౪. పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫-౬. సబ్బమేతం పదసో ధమ్మో నామాతి ఏత్థ ధమ్మో నామ బుద్ధభాసితోతి ఏవం సమ్బన్ధో. అక్ఖరసమూహోతి అసమత్తపదే. పచ్చేకబుద్ధభాసితం బుద్ధభాసితే ఏవ. అనుపాసకగహట్ఠేహి భాసితో ఇసిభాసితాదిసఙ్గహం గచ్ఛతీతి వేదితబ్బం. కత్థచి పోత్థకే ‘‘దేవతాభాసితో’’తి పదం నత్థి, యత్థ అత్థి, సా పాళి. గాథాబన్ధేపి చ ఏస నయోతి ఏకమేవ అక్ఖరం వత్వా ఠానం లబ్భతి ఏవ. ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదిసుత్తం భణాపియమానో ఏకారం వత్వా తిట్ఠతి చే, అన్వక్ఖరేన పాచిత్తియం, అపరిపుణ్ణపదం వత్వా ఠితే అనుబ్యఞ్జనేన. పదేసు ఏకం పఠమపదం విరుజ్ఝతి చే, అనుపదేన పాచిత్తియం. అట్ఠకథానిస్సితోతి అట్ఠకథానిస్సితవసేన ఠితో. పుబ్బే పకతిభాసాయ వుత్తం అట్ఠకథం సన్ధాయ. పాళినిస్సితోతి పాళియం ఏవాగతో. మగ్గకథాదీనిపి పకరణాని.

౪౮. ఉపచారన్తి ద్వాదసహత్థం. ‘‘ఓపాతేతీతి ఏకతో భణతి సమాగచ్ఛతీ’’తి లిఖితం. కిఞ్చాపి అపలాలదమనమ్పి సీలుపదేసోపి భగవతో కాలే ఉప్పన్నో, అథ ఖో తేసు యం యం బుద్ధవచనతో ఆహరిత్వా వుత్తం, తం తదేవ ఆపత్తివత్థు హోతీతి విఞ్ఞాపనత్థం మహాఅట్ఠకథాయం ‘‘వదన్తీ’’తి వచనేహి సిథిలం కతం. బుద్ధవచనతో ఆహరిత్వా వుత్తస్స బహులతాయ తబ్బహులనయేన తేసు ఆపత్తి వుత్తా, తస్మా మహాపచ్చరియం తస్సాధిప్పాయో పకాసితోతి అత్థో. ‘‘సబ్బేసమేవ వచనన్తి అపరే’’తి వుత్తం. సచే ఆచరియో ఠితో నిసిన్నానం పాఠం దేతి, ‘‘న ఠితో నిసిన్నస్స ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి వుత్తాపత్తిం నాపజ్జతీతి ఏకే. తేసమ్పి పాఠదానం ధమ్మదేసనతో న అఞ్ఞన్తి తం న యుత్తం, ఛత్తపాణికాదీనం పాఠదానేన అనాపత్తిప్పసఙ్గతో, ఆపత్తిభావో చ సిద్ధో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఉభో అత్థం న జానన్తి, ఉభో ధమ్మం న పస్సరే;

యో చాయం మన్తం వాచేతి, యో చాధమ్మేనధీయతీ’’తి. (పాచి. ౬౪౭);

ఏత్థ అధీయతీతి అత్థో, తస్మా పాఠదానమ్పి ధమ్మదేసనావ. సేఖియట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౬౩౪) ‘‘ధమ్మపరిచ్ఛేదో పనేత్థ పదసోధమ్మే వుత్తనయేన వేదితబ్బో’’తి వుత్తం, తస్మా అయమేవ ధమ్మో సబ్బత్థ ధమ్మపటిసంయుత్తసిక్ఖాపదేసు వేదితబ్బో. యది ఏవం సఙ్ఖారభాసాదివసేన చిత్తధమ్మం దేసేన్తస్స సేఖియవసేన అనాపత్తి సియా, తతో ఛపకజాతకవిరోధో. తత్థ మన్తానం బాహిరగన్థత్తాతి చే? న, తదధిప్పాయాజాననతో. అయఞ్హి తత్థ అధిప్పాయో ‘‘బాహిరకగన్థసఙ్ఖాతమ్పి మన్తం ఉచ్చే ఆసనే నిసిన్నస్స వాచేతుం మే భిక్ఖవే అమనాపం, పగేవ ధమ్మం దేసేతు’’న్తి. ‘‘తదాపి మే, భిక్ఖవే, అమనాపం నీచే ఆసనే నిసీదిత్వా ఉచ్చే ఆసనే నిసిన్నస్స మన్తం వాచేతుం, కిమఙ్గం పన ఏతరహి…పే… ధమ్మం దేసేతు’’న్తి (పాచి. ౬౪౭) హి అయం పాళి యథావుత్తమేవ అధిప్పాయం దీపేతి, న అఞ్ఞం. తేనేవ ‘‘మన్తం వాచేతుం ధమ్మం దేసేతు’’న్తి వచనభేదో కతో. అఞ్ఞథా ఉభయత్థ ‘‘ధమ్మం దేసేతు’’మిచ్చేవ వత్తబ్బన్తి.

మయా సద్ధిం మా వదాతిఆదిమ్హి పన అనుగణ్ఠిపదే ఏవం వుత్తో ‘‘సచే భిక్ఖు సామణేరేన సద్ధిం వత్తుకామో, తథా సామణేరోపి భిక్ఖునా సద్ధిం వత్తుకామో సహసా ఓపాతేతి, ‘యేభుయ్యేన పగుణం గన్థం భణన్తం ఓపాతేతీ’’తిఆదీసు వియ అనాపత్తి, న హి ఏత్తావతా భిక్ఖు సామణేరస్స ఉద్దిసతి నామ హోతి. యస్మా మహాఅట్ఠకథాయం నత్థి, తస్మాపి యుత్తమేవేతం. సచే తత్థ విచారేత్వా పటిక్ఖిత్తం సియా ఆపత్తి, కిరియాకిరియఞ్చ నాపజ్జతి. కస్మా? యస్మా చిత్తేన ఏకతో వత్తుకామో, అథ ఖో నం ‘ఏకతో మా వదా’తి పటిక్ఖిపిత్వాపి ఏకతో వదన్తో ఆపజ్జతి. అవత్తుకామస్స సహసా విరజ్ఝిత్వా ఏకతో వదన్తస్స అనాపత్తి, తేన వుత్తం ‘మయా సద్ధిం మా వదాతి వుత్తో యది వదతి, అనాపత్తీ’తి. తథాపి ఆచరియానం మతిమనువత్తన్తేన ఏవరూపేసు ఠానేసు యథావుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బం. కస్మా? యస్మా మహాఅట్ఠకథాయం నత్థి, నత్థిభావతోయేవ ఆపత్తి. సచే తత్థ అనాపత్తిఅవచనం న సమ్భవతి అయమట్ఠానత్తా’’తి.

తత్రాయం విచారణా – ‘‘మయా సద్ధిం మా వదా’’తి వుత్తో యది వదతి, భిక్ఖునో అనాపత్తీతి యుత్తమేతం భిక్ఖునో వత్తుకామతాయాభావతో, భావేపి సజ్ఝాయకరణాదీసు తీసు అనాపత్తితో చ. అథ సామణేరేన బ్యత్తతాయ ‘‘మయా సద్ధిం మా వదా’’తి వుత్తో భిక్ఖు అబ్యత్తతాయ వదతి, ఆపత్తి ఏవ వత్తుకామతాసబ్భావతో. సహసా చే వదతి, అనాపత్తి తదభావతో. సచే భిక్ఖు ఏవం ‘‘మయా సద్ధిం మా వదా’’తి వత్వా తేన సద్ధిం సయం వదతి, ఆపత్తి ఏవ. న హి ఏతం సిక్ఖాపదం కిరియాకిరియం. యది ఏతం సిక్ఖాపదం కిరియాకిరియం భవేయ్య, యుత్తం. తత్థ అనాపత్తీతి అధిప్పాయో. మహాపచ్చరియం ఇమినావ అధిప్పాయేన ‘‘మయా సద్ధిం మా వదా’’తి వుత్తం సియా. న హి సామణేరస్స కిరియా ఇధ పమాణన్తి, ఇమస్మిం పన అధిప్పాయే వుత్తే అతియుత్తంవాతి అత్థో. అక్ఖరత్థో బ్యఞ్జనత్థో. కిఞ్చాపి ‘‘యఞ్చ పదం యఞ్చ అనుపదం యఞ్చ అన్వక్ఖరం యఞ్చ అనుబ్యఞ్జనం, సబ్బమేతం పదసోధమ్మో నామా’’తి వుత్తం, తథాపి ‘‘పదేన వాచేతి, పదే పదే ఆపత్తి పాచిత్తియస్స, అక్ఖరాయ వాచేతి, అక్ఖరక్ఖరాయ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఇదమేవ ద్వయం యోజితం, తం కస్మాతి చే? పదేన అనుపదఅనుబ్యఞ్జనానం సఙ్గహితత్తా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అనుపదన్తి దుతియపాదో. అనుబ్యఞ్జనన్తి పురిమబ్యఞ్జనేన సదిసం పచ్ఛాబ్యఞ్జన’’న్తి (పాచి. అట్ఠ. ౪౫), తస్మా అనుపదేకదేసమత్తమేవ అనుబ్యఞ్జనన్తి సిద్ధం. ‘‘అక్ఖరానుబ్యఞ్జనసమూహో పద’’న్తి చ వుత్తత్తా పదమత్తమేవ వత్తబ్బం తేన అనుపదాదిత్తయగ్గహణతోతి చే? న వత్తబ్బం వచనవిసేసతో. పదేన వాచేన్తో హి పదే వా అనుపదే వా అనుబ్యఞ్జనే వా ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. న అక్ఖరేన. అక్ఖరేన వాచేన్తో పన పదాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం ఆపజ్జతి. న హి ‘‘వరో వరఞ్ఞూ వరదో వరాహరో’’తిఆదిమ్హి పఠమం వ-కారం వాచేన్తో దుతియాదివ-కారే ఓపాతేతి, పఠమం రో-కారం వాచేన్తో దుతియరో-కారే ఓపాతేతి, పఠమం ర-కారం వాచేన్తో దుతియర-కారే ఓపాతేతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి సమ్భవతి. అనుబ్యఞ్జనానులోమతో సమ్భవతి ఏవాతి చే? న, ‘‘పదే పదే ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఇమినా విరుద్ధత్తా. ఇదఞ్హి వచనం ఏకస్మిం పదే ఏకా ఆపత్తీతి దీపేతి. ‘‘రూపం అనిచ్చన్తి వుచ్చమానో రూతి ఓపాతేతీ’’తి వచనతో సకలం పాదం వాచేన్తస్స పఠమఅక్ఖరమత్తే ఏకతో వుత్తే ఆపత్తీతి సిద్ధన్తి చే? న, ‘‘అక్ఖరక్ఖరాయ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఇమినా విరుద్ధత్తా, తస్మా రూతి ఓపాతేతీతి వత్తుం అసమ్భవతో రూ-కారస్స యథావుత్తధమ్మపరియాపన్నభావసిద్ధితో తం అవత్వా కేవలం అక్ఖరాయ వాచేన్తస్స యథావుత్తధమ్మపరియాపన్నఅక్ఖరభావదస్సనత్థం ‘‘రూపం అనిచ్చన్తి వుచ్చమానో’’తి వుత్తం, వచనసిలిట్ఠతావసేన వా అనుబ్యఞ్జనే వేదనావచనం వియాతి వేదితబ్బం.

పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.