౧. ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧. వాదక్ఖిత్తోతి ఏత్థ అవిసేసేన వాదజప్పవితణ్డసఙ్ఖాతో తివిధోపి కథామగ్గో ‘‘వాదో’’ ఇచ్చేవ వుత్తోతి వేదితబ్బో. తేసు ‘‘తిత్థియేహి సద్ధి’’న్తి వచనతో ఠపేత్వా వాదం ‘‘సేసా’’తి వదన్తి. ఛలజాతినిగ్గహట్ఠానకుసలతాయ కదాచి కత్థచి అవజానిత్వా పటిజానాతి, తథా పుబ్బే కిఞ్చి వచనం పటిజానిత్వా పచ్ఛా అవజానాతి. ఏవం వా అఞ్ఞథా వా అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతి. ఏవం పవత్తో సమ్పజానముసా భాసం పటిస్సుణిత్వా అసచ్చాయన్తో సఙ్కేతం కత్వా విసంవాదేన్తో ఏవం సో వాదక్ఖిత్తో సమానో పాచిత్తియవత్థుఞ్చ పరిపూరేన్తో విచరతీతి ఏవమధిప్పాయో వేదితబ్బో. అత్తనో వాదేతి ఏత్థ ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి (ధ. ప. ౨౭౯; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౭; నేత్తి. ౫; మహాని. ౨౭) పఠమమారద్ధే అత్తనో వాదే. ‘‘యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫) నో సమయో. ‘‘సబ్బే ధమ్మా’’తి వుత్తే నిబ్బానమ్పి సఙ్గహం గచ్ఛతి. ‘‘నిబ్బానం పరమం సుఖ’’న్తి (ధ. ప. ౨౦౩-౨౦౪; మ. ని. ౨.౨౧౫) వుత్తత్తా పన తం న దుక్ఖం. నో ఠానమేతం విజ్జతి. అయం పరవాదీ ‘‘యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి సుత్తం దస్సేత్వా సిద్ధన్తం సమ్భమేత్వా ‘‘విరోధి విరుద్ధో’’తి వుత్తం దోసం ఆరోపేస్సతీతి తస్మిం పఠమవాదే కఞ్చి దోసం సల్లక్ఖేన్తో ఆరోపితే వా దోసే అనారోపితే వా ‘‘నాయం మమ వాదో’’తి తం అవజానిత్వా ‘‘నిబ్బానన్త్వేవ సస్సత’’న్తి, ‘‘అనత్తా ఇతి నిచ్ఛయా’’తి చ సుత్తం దిస్వా తస్స పఠమవాదస్స నిద్దోసతం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘మమేవ అయం వాదో’’తి తమేవ పచ్ఛా పటిజానాతి. ఏవం తత్థ యథావుత్తమానిసంసం సల్లక్ఖేన్తో తం పటిజానిత్వా యది అనత్తా సబ్బే ధమ్మా, ధమ్మా ఏవ న తే భవన్తి. సభావం ధారేన్తీతి హి ‘‘ధమ్మా’’తి వుచ్చన్తి.

అయఞ్చ అత్త-సద్దో సభావవాచీతి ఏవం ఆరోపితే వా దోసే అనారోపితే వా దోసోతి సల్లక్ఖేత్వా ‘‘నాయం మమ వాదో’’తి తమేవ పఠమవాదం పచ్ఛా అవజానాతి. అథ సో పరవాదీ సపక్ఖం పటిసేధే పటిజాననత్తాపనయనం. పటిజానాతి పత్యాస్స ఇతి వచనతో ‘‘పటిఞ్ఞా అఞ్ఞా సో నామ తే నిగ్గహో’’తి వుత్తో. సభావాతిరిత్తం అత్థం పటిసేధాధిప్పాయతో సభావతో అతిరిత్తం బాలపరికప్పితమత్తానం సన్ధాయ ‘‘అనత్తా సబ్బే ధమ్మా’’తి మే పటిఞ్ఞాతకథా, సా చ తదవత్థాయేవాతి న మే తం పటిఞ్ఞాతత్తాపనయనం అత్థి, ‘‘నాయం మమ వాదో’’తి అవజాననం పన సభావసఙ్ఖాతం అత్తానం సన్ధాయ ‘‘అనత్తా సబ్బే ధమ్మా’’తి న వదామీతి అధిప్పాయేన కతన్తి ఇమినా అఞ్ఞేన కారణేన తం పుబ్బే పటిఞ్ఞాతత్తాపనయనం కారణం పటిచ్ఛాదేతి. ‘‘అనత్తా సబ్బేవ ధమ్మా’’తి న వత్తబ్బం ‘‘అత్త-సద్దస్స సభావవాచిత్తా’’తి ఇదం కారణం పటిచ్చ తేన పుబ్బే పటిఞ్ఞాతత్తాపనయనం కతం. తమఞ్ఞకారణం పచ్ఛా దస్సితేన అఞ్ఞేన కారణేన పటిచ్ఛాదేతీతి అధిప్పాయో.

యస్మా న కేవలం యథాదస్సితనయేన సో అత్థమేవ అవజానాతి, పటిజానాతి చ, కిన్తు వచనమ్పి, తస్మా అట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౧) ‘‘జానితబ్బతో’’తి పఠమం కారణం వత్వా పరవాదినా ‘‘యది జానితబ్బతో అనిచ్చం, నిబ్బానం తే అనిచ్చం సియా’’తి వుత్తే ‘‘న మయా ‘జానితబ్బతో’తి కారణం వుత్తం, ‘జాతిధమ్మతో’తి మయా వుత్తం, తం తయా బధిరతాయ అఞ్ఞేన సల్లక్ఖితన్తిఆదీని వదతీతి అధిప్పాయో. ‘జానితబ్బతో’తి వత్వా పున ‘జాతిధమ్మతో’తిఆదీని వదతీ’’తి వుత్తం. ‘‘అవజానిత్వా పున పటిజానన్తో తం అవజాననం ఇమినా పటిచ్ఛాదేతి నామా’’తి లిఖితం.

౨. జానిత్వా జానన్తస్స చాతి జానిత్వా వా జానన్తస్స వాతి అత్థద్వయం దీపేతీతి.

౩. అపిచ మిచ్ఛావాచాపరియాపన్నాతి చతుబ్బిధమిచ్ఛావాచాపరియాపన్నా. సీహళాదినామభేదగతాతి కేచి, తస్మా ఏవం వదతో వచనం, తంసముట్ఠాపికా చేతనాతి ఉభయం వుత్తన్తి మాతికాయం ఉభిన్నం సఙ్గహితత్తా. విభఙ్గే తం వచనం యస్మా వినా విఞ్ఞత్తియా నత్థి, తస్మా ‘‘వాచసికా విఞ్ఞత్తీ’’తి విఞ్ఞత్తి చ దస్సితా. ‘‘ఏవం వదతో వచన’’న్తి లోకవోహారేన వత్వా పరమత్థతో దస్సేన్తో ‘‘తంసముట్ఠాపికా వా చేతనాతి వుత్త’’న్తి చ వదతి. ఓళారికేనేవాతి చేతనాసముట్ఠానవాచానం సుఖుమత్తా విసయవసేనేవ కతాతి.

౯. దిట్ఠస్స హోతీతి దిట్ఠో అస్స, అనేన వా ఉపచారజ్ఝానవసేన న మయా అబ్యావటో మతో, ‘‘న మయా పవన్తో పటో దిట్ఠో’’తిఆదిం భణన్తస్స చ పరమత్థసుఞ్ఞతం ఉపాదాయ ఏవ ‘‘ఇత్థిం న పస్సామి, న చ పురిస’’న్తి భణన్తస్స చ న ముసావాదో.

౧౧. ఆపత్తిం ఆపజ్జతియేవాతి ఏత్థ ‘‘దుబ్భాసితాపత్తీ’’తి వదన్తి. కస్మా? ‘‘కేళిం కురుమానో’’తి వుత్తత్తా. ‘‘వాచా గిరా…పే… వాచసికా విఞ్ఞత్తీ’’తి ఉజుకం సన్ధాయ, కాయో న ఉజుకో.

ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.