.

౧౩౬. ఇట్ఠకాతి ఛదనకపాలాసిలాదిఇట్ఠకా. ఛదనూపరీతి ఏత్థ పఠమం తావ ఏకవారం అపరిసేసం ఛాదేత్వా పున ఛాదనదణ్డకే బన్ధిత్వా దుతియవారం తథేవ ఛాదేతబ్బం. ‘‘తతియవారచతుత్థవారే సమ్పత్తే ద్వే మగ్గే అధిట్ఠహిత్వా తతియమగ్గం ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బ’’న్తి వుత్తం, తం ‘‘పునప్పునం ఛాదాపేతీ’’తి ఇమినా యుజ్జతి.

పోరాణా పన ‘‘పఠమవారేయేవ తయో మగ్గే అధిట్ఠాతుం వట్టతి, చతుత్థతో పట్ఠాయ ఆపత్తి పాచిత్తియం, చతుత్థలేపతో పట్ఠాయ ఆపత్తీ’’తి వదన్తి. తత్థ ఛదనే వుత్తవిధినిదానేన సమేతి, లేపే వుత్తవిధితికచ్ఛేదేన సమేతి. తథాపి సో న యుత్తోవ. నిదానే, అట్ఠకథాయఞ్చ సిద్ధలేపత్తా సబ్బసోవాపి అచ్ఛన్నే, ఛన్నేవాపి అనేకసో పరియాయస్స తతియస్సేవ అధిట్ఠానన్తి నో సమేతీతి ఆచరియో. ‘‘ద్వే మగ్గే’’తి, ‘‘ద్వే ఛదనే’’తి చ ‘‘తతియవారతో పట్ఠాయ ఏవం ఛాదాపేహీ’తి ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బ’’న్తి చ ఉపతిస్సత్థేరో వదతి కిర.

మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౪౦. సప్పాణకసిక్ఖాపదం ఉత్తానత్థమేవ.

సమత్తో వణ్ణనాక్కమేన భూతగామవగ్గో దుతియో.