౧. ముసావాదవగ్గో

౧. ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧. వాదక్ఖిత్తోతి ఏత్థ అవిసేసేన వాదజప్పవితణ్డసఙ్ఖాతో తివిధోపి కథామగ్గో ‘‘వాదో’’ ఇచ్చేవ వుత్తోతి వేదితబ్బో. తేసు ‘‘తిత్థియేహి సద్ధి’’న్తి వచనతో ఠపేత్వా వాదం ‘‘సేసా’’తి వదన్తి. ఛలజాతినిగ్గహట్ఠానకుసలతాయ కదాచి కత్థచి అవజానిత్వా పటిజానాతి, తథా పుబ్బే కిఞ్చి వచనం పటిజానిత్వా పచ్ఛా అవజానాతి. ఏవం వా అఞ్ఞథా వా అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతి. ఏవం పవత్తో సమ్పజానముసా భాసం పటిస్సుణిత్వా అసచ్చాయన్తో సఙ్కేతం కత్వా విసంవాదేన్తో ఏవం సో వాదక్ఖిత్తో సమానో పాచిత్తియవత్థుఞ్చ పరిపూరేన్తో విచరతీతి ఏవమధిప్పాయో వేదితబ్బో. అత్తనో వాదేతి ఏత్థ ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి (ధ. ప. ౨౭౯; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౭; నేత్తి. ౫; మహాని. ౨౭) పఠమమారద్ధే అత్తనో వాదే. ‘‘యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫) నో సమయో. ‘‘సబ్బే ధమ్మా’’తి వుత్తే నిబ్బానమ్పి సఙ్గహం గచ్ఛతి. ‘‘నిబ్బానం పరమం సుఖ’’న్తి (ధ. ప. ౨౦౩-౨౦౪; మ. ని. ౨.౨౧౫) వుత్తత్తా పన తం న దుక్ఖం. నో ఠానమేతం విజ్జతి. అయం పరవాదీ ‘‘యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి సుత్తం దస్సేత్వా సిద్ధన్తం సమ్భమేత్వా ‘‘విరోధి విరుద్ధో’’తి వుత్తం దోసం ఆరోపేస్సతీతి తస్మిం పఠమవాదే కఞ్చి దోసం సల్లక్ఖేన్తో ఆరోపితే వా దోసే అనారోపితే వా ‘‘నాయం మమ వాదో’’తి తం అవజానిత్వా ‘‘నిబ్బానన్త్వేవ సస్సత’’న్తి, ‘‘అనత్తా ఇతి నిచ్ఛయా’’తి చ సుత్తం దిస్వా తస్స పఠమవాదస్స నిద్దోసతం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘మమేవ అయం వాదో’’తి తమేవ పచ్ఛా పటిజానాతి. ఏవం తత్థ యథావుత్తమానిసంసం సల్లక్ఖేన్తో తం పటిజానిత్వా యది అనత్తా సబ్బే ధమ్మా, ధమ్మా ఏవ న తే భవన్తి. సభావం ధారేన్తీతి హి ‘‘ధమ్మా’’తి వుచ్చన్తి.

అయఞ్చ అత్త-సద్దో సభావవాచీతి ఏవం ఆరోపితే వా దోసే అనారోపితే వా దోసోతి సల్లక్ఖేత్వా ‘‘నాయం మమ వాదో’’తి తమేవ పఠమవాదం పచ్ఛా అవజానాతి. అథ సో పరవాదీ సపక్ఖం పటిసేధే పటిజాననత్తాపనయనం. పటిజానాతి పత్యాస్స ఇతి వచనతో ‘‘పటిఞ్ఞా అఞ్ఞా సో నామ తే నిగ్గహో’’తి వుత్తో. సభావాతిరిత్తం అత్థం పటిసేధాధిప్పాయతో సభావతో అతిరిత్తం బాలపరికప్పితమత్తానం సన్ధాయ ‘‘అనత్తా సబ్బే ధమ్మా’’తి మే పటిఞ్ఞాతకథా, సా చ తదవత్థాయేవాతి న మే తం పటిఞ్ఞాతత్తాపనయనం అత్థి, ‘‘నాయం మమ వాదో’’తి అవజాననం పన సభావసఙ్ఖాతం అత్తానం సన్ధాయ ‘‘అనత్తా సబ్బే ధమ్మా’’తి న వదామీతి అధిప్పాయేన కతన్తి ఇమినా అఞ్ఞేన కారణేన తం పుబ్బే పటిఞ్ఞాతత్తాపనయనం కారణం పటిచ్ఛాదేతి. ‘‘అనత్తా సబ్బేవ ధమ్మా’’తి న వత్తబ్బం ‘‘అత్త-సద్దస్స సభావవాచిత్తా’’తి ఇదం కారణం పటిచ్చ తేన పుబ్బే పటిఞ్ఞాతత్తాపనయనం కతం. తమఞ్ఞకారణం పచ్ఛా దస్సితేన అఞ్ఞేన కారణేన పటిచ్ఛాదేతీతి అధిప్పాయో.

యస్మా న కేవలం యథాదస్సితనయేన సో అత్థమేవ అవజానాతి, పటిజానాతి చ, కిన్తు వచనమ్పి, తస్మా అట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౧) ‘‘జానితబ్బతో’’తి పఠమం కారణం వత్వా పరవాదినా ‘‘యది జానితబ్బతో అనిచ్చం, నిబ్బానం తే అనిచ్చం సియా’’తి వుత్తే ‘‘న మయా ‘జానితబ్బతో’తి కారణం వుత్తం, ‘జాతిధమ్మతో’తి మయా వుత్తం, తం తయా బధిరతాయ అఞ్ఞేన సల్లక్ఖితన్తిఆదీని వదతీతి అధిప్పాయో. ‘జానితబ్బతో’తి వత్వా పున ‘జాతిధమ్మతో’తిఆదీని వదతీ’’తి వుత్తం. ‘‘అవజానిత్వా పున పటిజానన్తో తం అవజాననం ఇమినా పటిచ్ఛాదేతి నామా’’తి లిఖితం.

౨. జానిత్వా జానన్తస్స చాతి జానిత్వా వా జానన్తస్స వాతి అత్థద్వయం దీపేతీతి.

౩. అపిచ మిచ్ఛావాచాపరియాపన్నాతి చతుబ్బిధమిచ్ఛావాచాపరియాపన్నా. సీహళాదినామభేదగతాతి కేచి, తస్మా ఏవం వదతో వచనం, తంసముట్ఠాపికా చేతనాతి ఉభయం వుత్తన్తి మాతికాయం ఉభిన్నం సఙ్గహితత్తా. విభఙ్గే తం వచనం యస్మా వినా విఞ్ఞత్తియా నత్థి, తస్మా ‘‘వాచసికా విఞ్ఞత్తీ’’తి విఞ్ఞత్తి చ దస్సితా. ‘‘ఏవం వదతో వచన’’న్తి లోకవోహారేన వత్వా పరమత్థతో దస్సేన్తో ‘‘తంసముట్ఠాపికా వా చేతనాతి వుత్త’’న్తి చ వదతి. ఓళారికేనేవాతి చేతనాసముట్ఠానవాచానం సుఖుమత్తా విసయవసేనేవ కతాతి.

౯. దిట్ఠస్స హోతీతి దిట్ఠో అస్స, అనేన వా ఉపచారజ్ఝానవసేన న మయా అబ్యావటో మతో, ‘‘న మయా పవన్తో పటో దిట్ఠో’’తిఆదిం భణన్తస్స చ పరమత్థసుఞ్ఞతం ఉపాదాయ ఏవ ‘‘ఇత్థిం న పస్సామి, న చ పురిస’’న్తి భణన్తస్స చ న ముసావాదో.

౧౧. ఆపత్తిం ఆపజ్జతియేవాతి ఏత్థ ‘‘దుబ్భాసితాపత్తీ’’తి వదన్తి. కస్మా? ‘‘కేళిం కురుమానో’’తి వుత్తత్తా. ‘‘వాచా గిరా…పే… వాచసికా విఞ్ఞత్తీ’’తి ఉజుకం సన్ధాయ, కాయో న ఉజుకో.

ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౩. ‘‘పున అరే పత్తేతి పున తం ఠానం పరివట్టేత్వా ఆగతే అఞ్ఞస్మిం అరే’’తి లిఖితం. పతిట్ఠితారప్పదేసన్తి భూమిం. పున అరేతి పున తస్మింయేవ అరే భూమిం పత్తేతి అత్థోతి కేచి, తం న సున్దరం వియ. జాపితోతి పరాజితో, ‘‘పరాజితో’’తి వా పాఠో. పాపేసీతి అభిభవసి. మనాపం భాసమానస్స బ్రాహ్మణస్స గరుం భారం. ఉదబ్బహీతి ఆకడ్ఢీతి అత్థో, అనాదరత్థే వా సామివచనం. ధనఞ్చ నం అలాభేసీతి యథా సో ధనం అలభి, తథా అకాసీతి అధిప్పాయో.

౧౫. పుబ్బేతి నిదానే. అవకణ్ణకన్తి ఛిన్నకణ్ణకనామం. జవకణ్ణకన్తి వఙ్కకణ్ణకనామం. ధనిట్ఠకం ధనవడ్ఢకనామం, సిరివడ్ఢకనామం కులవడ్ఢకస్సేవ నామం. తచ్ఛకకమ్మన్తి ఖణనకమ్మకారా కోట్ఠకా, పాసాణకమ్మకారాతి కేచి. ‘‘ముద్దాతి పబ్బగణనా. గణనాతి మహాగణనా’’తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం. ‘‘మధుమేహం ఓమేహ’’న్తి లిఖితం. థూలకాయస్స మంసూపచయోతి ఏకే. యభ మేథునే. వీతరాగతాదీహి అక్కోసన్తోపి కిలేసేహేవ కిర అక్కోసతి నామ, తథా ‘‘సోతాపన్నో’’తి అక్కోసన్తో ఆపత్తియా అక్కోసతి నామాతి ఏకే. లిఙ్గాయత్తత్తా అచ్చోదాతాదిపి లిఙ్గమేవ జాతం.

౧౬. సబ్బత్థ వదేతీతి ఉద్దేసో. భణతీతి విత్థారో. వదేతీతి వా ఇమినా పరవిఞ్ఞాపనం దీపేతి.

౨౬. అఞ్ఞాపదేసవారేసు పన ‘‘ఏవం వదేతీ’’తి వుత్తం. కస్మా? పుబ్బే దస్సితఉద్దేసక్కమనిదస్సనత్థం. పుబ్బేపి ‘‘హీనేన హీనం, హీనేన ఉక్కట్ఠం, ఉక్కట్ఠేన హీనం, ఉక్కట్ఠేన ఉక్కట్ఠ’’న్తి జాత్యాదీసు ఏకేకస్మిం చతుధా చతుధా దస్సితఉద్దేసక్కమస్స నిదస్సనం ‘‘ఏవ’’న్తి ఇమినా కరోతి. ‘‘హీనేన హీనం వదేతీ’’తి వుత్తట్ఠానేయేవ హి ‘‘ఏవం వదేతీ’’తి వుత్తే సో ఆకారో నిదస్సితో హోతీతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞథా అఞ్ఞాపదేసేన సో ఆకారో న సమ్భవతీతి ఆపజ్జతి. న సమ్భవతి ఏవాతి చే? న, విసేసకారణాభావా, తత్థ అనాపత్తిప్పసఙ్గతో, అనియమనిద్దేసేన అనియమత్థసమ్భవతో చ. ‘‘సన్తి ఇధేకచ్చే చణ్డాలా’’తిఆదినా హి అనియమనిద్దేసేన చణ్డాలం వా అచణ్డాలం వా సన్ధాయ భణన్తస్స ఆపత్తీతి అనియమత్థో సమ్భవతీతి అధిప్పాయో. యది ఏవం ఏత్తకమేవ వత్తబ్బం తావతా పుబ్బే దస్సితఉద్దేసక్కమనిదస్సనసిద్ధితోతి? న, ‘‘వదేతీ’’తి ఇమినా అయోజితే ‘‘ఏవ’’న్తి పదే ఇమం నామ ఆకారం దస్సేతీతి అనవబోధతో. అఞ్ఞాపదేసనయేపి పరవిఞ్ఞాపనేయేవ దుక్కటపాచిత్తియం వియాతి నియమనపయోజనం వా ‘‘వదేతీ’’తి పదన్తి వేదితబ్బం. అథ వా అత్తనో సమీపే ఠత్వా అఞ్ఞం భిక్ఖుం ఆణాపేన్తో హీనేన హీనం వదేతి భణతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్స. సచే సయం హీనో హీనేన హీనం చణ్డాలం…పే… పుక్కుసం ‘‘పుక్కుసో’’తి భణతి ఆపత్తి వాచాయ వాచాయ పాచిత్తియస్స, ఏస నయో అఞ్ఞాపదేసవారేసుపీతి యోజనా వేదితబ్బా. అయమత్థో దుట్ఠదోసేసు పరియేసితబ్బో. అఞ్ఞథా ‘‘వదేతి భణతీ’’తి ఏతేసం అఞ్ఞతరం ఉభయత్థ అనఞ్ఞాపదేసవారఅఞ్ఞాపదేసవారేసు, విసేసేన వా అఞ్ఞాపదేసవారేసు నిరత్థకం ఆపజ్జతి వినాయేవ తేన వచనసిలిట్ఠతాసమ్భవతో. అత్తతో పాళియం అవుత్తత్తా పనేత్థ ‘‘సాణత్తిక’’న్తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్రాయం పదసన్ధి వదేతీతి వద ఇతీతి. అసమ్ముఖా వదన్తస్స దుక్కటం ‘‘సమ్ముఖా పన సత్తహిపి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి వదన్తస్స దుక్కట’’న్తి అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తత్తా. దవకమ్యతా నామ కేళి, తం దస్సేతుం ‘‘హసాధిప్పాయతా’’తి వుత్తం. ‘‘అసమ్ముఖాపి దవకమ్యతాయ వదన్తస్స దుబ్భాసితమేవా’’తి ఆచరియా వదన్తి. పాపగరహితాయ కుజ్ఝిత్వాపి వదన్తస్స దుక్కటం, అసమ్ముఖా అనాపత్తీతి.

ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౬-౭. ‘‘ఇమస్స సుత్వా అముస్సా’’తి పాఠో. ‘‘ఇమేసం సుత్వా’’తి న సున్దరం. భేదాయపీతి భేదాయ. తిణ్ణమ్పి భిక్ఖుభావతోయేవ నిపజ్జనతో ‘‘భిక్ఖూనం పేసుఞ్ఞే’’తి బహువచనం కతం.

౩౮-౯. ‘‘ఇత్థన్నామో ఆయస్మా చణ్డాలో…పే… పుక్కుసోతి భణతీ’’తి వత్వా పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతీతి యోజనా. అఞ్ఞథా ‘‘పుక్కుసోతి భణతీ’’తి వత్తబ్బతా ఆపజ్జతి. ఏత్థ అనుపసమ్పన్నవారో లబ్భమానోపి న ఉద్ధటో ఓమసవాదే దస్సితనయత్తా, సఙ్ఖేపతో అన్తే దస్సేతుకామతాయ వా. తథా హి అన్తే తీణి దుక్కటాని దస్సితాని. తాని పన దస్సేన్తో భగవా యస్మా ‘‘ఉపసమ్పన్నస్స సుత్వా ఉపసమ్పన్నస్స పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతీ’’తి వుత్తానం ద్విన్నం పదానం అఞ్ఞతరవిపల్లాసవసేన వా ఉభయవిపల్లాసవసేన వా పాచిత్తియన్తి కత్వా ద్వేపి తాని ఏకతో వుత్తానీతి దస్సేతుకామో, తస్మా సబ్బపఠమంయేవ ‘‘ఉపసమ్పన్నో ఉపసమ్పన్నస్స సుత్వా ఉపసమ్పన్నస్స పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఆహ. ‘‘ద్వీసు పనేతేసు యస్మా పారాజికం అజ్ఝాపన్నోపి ఉపసమ్పన్నో తాదిసంయేవ ఉపసమ్పన్నం ఖుంసేతుకామో ఓమసతి, తాదిసస్స సుత్వా తాదిసస్స పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్స, తస్మా ‘ఉపసమ్పన్నో’తి ఇదం ఆదిపదం సబ్బత్థ వుత్త’’న్తి కేచి వదన్తి, తం న యుత్తం, అనవసేసఆపత్తిం ఆపన్నస్స పున ఆపత్తియా అసమ్భవతో, తస్మా కేవలం మాతికాయం భిక్ఖుపదాభావతోయేవ ‘‘భణతి ఉపసంహరతీ’’తి పదానం కారకనిద్దేసాభావే అసమ్భవతో ఏవ తం ఆదిపదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇదం పాళిలేసాభావతో అనాణత్తికమేవ. ‘‘న పియకమ్యస్స, న భేదాధిప్పాయస్సా’’తి ఉపసంహరణాపేక్ఖం సామివచనం తుణ్హీభూతస్స వచనప్పయోజనాభావతో, తేన వుత్తం ‘‘పాపగరహితాయ భణన్తస్స అనాపత్తీ’’తి.

పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫-౬. సబ్బమేతం పదసో ధమ్మో నామాతి ఏత్థ ధమ్మో నామ బుద్ధభాసితోతి ఏవం సమ్బన్ధో. అక్ఖరసమూహోతి అసమత్తపదే. పచ్చేకబుద్ధభాసితం బుద్ధభాసితే ఏవ. అనుపాసకగహట్ఠేహి భాసితో ఇసిభాసితాదిసఙ్గహం గచ్ఛతీతి వేదితబ్బం. కత్థచి పోత్థకే ‘‘దేవతాభాసితో’’తి పదం నత్థి, యత్థ అత్థి, సా పాళి. గాథాబన్ధేపి చ ఏస నయోతి ఏకమేవ అక్ఖరం వత్వా ఠానం లబ్భతి ఏవ. ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదిసుత్తం భణాపియమానో ఏకారం వత్వా తిట్ఠతి చే, అన్వక్ఖరేన పాచిత్తియం, అపరిపుణ్ణపదం వత్వా ఠితే అనుబ్యఞ్జనేన. పదేసు ఏకం పఠమపదం విరుజ్ఝతి చే, అనుపదేన పాచిత్తియం. అట్ఠకథానిస్సితోతి అట్ఠకథానిస్సితవసేన ఠితో. పుబ్బే పకతిభాసాయ వుత్తం అట్ఠకథం సన్ధాయ. పాళినిస్సితోతి పాళియం ఏవాగతో. మగ్గకథాదీనిపి పకరణాని.

౪౮. ఉపచారన్తి ద్వాదసహత్థం. ‘‘ఓపాతేతీతి ఏకతో భణతి సమాగచ్ఛతీ’’తి లిఖితం. కిఞ్చాపి అపలాలదమనమ్పి సీలుపదేసోపి భగవతో కాలే ఉప్పన్నో, అథ ఖో తేసు యం యం బుద్ధవచనతో ఆహరిత్వా వుత్తం, తం తదేవ ఆపత్తివత్థు హోతీతి విఞ్ఞాపనత్థం మహాఅట్ఠకథాయం ‘‘వదన్తీ’’తి వచనేహి సిథిలం కతం. బుద్ధవచనతో ఆహరిత్వా వుత్తస్స బహులతాయ తబ్బహులనయేన తేసు ఆపత్తి వుత్తా, తస్మా మహాపచ్చరియం తస్సాధిప్పాయో పకాసితోతి అత్థో. ‘‘సబ్బేసమేవ వచనన్తి అపరే’’తి వుత్తం. సచే ఆచరియో ఠితో నిసిన్నానం పాఠం దేతి, ‘‘న ఠితో నిసిన్నస్స ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి వుత్తాపత్తిం నాపజ్జతీతి ఏకే. తేసమ్పి పాఠదానం ధమ్మదేసనతో న అఞ్ఞన్తి తం న యుత్తం, ఛత్తపాణికాదీనం పాఠదానేన అనాపత్తిప్పసఙ్గతో, ఆపత్తిభావో చ సిద్ధో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఉభో అత్థం న జానన్తి, ఉభో ధమ్మం న పస్సరే;

యో చాయం మన్తం వాచేతి, యో చాధమ్మేనధీయతీ’’తి. (పాచి. ౬౪౭);

ఏత్థ అధీయతీతి అత్థో, తస్మా పాఠదానమ్పి ధమ్మదేసనావ. సేఖియట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౬౩౪) ‘‘ధమ్మపరిచ్ఛేదో పనేత్థ పదసోధమ్మే వుత్తనయేన వేదితబ్బో’’తి వుత్తం, తస్మా అయమేవ ధమ్మో సబ్బత్థ ధమ్మపటిసంయుత్తసిక్ఖాపదేసు వేదితబ్బో. యది ఏవం సఙ్ఖారభాసాదివసేన చిత్తధమ్మం దేసేన్తస్స సేఖియవసేన అనాపత్తి సియా, తతో ఛపకజాతకవిరోధో. తత్థ మన్తానం బాహిరగన్థత్తాతి చే? న, తదధిప్పాయాజాననతో. అయఞ్హి తత్థ అధిప్పాయో ‘‘బాహిరకగన్థసఙ్ఖాతమ్పి మన్తం ఉచ్చే ఆసనే నిసిన్నస్స వాచేతుం మే భిక్ఖవే అమనాపం, పగేవ ధమ్మం దేసేతు’’న్తి. ‘‘తదాపి మే, భిక్ఖవే, అమనాపం నీచే ఆసనే నిసీదిత్వా ఉచ్చే ఆసనే నిసిన్నస్స మన్తం వాచేతుం, కిమఙ్గం పన ఏతరహి…పే… ధమ్మం దేసేతు’’న్తి (పాచి. ౬౪౭) హి అయం పాళి యథావుత్తమేవ అధిప్పాయం దీపేతి, న అఞ్ఞం. తేనేవ ‘‘మన్తం వాచేతుం ధమ్మం దేసేతు’’న్తి వచనభేదో కతో. అఞ్ఞథా ఉభయత్థ ‘‘ధమ్మం దేసేతు’’మిచ్చేవ వత్తబ్బన్తి.

మయా సద్ధిం మా వదాతిఆదిమ్హి పన అనుగణ్ఠిపదే ఏవం వుత్తో ‘‘సచే భిక్ఖు సామణేరేన సద్ధిం వత్తుకామో, తథా సామణేరోపి భిక్ఖునా సద్ధిం వత్తుకామో సహసా ఓపాతేతి, ‘యేభుయ్యేన పగుణం గన్థం భణన్తం ఓపాతేతీ’’తిఆదీసు వియ అనాపత్తి, న హి ఏత్తావతా భిక్ఖు సామణేరస్స ఉద్దిసతి నామ హోతి. యస్మా మహాఅట్ఠకథాయం నత్థి, తస్మాపి యుత్తమేవేతం. సచే తత్థ విచారేత్వా పటిక్ఖిత్తం సియా ఆపత్తి, కిరియాకిరియఞ్చ నాపజ్జతి. కస్మా? యస్మా చిత్తేన ఏకతో వత్తుకామో, అథ ఖో నం ‘ఏకతో మా వదా’తి పటిక్ఖిపిత్వాపి ఏకతో వదన్తో ఆపజ్జతి. అవత్తుకామస్స సహసా విరజ్ఝిత్వా ఏకతో వదన్తస్స అనాపత్తి, తేన వుత్తం ‘మయా సద్ధిం మా వదాతి వుత్తో యది వదతి, అనాపత్తీ’తి. తథాపి ఆచరియానం మతిమనువత్తన్తేన ఏవరూపేసు ఠానేసు యథావుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బం. కస్మా? యస్మా మహాఅట్ఠకథాయం నత్థి, నత్థిభావతోయేవ ఆపత్తి. సచే తత్థ అనాపత్తిఅవచనం న సమ్భవతి అయమట్ఠానత్తా’’తి.

తత్రాయం విచారణా – ‘‘మయా సద్ధిం మా వదా’’తి వుత్తో యది వదతి, భిక్ఖునో అనాపత్తీతి యుత్తమేతం భిక్ఖునో వత్తుకామతాయాభావతో, భావేపి సజ్ఝాయకరణాదీసు తీసు అనాపత్తితో చ. అథ సామణేరేన బ్యత్తతాయ ‘‘మయా సద్ధిం మా వదా’’తి వుత్తో భిక్ఖు అబ్యత్తతాయ వదతి, ఆపత్తి ఏవ వత్తుకామతాసబ్భావతో. సహసా చే వదతి, అనాపత్తి తదభావతో. సచే భిక్ఖు ఏవం ‘‘మయా సద్ధిం మా వదా’’తి వత్వా తేన సద్ధిం సయం వదతి, ఆపత్తి ఏవ. న హి ఏతం సిక్ఖాపదం కిరియాకిరియం. యది ఏతం సిక్ఖాపదం కిరియాకిరియం భవేయ్య, యుత్తం. తత్థ అనాపత్తీతి అధిప్పాయో. మహాపచ్చరియం ఇమినావ అధిప్పాయేన ‘‘మయా సద్ధిం మా వదా’’తి వుత్తం సియా. న హి సామణేరస్స కిరియా ఇధ పమాణన్తి, ఇమస్మిం పన అధిప్పాయే వుత్తే అతియుత్తంవాతి అత్థో. అక్ఖరత్థో బ్యఞ్జనత్థో. కిఞ్చాపి ‘‘యఞ్చ పదం యఞ్చ అనుపదం యఞ్చ అన్వక్ఖరం యఞ్చ అనుబ్యఞ్జనం, సబ్బమేతం పదసోధమ్మో నామా’’తి వుత్తం, తథాపి ‘‘పదేన వాచేతి, పదే పదే ఆపత్తి పాచిత్తియస్స, అక్ఖరాయ వాచేతి, అక్ఖరక్ఖరాయ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఇదమేవ ద్వయం యోజితం, తం కస్మాతి చే? పదేన అనుపదఅనుబ్యఞ్జనానం సఙ్గహితత్తా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అనుపదన్తి దుతియపాదో. అనుబ్యఞ్జనన్తి పురిమబ్యఞ్జనేన సదిసం పచ్ఛాబ్యఞ్జన’’న్తి (పాచి. అట్ఠ. ౪౫), తస్మా అనుపదేకదేసమత్తమేవ అనుబ్యఞ్జనన్తి సిద్ధం. ‘‘అక్ఖరానుబ్యఞ్జనసమూహో పద’’న్తి చ వుత్తత్తా పదమత్తమేవ వత్తబ్బం తేన అనుపదాదిత్తయగ్గహణతోతి చే? న వత్తబ్బం వచనవిసేసతో. పదేన వాచేన్తో హి పదే వా అనుపదే వా అనుబ్యఞ్జనే వా ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. న అక్ఖరేన. అక్ఖరేన వాచేన్తో పన పదాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం ఆపజ్జతి. న హి ‘‘వరో వరఞ్ఞూ వరదో వరాహరో’’తిఆదిమ్హి పఠమం వ-కారం వాచేన్తో దుతియాదివ-కారే ఓపాతేతి, పఠమం రో-కారం వాచేన్తో దుతియరో-కారే ఓపాతేతి, పఠమం ర-కారం వాచేన్తో దుతియర-కారే ఓపాతేతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి సమ్భవతి. అనుబ్యఞ్జనానులోమతో సమ్భవతి ఏవాతి చే? న, ‘‘పదే పదే ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఇమినా విరుద్ధత్తా. ఇదఞ్హి వచనం ఏకస్మిం పదే ఏకా ఆపత్తీతి దీపేతి. ‘‘రూపం అనిచ్చన్తి వుచ్చమానో రూతి ఓపాతేతీ’’తి వచనతో సకలం పాదం వాచేన్తస్స పఠమఅక్ఖరమత్తే ఏకతో వుత్తే ఆపత్తీతి సిద్ధన్తి చే? న, ‘‘అక్ఖరక్ఖరాయ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఇమినా విరుద్ధత్తా, తస్మా రూతి ఓపాతేతీతి వత్తుం అసమ్భవతో రూ-కారస్స యథావుత్తధమ్మపరియాపన్నభావసిద్ధితో తం అవత్వా కేవలం అక్ఖరాయ వాచేన్తస్స యథావుత్తధమ్మపరియాపన్నఅక్ఖరభావదస్సనత్థం ‘‘రూపం అనిచ్చన్తి వుచ్చమానో’’తి వుత్తం, వచనసిలిట్ఠతావసేన వా అనుబ్యఞ్జనే వేదనావచనం వియాతి వేదితబ్బం.

పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఠమసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౦. ‘‘న సహసేయ్యం కప్పేతబ్బ’’న్తి భావవసేన వుత్తం, కేసుచి ‘‘న సహసేయ్యా కప్పేతబ్బా’’తి పాఠో, న కప్పేతబ్బా భిక్ఖునాతి పఞ్ఞత్తన్తి అధిప్పాయో. ‘‘అపస్సేనం వాతి వాయిమమఞ్చకమేవ హోతీ’’తి లిఖితం. యం ఏతేసం న కప్పతి, తం తేసమ్పీతి ఉపజ్ఝాయాదీనం సన్తికం అగన్త్వా సహసేయ్యం కప్పేయ్యాతి పాఠసేసో.

౫౨. ‘‘అనుపసమ్పన్నో నామ భిక్ఖుం ఠపేత్వా అవసేసో’తి వుత్తత్తా మాతుగామో అనుపసమ్పన్నోతి చతుత్థరత్తియం మాతుగామో ద్వేపి సహసేయ్యాపత్తియో జనేతీతి అపరే’’తి వుత్తం, ‘‘భిక్ఖుం ఠపేత్వా…పే… పన్నోతి పారాజికవత్థుభూతో తిరచ్ఛానపురిసో అధిప్పేతో’’తి చ, ఉభయమ్పి వీమంసితబ్బం. దుతియసిక్ఖాపదే మాతుగామో నామాతి మనుస్సిత్థింయేవ గహేత్వా యక్ఖీ పేతీ తిరచ్ఛానగతా పారాజికవత్థుభూతా న గహితా తేసు దుక్కటత్తా. ‘‘సచే పన అత్తనోపి సిక్ఖాపదే దుక్కటం భవేయ్య, అథ కస్మా పఠమసిక్ఖాపదే పాచిత్తియ’’న్తి చ వుత్తం. ‘‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీ’’తి సీహళట్ఠకథావచనం, తస్సత్థం దీపేతుం అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘భూమియం వినా జగతియా పముఖం సన్ధాయ కథిత’’న్తి వుత్తం. పున వసతీతి చతుత్థదివసే వసతి. భిక్ఖునిపన్నేతి భిక్ఖుమ్హి నిపన్నే. సన్నిపతితమణ్డపం నామ మహావిహారే సన్నిపాతట్ఠానం. ‘‘తీణి చ దివసాని దుక్కటఖేత్తే వసిత్వా చతుత్థే దివసే సహసేయ్యాపత్తిపహోనకే సయతి, పాచిత్తియేవా’’తి ఏకచ్చే వదన్తి కిర, తం న యుత్తం.

పఠమసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౫. ‘‘అథ ఖో తే మనుస్సా’’తి చ ‘‘తే అద్ధికా’’తి చ పాఠో. ‘‘ఏకరత్త’’న్తిపి అత్థి, సో న సున్దరో. పణ్డకే పాళియం దుక్కటస్స వుత్తత్తా ‘‘ఉభతోబ్యఞ్జనేహి మూలాపత్తీతి దిస్సతీ’’తి, ‘‘అనిమిత్తాదయో ఇత్థియోవా’’తి చ వదన్తి ఉభతోబ్యఞ్జనకే వుత్తం వియ. కిఞ్చాపి మతిత్థీ పారాజికవత్థు హోతి, అనుపాదిన్నపక్ఖే ఠితత్తా పన ఇధ ఆపత్తిం న కరోతి. పారాజికాపత్తిట్ఠానఞ్చేత్థ న ఓలోకేతబ్బం.

దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౬. ‘‘విఞ్ఞూ పటిబలా’’తి వచనతో అవిఞ్ఞూ ఇత్థియాపి దేసేన్తస్స అనాపత్తి. ఇధ యక్ఖీఆదయో మనుస్సిత్థీ వియ అనోళారికత్తా దుక్కటవత్థుకా జాతా. తిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహిత్థియా పటిబలతాయ వుత్తత్తా ఇతరాపి దుక్కటవత్థుయేవాతి ఏకే. ‘‘మాతుగామాయా’’తి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం. ‘‘అట్ఠకథాదిపాఠం ఠపేత్వా దమిళాదినా యథారుచి కథేతుం లభతి కిరా’’తి లిఖితం, యథా యక్ఖీఆదయో దుక్కటవత్థుకా జాతా, తథా పురిసవిగ్గహం గహేత్వా ఠితేన యక్ఖాదినా సద్ధిం ఠితస్స మాతుగామస్స ధమ్మం దేసేన్తో దుక్కటం అనాపజ్జిత్వా కస్మా పాచిత్తియమాపజ్జతీతి చే? ఈసకమ్పి దుతియపక్ఖం అభజనతో. మనుస్సమాతుగామోపి న దుతియో, పగేవ యక్ఖాదయోతి. న దుతియానియతే తస్స దుతియత్తాతి చే? న తత్థ దుట్ఠుల్లవాచాపేక్ఖా దుతియతా, కిన్తు నిసజ్జాపేక్ఖా, ఇధ చ న నిసజ్జమత్తం, కిన్తు దేసనా ఇధాధిప్పేతా. సా చ నిపజ్జనతో ఓళారికా, తస్మా అసమత్థనిదస్సనం.

ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౭. ‘‘చతుత్థపారాజికవత్థు చ ఇదఞ్చ ఏకమేవా’’తి వుత్తం, న యుత్తం. కస్మా? తత్థ ‘‘మోఘపురిసా’’తి వుత్తత్తా. తే అరియమిస్సకా న హోన్తీతి ద్వేపి ఏకసదిసానీతి మమ తక్కో. ‘‘అరియాపి పటిజానింసు, తేసమ్పి అబ్భన్తరే విజ్జమానత్తా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్సా’’తి లిఖితం. ‘‘సబ్బేపి భూతం భగవాతి పుథుజ్జనఅరియానం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స ఆరోచితత్తా ‘భూత’న్తి వుత్తం, న అత్తనో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం సన్ధాయాతి అపరే’’తి వుత్తం.

౭౭. పుబ్బే అవుత్తేహీతి చతుత్థపారాజికే అవుత్తేహీతి.

భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౮-౮౦. ‘‘తేనేవ హత్థేన ఉపక్కమిత్వా అసుచిం మోచేసీ’’తి పాఠో సమ్పతిపాఠో సున్దరో. అపలోకేత్వావ కాతబ్బా. నో చే, పాళియంయేవ వుత్తం సియా. ‘‘ఓత్తప్పేనా’’తి వత్తబ్బే రుళ్హీవసేన పరేసు ‘‘హిరోత్తప్పేనా’’తి వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం ఉత్తానత్తా న వుత్తం, పాచిత్తియాసమ్భవదస్సనేనేవ హి దుక్కటన్తి సిద్ధం.

౮౩. తత్థ ‘‘కమ్మ’’న్తి వుత్తఅజ్ఝాచారేపి పరియాపన్నత్తా తం తస్స దణ్డకమ్మవత్థు. ‘‘తత్థ కమ్మం ఆపన్నో’’తి పుబ్బేపి లిఖితం. మహాఅట్ఠకథాయం ‘‘అత్తకామం ఆపన్నో’’తి పాఠో, ‘‘అయమేవ గహేతబ్బో’’తి వదన్తి, వీమంసితబ్బం.

దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౬. కటసక్ఖరా సేతమత్తికా వియ ముదుకా సక్ఖరజాతి. ‘‘అకతపబ్భారేతి అవలఞ్జితబ్బట్ఠానదస్సనత్థం వుత్త’’న్తి లిఖితం. ‘‘అనోవస్సకట్ఠానదస్సనత్థ’’న్తి వత్తబ్బం. మూసికుక్కురన్తి మూసికాహి ఉద్ధటపంసు. సుద్ధచిత్తాతి కిఞ్చాపి ‘‘ఏవం పవట్టితే పథవీ భిజ్జిస్సతీ’’తి జానన్తి, నో పన చే పథవీభేదత్థికా, సుద్ధచిత్తా నామ హోన్తి. పంసుఆదయో ద్వే కోట్ఠాసా ఆపత్తికరా. కేచి ‘‘సబ్బచ్ఛన్నాదీసు ఉపడ్ఢే దుక్కటస్స వుత్తత్తా సచే దుక్కటం, యుత్త’’న్తి వదన్తి. తత్థ యుత్తం తాదిసస్స వత్థునో సమ్భవా, ఇధ పన జాతపథవీ చ అజాతపథవీ చాతి ద్వేయేవ వత్థూని, తస్మా ద్విన్నం ఏకేన భవితబ్బన్తి న యుత్తం. ఏత్థాపి దుక్కటవచనం అత్థీతి చే? తం పన సఞ్ఞావసేన, న వత్థువసేనాతి న యుత్తమేవ.

౮౭. అగ్గిం కాతుం వట్టతీతి ఏత్థ ఏత్తావతా ఉసుమం గణ్హాతి, తస్మా వట్టతీతి కేచి. ఏవం సతి పథవియా అగ్గిమ్హి కతే దూరతోపి భూమి ఉణ్హా హోతి, తత్తకం కోపేతబ్బం సియా, న చ కప్పతి, తస్మా యస్మిం ఠానే పతతి, తం సో అగ్గి డహతి, తస్మా వట్టతీతి ఏకే. అడహితేపి ‘‘అదడ్ఢాయ పథవియా అగ్గిం ఠపేతుం న వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా అత్తనా పాతనాయేవ దోసో పతితే ఉపదాహేతి వేదితబ్బం.

పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సమత్తో వణ్ణనాక్కమేన ముసావాదవగ్గో పఠమో.