౨. దుతియపారాజికం

ధనియవత్థువణ్ణనా

౮౪. దుతియే రాజూహి ఏవ పరిగ్గహితత్తా ‘‘రాజగహ’’న్తి లద్ధనామకే సమీపత్థేన, అధికరణత్థేన చ పటిలద్ధభుమ్మవిభత్తికే గిజ్ఝకూటే పబ్బతే చతూహి విహారేహి విహరన్తోతి అధిప్పాయో. తస్స ‘‘వస్సం ఉపగచ్ఛింసూ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తయో ఏవ హి ఞత్తిం ఠపేత్వా గణకమ్మం కరోన్తి, న తతో ఊనా అధికా వా అకిరియత్తా. తత్థ వినయపరియాయేన సఙ్ఘగణపుగ్గలకమ్మకోసల్లత్థం ఇదం పకిణ్ణకం వేదితబ్బం – అత్థి సఙ్ఘకమ్మం సఙ్ఘో ఏవ కరోతి, న గణో న పుగ్గలో, తం అపలోకనకమ్మస్స కమ్మలక్ఖణేకదేసం ఠపేత్వా ఇతరం చతుబ్బిధమ్పి కమ్మం వేదితబ్బం. అత్థి సఙ్ఘకమ్మం సఙ్ఘో చ కరోతి, గణో చ కరోతి, పుగ్గలో చ కరోతి. కిఞ్చాతి? యం పుబ్బే ఠపితం. వుత్తఞ్హేతం పరివారట్ఠకథాయం ‘‘యస్మిం విహారే ద్వే తయో జనా వసన్తి, తేహి నిసీదిత్వా కతమ్పి సఙ్ఘేన కతసదిసమేవ. యస్మిం పన విహారే ఏకో భిక్ఖు హోతి, తేన భిక్ఖునా ఉపోసథదివసే పుబ్బకరణపుబ్బకిచ్చం కత్వా నిసిన్నేన కతమ్పి కతికవత్తం సఙ్ఘేన కతసదిసమేవ హోతీ’’తి (పరి. అట్ఠ. ౪౯౫-౪౯౬). పునపి వుత్తం ‘‘ఏకభిక్ఖుకే పన విహారే ఏకేన సావితేపి పురిమకతికా పటిప్పస్సమ్భతి ఏవా’’తి. అత్థి గణకమ్మం సఙ్ఘో కరోతి, గణో కరోతి, పుగ్గలో కరోతి, తం తయో పారిసుద్ధిఉపోసథా అఞ్ఞేసం సన్తికే కరీయన్తి, తస్స వసేన వేదితబ్బం. అత్థి గణకమ్మం గణోవ కరోతి, న సఙ్ఘో న పుగ్గలో, తం పారిసుద్ధిఉపోసథో అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆరోచనవసేన కరీయతి, తస్స వసేన వేదితబ్బం. అత్థి పుగ్గలకమ్మం పుగ్గలోవ కరోతి, న సఙ్ఘో న గణో, తం అధిట్ఠానుపోసథవసేన వేదితబ్బం. అత్థి గణకమ్మం ఏకచ్చోవ గణో కరోతి, ఏకచ్చో న కరోతి, తత్థ అఞత్తికం ద్వే ఏవ కరోన్తి, న తయో. సఞత్తికం తయోవ కరోన్తి, న తతో ఊనా అధికా వా, తేన వుత్తం ‘‘తయో ఏవ హి ఞత్తిం ఠపేత్వా గణకమ్మం కరోన్తి, న తతో ఊనా అధికా వా అకిరియత్తా’’తి. తస్మా తయోవ వినయపరియాయేన సమ్పహులా, న తతో ఉద్ధన్తి వేదితబ్బం. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘కిఞ్చాపి కమ్మలక్ఖణం తయోవ కరోన్తి, అథ ఖో తేహి కతం సఙ్ఘేన కతసదిసన్తి వుత్తత్తా ఏకేన పరియాయేన తయో జనా వినయపరియాయేనపి సఙ్ఘో’’తి వుత్తం, ఇదం సబ్బమ్పి వినయకమ్మం ఉపాదాయ వుత్తం, లాభం పన ఉపాదాయ అన్తమసో ఏకోపి అనుపసమ్పన్నోపి ‘‘సఙ్ఘో’’తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి కిర. పవారణాదివసస్స అరుణుగ్గమనసమనన్తరమేవ ‘‘వుత్థగస్సా’’తి వుచ్చన్తి, ఉక్కంసనయేన ‘‘పాటిపదదివసతో పట్ఠాయా’’తి వుత్తం, తేనేవ ‘‘మహాపవారణాయ పవారితా’’తి వుత్తం. అఞ్ఞథా అన్తరాయేన అపవారితా ‘‘వుత్థవస్సా’’తి న వుచ్చన్తీతి ఆపజ్జతి. థమ్భాది కట్ఠకమ్మన్తి వేదితబ్బం. కేచి తనుకం దారుత్థమ్భం అన్తోకత్వా మత్తికామయం థమ్భం కరోన్తి, అయం పన తథా న అకాసి, తేన వుత్తం ‘‘సబ్బమత్తికామయం కుటికం కరిత్వా’’తి. తేలమిస్సాయ తమ్బమత్తికాయ.

౮౫. ‘‘మా పచ్ఛిమా జనతా పాణేసు పాతబ్యతం ఆపజ్జీ’’తి ఇమినా అనుద్దేససిక్ఖాపదేన యత్థ ఇట్ఠకపచన పత్తపచన కుటికరణ విహారకారాపన నవకమ్మకరణ ఖణ్డఫుల్లపటిసఙ్ఖరణ విహారసమ్మజ్జన పటగ్గిదాన కూపపోక్ఖరణీఖణాపనాదీసు పాతబ్యతం జానన్తేన భిక్ఖునా కప్పియవచనమ్పి న వత్తబ్బన్తి దస్సేతి, తేనేవ పరియాయం అవత్వా తేసం సిక్ఖాపదానం అనాపత్తివారేసు ‘‘అనాపత్తి అసతియా అజానన్తస్సా’’తి వుత్తం. ‘‘అన్తరాపత్తిసిక్ఖాపద’’న్తిపి ఏతస్స నామమేవ. ‘‘గచ్ఛథేతం, భిక్ఖవే, కుటికం భిన్దథా’’తి ఇమినా కతం లభిత్వా తత్థ వసన్తానమ్పి దుక్కటమేవాతి చ సిద్ధం. అఞ్ఞథా హి భగవా న భిన్దాపేయ్య. ఏస నయో భేదనకం ఛేదనకం ఉద్దాలనకన్తి ఏత్థాపి, ఆపత్తిభేదావ. తతో ఏవ హి భేదనకసిక్ఖాపదాదీసు వియ ‘‘అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి న వుత్తం, తథా అఞ్ఞస్సత్థాయ కరోతి, చేతియాదీనం అత్థాయ కరోతి, దుక్కటమేవాతి చ సిద్ధం, అఞ్ఞథా కుటికారసిక్ఖాపదాదీసు వియ ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయ వాసాగారం ఠపేత్వా సబ్బత్థ, అనాపత్తీ’’తి నయమేవ వదేయ్య, న భిన్దాపేయ్య. సబ్బమత్తికామయభావం పన మోచేత్వా కట్ఠపాసాణాదిమిస్సం కత్వా పరిభుఞ్జతి, అనాపత్తి. తథా హి ఛేదనకసిక్ఖాపదాదీసు భగవతా నయో దిన్నో ‘‘అఞ్ఞేన కతం పమాణాతిక్కన్తం పటిలభిత్వా ఛిన్దిత్వా పరిభుఞ్జతీ’’తిఆదీసు. కేచి పన ‘‘వయకమ్మమ్పీతి ఏతేన మూలం దత్వా కారాపితమ్పి అత్థి, తేన తం అఞ్ఞేన కతమ్పి న వట్టతీతి సిద్ధ’’న్తి వదన్తి, తం న సున్దరం. కస్మా? సమ్భారే కిణిత్వా సయమేవ కరోన్తస్సాపి వయకమ్మసమ్భవతో. కిం వా పాళిలేసే సతి అట్ఠకథాలేసనయో. ఇట్ఠకాహి గిఞ్జకావసథసఙ్ఖేపేన కతా వట్టతీతి ఏత్థ పకతిఇట్ఠకాహి చినిత్వా కత్తబ్బావసథో గిఞ్జకావసథో నామ. సా హి ‘‘మత్తికామయా’’తి న వుచ్చతి, ‘‘ఇట్ఠకకుటికా’’త్వేవ వుచ్చతి, తస్మా థుసగోమయతిణపలాలమిస్సా మత్తికామయాపి అపక్కిట్ఠకమయాపి ‘‘సబ్బమత్తికామయా’’త్వేవ వుచ్చతీతి నో ఖన్తీతి ఆచరియో, భస్మాదయో హి మత్తికాయ దళ్హిభావత్థమేవ ఆదీయన్తి, అపక్కిట్ఠకమయాపి గిఞ్జకావసథసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి, న చ ఆయస్మా ధనియో ఏకప్పహారేనేవ కుమ్భకారో వియ కుమ్భం తం కుటికం నిట్ఠాపేసి, అనుక్కమేన పన సుక్ఖాపేత్వా సుక్ఖాపేత్వా మత్తికాపిణ్డేహి చినిత్వా నిట్ఠాపేసి, అపక్కిట్ఠకమయా కుటి వియ సబ్బమత్తికామయా కుటి ఏకాబద్ధా హోతి, న తథా పక్కిట్ఠకమయా, తస్మా సా కప్పతీతి ఏకే. సబ్బమత్తికామయాయ కుటియా బహి చే తిణకుటికాదిం కత్వా అన్తో వసతి, దుక్కటమేవ. సచే తత్థ తత్థ ఛిద్దం కత్వా బన్ధిత్వా ఏకాబద్ధం కరోతి, వట్టతి. అన్తో చే తిణకుటికాదిం కత్వా అన్తో వసతి, వట్టతి. కారకో ఏవ చే వసతి, కరణపచ్చయా దుక్కటం ఆపజ్జతి, న వసనపచ్చయా. సచే అన్తో వా బహి వా ఉభయత్థ వా సుధాయ లిమ్పతి, వట్టతి. యస్మా సబ్బమత్తికామయా కుటి సుకరా భిన్దితుం, తస్మా తత్థ ఠపితం పత్తచీవరాది అగుత్తం హోతి, చోరాదీహి అవహరితుం సక్కా, తేన వుత్తం ‘‘పత్తచీవరగుత్తత్థాయా’’తి.

పాళిముత్తకవినిచ్ఛయవణ్ణనా

తేన ఖో పన సమయేన ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ ఉచ్చావచే పత్తే ధారేన్తి, ఉచ్చావచాని పత్తమణ్డలాని ధారేన్తీ’’తి (చుళవ. ౨౫౩) ఏవమాదీని వత్థూని నిస్సాయ ‘‘న, భిక్ఖవే, ఉచ్చావచా పత్తా ధారేతబ్బా, యో ధారేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆదినా నయేన అకప్పియపరిక్ఖారేసు చ దుక్కటం పఞ్ఞత్తం. కస్మా? తదనులోమత్తా. యత్థాపి న పఞ్ఞత్తం, తత్థ ‘‘న, భిక్ఖవే, ఉచ్చావచాని ఛత్తాని ధారేతబ్బాని, యో ధారేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆదినా (చూళవ. ౨౬౯-౨౭౦) నయేన దుక్కటం సమ్భవతి, తస్మా ‘‘తత్రాయం పాళిముత్తకో’’తి ఆరభిత్వా సబ్బపరిక్ఖారేసు వణ్ణమట్ఠం, సవికారం వా కరోన్తస్స ఆపత్తి దుక్కటన్తి దీపేన్తేన ‘‘న వట్టతీ’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏత్థాహ – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఠపేత్వా పహరణిం సబ్బం లోహభణ్డం, ఠపేత్వా ఆసన్దిం పల్లఙ్కం దారుపత్తం దారుపాదుకం సబ్బం దారుభణ్డం, ఠపేత్వా కతకఞ్చ కుమ్భకారికఞ్చ సబ్బం మత్తికాభణ్డ’’న్తి (చూళవ. ౨౯౩) వుత్తత్తా యథాఠపితం వజ్జేత్వా ఇతరం సబ్బం వణ్ణమట్ఠమ్పి సవికారమ్పి అవిసేసేన వట్టతీతి? వుచ్చతే – తం న యుత్తం యథాదస్సితపాళివిరోధతో, తస్మా ‘‘ఠపేత్వా పహరణి’’న్తి ఏవం జాతివసేన అయం పాళి పవత్తా, యథాదస్సితా పాళి వణ్ణమట్ఠాదివికారపటిసేధనవసేన పవత్తాతి ఏవం ఉభయమ్పి న విరుజ్ఝతి, తస్మా యథావుత్తమేవ. ఆరగ్గేన నిఖాదనగ్గేన, ‘‘ఆరగ్గేరివ సాసపో’’తి (మ. ని. ౨.౪౫౮; ధ. ప. ౪౦౧; సు. ని. ౬౩౦) ఏత్థ వుత్తనయతో ఆరగ్గేన.

పట్టముఖే వాతి పట్టకోటియం. పరియన్తేతి చీవరపరియన్తే. వేణిఉహుమునియుపేఞ్ఞామ. అగ్ఘియన్తి చేతియం. గయముగ్గరన్తి తులాదణ్డసణ్ఠానం, గయా సీసే సూచికా హోతి, ముఖపత్తా లద్రా. ఉక్కిరన్తి నీహరన్తి కరోన్తి ఠపేన్తి. కోణసుత్తపిళకా నామ గణ్ఠికపట్టాదికోణేసు సుత్తమయపిళకా. యం ఏత్థ చీవరం వా పత్తో వా ‘‘న వట్టతీ’’తి వుత్తో, తత్థ అధిట్ఠానం రుహతి, వికప్పనాపి రుహతీతి వేదితబ్బం. దేడ్డుభోతి ఉదకసప్పో. అచ్ఛీతి కుఞ్జరక్ఖి. గోముత్తకన్తి గోముత్తసణ్ఠానా రాజియో. కుఞ్చికాయ సేనాసనపరిక్ఖారత్తా సువణ్ణరూపియమయాపి వట్టతీతి ఛాయా దిస్సతి, ‘‘కుఞ్చికాయ వణ్ణమట్ఠకమ్మం న వట్టతీ’’తి వచనతో అఞ్ఞే కప్పియలోహాదిమయావ కుఞ్చికా కప్పన్తి పరిహరణీయపరిక్ఖారత్తా. ఆరకణ్టకో పోత్థకాదికరణసత్థకజాతి. ‘‘ఆమణ్డకసారకో ఆమలకఫలమయో’’తి వదన్తి. తాలపణ్ణబీజనీఆదీసు ‘‘వణ్ణమట్ఠకమ్మం వట్టతీ’’తి వుత్తం. కిఞ్చాపి తాని కుఞ్చికా వియ పరిహరణీయాని, అథ ఖో ‘‘ఉచ్చావచాని న ధారేతబ్బానీ’’తి పటిక్ఖేపాభావతో వుత్తం. కేవలఞ్హి తాని ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, విధూపనఞ్చ తాలవణ్టఞ్చా’’తిఆదినా (చూళవ. ౨౬౯) వుత్తాని. గణ్ఠిపదే పన ‘‘తేలభాజనేసు వణ్ణమట్ఠకమ్మం వట్టతీతి సేనాసనపరిక్ఖారత్తా’’తి వుత్తం. రాజవల్లభాతి రాజకులూపకా. సీమాతి ఇధాధిప్పేతా భూమి, బద్ధసీమా చ. ‘‘యేసం సన్తకా తేసం సీమా, తత్థ పరేహి న కత్తబ్బ’’న్తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. ‘‘భూమి చ సీమా చ యేసం సన్తకా, తేహి ఏవ వారేతబ్బా. యేసం పన అఞ్ఞేసం భూమియం సీమా కతా, తే వారేతుం న ఇస్సరా’’తి వదన్తి. ‘‘సఙ్ఘభేదాదీనం కారణత్తా ‘మా కరోథా’తి పటిసేధేతబ్బా ఏవా’’తి అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తం కిర.

౮౬-౭. దారుకుటికం కాతుం, కత్తున్తి చ అత్థి. ఖణ్డాఖణ్డికన్తి ఫలాఫలం వియ దట్ఠబ్బం. ఆణాపేహీతి వచనం అనిట్ఠే ఏవ వుచ్చతీతి కత్వా బన్ధం ఆణాపేసి. ఇస్సరియమత్తాయాతి సమిద్ధియం మత్తాసద్దోతి ఞాపేతి.

౮౮. ‘‘ఏవరూపం వాచం భాసిత్వా’’తి చ పాఠో. లోమేన త్వం ముత్తో, మా పునపి ఏవరూపమకాసీతి ఇదం కిం బ్యాపాదదీపకం, దారూసుపి లోభక్ఖన్ధదీపకం వచనం సోతాపన్నస్స సతో తస్స రాజస్స పతిరూపం. నను నామ ‘‘పుబ్బే కతం సుకతం భన్తే, వదేయ్యాథ పునపి యేనత్థో’’తి పవారేత్వా అతీవ పీతిపామోజ్జం ఉప్పాదేతబ్బం తేన సియాతి? సచ్చమేతం సోతాపన్నత్తా అతీవ బుద్ధమామకో ధమ్మమామకో సఙ్ఘమామకో చ, తస్మా భిక్ఖూనం అకప్పియం అసహన్తో, సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా చ ఓకాసం కత్తుకామో ‘‘సుపయుత్తాని మే దారూనీ’’తి తుట్ఠచిత్తోపి ఏవమాహాతి వేదితబ్బం. ఇమేహి నామ ఏవరూపే ఠానే. ‘‘ఆగతపదానురూపేనాతి అఞ్ఞేహి వా పదేహి, ఇతో థోకతరేహి వా ఆగతకాలే తదనురూపా యోజనా కాతబ్బా’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. ‘‘న కేవలం ఇమస్మింయేవ సిక్ఖాపదే, అఞ్ఞేసుపి ఆగచ్ఛన్తి, తస్మా తత్థ తత్థ ఆగతపదానురూపేన యోజనా వేదితబ్బా’’తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. ఉజ్ఝాయనత్థో అదిన్నస్సాదిన్నత్తావ, తే ఉజ్ఝాయింసు.

రుద్రదామకో నామ రుద్రదామకాదీహి ఉప్పాదితో. బారాణసినగరాదీసు తేహి తేహి రాజూహి పోరాణసత్థానురూపం లక్ఖణసమ్పన్నా ఉప్పాదితా నీలకహాపణా. తేసం కిర తిభాగం అగ్ఘతి రుద్రదామకో, తస్మా తస్స పాదో థుల్లచ్చయవత్థు హోతి. మాసకో పన ఇధ అప్పమాణం. కహాపణో కిఞ్చికాలే ఊనవీసతిమాసకో హోతి, కిఞ్చి కాలే అతిరేకవీసతిమాసకో. తస్మా తస్స కహాపణస్స చతుత్థభాగో పఞ్చమాసకో వియ అతిరేకపఞ్చమాసకో వా ఊనపఞ్చమాసకో వా పాదోతి వేదితబ్బం. ఇమస్సత్థస్స దీపనత్థం ‘‘తదా రాజగహే వీసతిమాసకో కహాపణో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ రజతమయో సువణ్ణమయో తమ్బమయో చ కహాపణో హోతి. సువణ్ణభూమియం వియ పాదోపి యత్థ తమ్బమయోవ కతో హోతి, తత్థ సోవ పాదోతి ఆచరియో. యస్మా పాదో ఏకనీలకహాపణగ్ఘనకో, తస్మా తస్స పాదస్స చతుత్థభాగోవ సియా పాదోతి ఏకే. ఇదం న యుజ్జతి. యో చ తత్థ పాదారహో భణ్డో, తస్స చతుత్థభాగస్సేవ పారాజికవత్థుభావప్పసఙ్గతో. యది పాదారహం భణ్డం పారాజికవత్థు, సిద్ధం ‘‘సోవ పాదో పచ్ఛిమం పారాజికవత్థూ’’తి. న హి సబ్బత్థ భణ్డం గహేత్వా నీలకహాపణగ్ఘేన అగ్ఘాపేన్తి. యస్మా తస్స తస్సేవ కహాపణగ్ఘేన అగ్ఘాపేన్తి, తస్మా తస్స తస్స జనపదస్స పాదోవ పాదోతి తదగ్ఘనకమేవ పాదగ్ఘనకన్తి సిద్ధం, ‘‘సో చ ఖో పోరాణస్స నీలకహాపణస్స వసేన, న ఇతరేసన్తి యత్థ పన నీలకహాపణా వళఞ్జం గచ్ఛన్తి, తత్థేవా’’తి కేచి వదన్తి, ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బం.

పదభాజనీయవణ్ణనా

౯౨. గామా వా అరఞ్ఞా వాతి లక్ఖణానుపఞ్ఞత్తికత్తా పఠమపఞ్ఞత్తియా ఆదిమ్హి వుత్తా. యతో వా అపక్కన్తా, సో అమనుస్సో నామ. ‘‘అమనుస్సగామం అపారుపిత్వా, గామప్పవేసనఞ్చ అనాపుచ్ఛా పవిసితుం వట్టతీ’’తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. ‘‘యతో గామతో ఆగన్తుకామా ఏవ అపక్కన్తా, తం గామం ఏవం పవిసితుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి ఏకే. కేచి పన ‘‘యక్ఖపరిగ్గహభూతోపి ఆపణాదీసు దిస్సమానేసు ఏవ ‘గామో’తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, అదిస్సమానేసు పవేసనే అనాపత్తీ’’తి వదన్తి. ‘‘గామో ఏవ ఉపచారో గామూపచారోతి ఏవం కమ్మధారయవసేన గహితే కురున్దట్ఠకథాదీసు వుత్తమ్పి సువుత్తమేవ హోతీ’’తి వదన్తి. ‘‘తస్స ఘరూపచారో గామోతి ఆపజ్జతీ’’తి వచనం పటిక్ఖిపతి. ‘‘గామస్సుపచారో చ గామో చ గామూపచారో చా’’తి వదన్తి, తం విరుజ్ఝతి, న. ‘‘ఇమేసం లాభాదీసు లక్ఖణం సన్ధాయ మహాఅట్ఠకథాయం ‘ఘరం ఘరూపచారో’తిఆది వుత్తం, తం న మయం పటిక్ఖిపామా’’తి చ వదన్తి. ‘‘కతపరిక్ఖేపో చాతి ఘరస్స సమన్తతో తత్తకో ఉపచారో నామా’’తి గణ్ఠిపదే లిఖితం. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘యో యో అట్ఠకథావాదో వా థేరవాదో వా పచ్ఛా వుచ్చతీతి ఇతో అనాగతం సన్ధాయ వుత్తం, నాతీతం. యది అతీతమ్పి సన్ధాయ వుత్తం, మహాపదుమథేరవాదోవ పమాణం జాతన్తి ఆపజ్జతి, తస్మా అనాగతమేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆచరియా కథయన్తీ’’తి వుత్తం. సేసమ్పీతి గామూపచారలక్ఖణమ్పి.

తత్రాయం నయోతి తస్స గామూపచారస్స గహణే అయం నయో. వికాలేగామప్పవేసనాదీసూతి ఏత్థ ‘‘గామప్పవేసనఞ్హి బహి ఏవ ఆపుచ్ఛితబ్బ’’న్తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. ‘‘తం అట్ఠకథాయ న సమేతీ’’తి వదన్తి. ‘‘గామసఙ్ఖాతూపచారం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి గహితే సమేతీతి మమ తక్కో. ‘‘ఆది-సద్దతో ఘరే ఠితానం దిన్నలాభభాజనాదీనీ’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. ‘‘గామూపచారే ఠితానం పాపుణితబ్బలాభం సఞ్చిచ్చ అదేన్తానం పారాజిక’’న్తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. కిఞ్చాపి కురున్దిఆదీసు పాళియం వుత్తవచనానులోమవసేన వుత్తత్తా ‘‘పమాదలేఖా’’తి న వత్తబ్బం, మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తవినిచ్ఛయో సఙ్గీతితో పట్ఠాయ ఆగతో. ‘‘యఞ్చేతం మహాఅట్ఠకథాయ’’న్తిఆది సీహళదీపే అట్ఠకథాచరియేహి వుత్తం ‘‘వినిచ్ఛయనయో’’తి చ. లేడ్డుపాతేనేవ పరిచ్ఛిన్దితబ్బోతి పరిక్ఖేపారహట్ఠానం, న ఉపచారం. సో హి తతో అపరేన లేడ్డుపాతేన పరచ్ఛిన్నో. ఇమస్మిం అదిన్నాదానసిక్ఖాపదేతి నియమేన అఞ్ఞత్థ అఞ్ఞథాతి అత్థతో వుత్తం హోతి. తేన వా నియమేన యథారుతవసేనాపి అత్థో ఇధ యుజ్జతి. అభిధమ్మే పనాతిఆదినా అఞ్ఞథాపి అత్థాపత్తిసిద్ధం దస్సేతి.

‘‘పరిచ్చాగాదిమ్హి అకతే ‘ఇదం మమ సన్తక’న్తి అవిదితమ్పి పరపరిగ్గహితమేవ పుత్తకానం పితు అచ్చయేన సన్తకం వియ, తం అత్థతో అపరిచ్చత్తే సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. ‘‘థేనస్స కమ్మం థేయ్యం, థేనేన గహేతబ్బభూతం భణ్డం. థేయ్యన్తి సఙ్ఖాతన్తి థేయ్యసఙ్ఖాత’’న్తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం. తం థేయ్యం యస్స థేనస్స కమ్మం, సో యస్మా థేయ్యచిత్తో అవహరణచిత్తో హోతి, తస్మా ‘‘థేయ్యసఙ్ఖాత’’న్తి పదం ఉద్ధరిత్వా ‘‘థేయ్యచిత్తో అవహరణచిత్తో’’తి పదభాజనమ్పి తేసం పోరాణానం యుజ్జతేవ, తథాపి అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం. ‘‘యఞ్చ పుబ్బభాగే ‘అవహరిస్సామీ’తి పవత్తం చిత్తం, యఞ్చ గమనాదిసాధకం, పరామసనాదిసాధకం వా మజ్ఝే పవత్తం, యఞ్చ ఠానాచావనపయోగసాధకం, తేసు అయమేవేకో పచ్ఛిమో చిత్తకోట్ఠాసో ఇధ అధిప్పేతో ‘థేనో’తి అపరే’’తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. ఊనమాసకమాసపాదాదీసు ‘‘అవహరణచిత్తేసు ఏకచిత్తకోట్ఠాసోతి ఆచరియా వదన్తీ’’తి వుత్తం.

పఞ్చవీసతిఅవహారకథావణ్ణనా

పఞ్చవీసతి అవహారా నామ వచనభేదేనేవ భిన్నా, అత్థతో పన అభిన్నా. ఆకులా దువిఞ్ఞేయ్యవినిచ్ఛయాతి ఆచరియానం ముఖే సన్తికే సబ్బాకారేన అగ్గహితవినిచ్ఛయానం దువిఞ్ఞేయ్యా. దుకతికపట్ఠానపాళి (పట్ఠా. ౫.౧.౧ ఆదయో, దుకతికపట్ఠానపాళి) వియ ఆకులా దువిఞ్ఞేయ్యవినిచ్ఛయా, కేవలం తం ఆచరియా పుబ్బాపరవిరోధమకత్వా సఙ్గీతితో పట్ఠాయ ఆగతనయమవినాసేత్వా వణ్ణయన్తీతి ‘‘పట్ఠానపాళిమివాతి అపరే వదన్తీ’’తి చ వుత్తా. పోరాణాతి సఙ్గీతిఆచరియా. అయమేత్థ సామీచి ఏవ, సచే న దేతి, ఆపత్తి నత్థి, పారాజికభయా పన యథా సిక్ఖాకామో దేతి, ఏవం దాతబ్బమేవ. యాని పనేత్థ వత్థూని, తాని సీహళదీపే ఆచరియేహి సఙ్ఘాదీనమనుమతియా అట్ఠకథాసు పక్ఖిత్తాని, ‘‘అనాగతే బ్రహ్మచారీనం హితత్థాయ పోత్థకారుళ్హకాలతో పచ్ఛాపీ’’తి వుత్తం. ఆణత్తికం ఆణత్తిక్ఖణేపి గణ్హాతి, కాలన్తరేనాపి అత్థసాధకో, కాలన్తరం సన్ధాయాతి ఇదమేతేసం నానత్తం. భట్ఠేతి అపగతే. అన్తరసముద్దే అతురుముహుదే. ఫరతి సాధేతి. నవధోతోతి నవకతో. పాసాణసక్ఖరన్తి పాసాణఞ్చ సక్ఖరఞ్చ.

భూమట్ఠకథాదివణ్ణనా

౯౪. మహాఅట్ఠకథాయం పన సచ్చేపి అలికేపి దుక్కటమేవ వుత్తం, తం పమాదలిఖితన్తి వేదితబ్బన్తి యథేతరహి యుత్తియా గహేతబ్బా. తత్థ ‘‘చతువగ్గేన ఠపేత్వా ఉపసమ్పదపవారణఅబ్భానాదిసబ్బం సఙ్ఘకమ్మం కాతుం వట్టతి’’చ్చేవ వత్తబ్బే ‘‘ఉపసమ్పదపవారణకథినబ్భానాదీనీ’’తి లిఖన్తీతి వేదితబ్బం. తం ఆచరియా ‘‘పమాదలేఖా’’త్వేవ వణ్ణయన్తి, తేన వుత్తం ‘‘పమాదలిఖిత’’న్తి. యం యం వచనం ముసా, తత్థ తత్థ పాచిత్తియన్తి వుత్తం. దుక్కటస్స వచనే పయోజనాభావా ‘‘అదిన్నాదానస్స పుబ్బపయోగే’’తి వుత్తం. అఞ్ఞేసమ్పి పుబ్బపయోగే పాచిత్తియట్ఠానే పాచిత్తియమేవ. పమాదలిఖితన్తి ఏత్థ ఇధ అధిప్పేతమేవ గహేత్వా అట్ఠకథాయం వుత్తన్తి గహితే సమేతి వియ. ఆచరియా పన ‘‘పాచిత్తియట్ఠానే పాచిత్తియ’’న్తి వత్వా దుక్కటే విసుం వత్తబ్బే ‘‘సచ్చాలికే’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా ‘‘పమాదలేఖా’’తి వదన్తీతి వేదితబ్బాతి. ‘‘కుసలచిత్తేన గమనే అనాపత్తీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘దానఞ్చ దస్సామీ’’తి వచనేన అనాపత్తి వియ.

పాచిత్తియట్ఠానే దుక్కటా న ముచ్చతీతి పాచిత్తియేన సద్ధిం దుక్కటమాపజ్జతి. బహుకాపి ఆపత్తియో హోన్తూతి ఖణనబ్యూహనుద్ధరణేసు దస దస కత్వా ఆపత్తియో ఆపన్నో, తేసు ఉద్ధరణే దస పాచిత్తియో దేసేత్వా ముచ్చతి, జాతివసేన ‘‘ఏకమేవ దేసేత్వా ముచ్చతీ’’తి కురున్దియం వుత్తం, తస్మా పురిమేన సమేతి. ‘‘సమోధానేత్వా దస్సితపయోగే ‘‘దుక్కట’’న్తి వుత్తత్తా సమానపయోగా బహుదుక్కటత్తం ఞాపేతి. ఖణనే బహుకానీతి సమానపయోగత్తా న పటిప్పస్సమ్భతి. అట్ఠకథాచరియప్పమాణేనాతి యథా పనేత్థ, ఏవం అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపాని అట్ఠకథాయ ఆగతవచనాని సఙ్గీతితో పట్ఠాయ ఆగతత్తా గహేతబ్బానీతి అత్థో. ‘‘ఇధ దుతియపారాజికే గహేతబ్బా, న అఞ్ఞేసూ’’తి ధమ్మసిరిత్థేరో కిరాహ. గణ్ఠిపదే పన ‘‘పురిమఖణనం పచ్ఛిమం పత్వా పటిప్పస్సమ్భతి, తేనేవ ఏకమేవ దేసేత్వా ముచ్చతీ’’తి వుత్తం, ‘‘విసభాగకిరియం వా పత్వా పురిమం పటిప్పస్సమ్భతీ’’తి చ వుత్తం.

ఏవం ఏకట్ఠానే ఠితాయ కుమ్భియా ఠానాచావనఞ్చేత్థ ఛహాకారేహి వేదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. కుమ్భియాతి భుమ్మవచనం. ఉద్ధం ఉక్ఖిపన్తో కేసగ్గమత్తమ్పి భూమితో మోచేతి, పారాజికన్తి ఏత్థ ముఖవట్టియా ఫుట్ఠోకాసం బున్దేన మోచితే ‘‘ఠానాచావనఞ్చేత్థ ఛహాకారేహి వేదితబ్బ’’న్తి ఇమినా సమేతి, తథా అవత్వా ‘‘భూమితో ముత్తే కేసగ్గమత్తమ్పి అతిక్కన్తే భూమితో మోచితం నామ హోతీ’’తి దళ్హం కత్వా వదన్తి, ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బం. ఏత్థ ఏకచ్చే ఏవం అత్థం వదన్తి ‘‘పుబ్బే ఖణన్తేన అవసేసట్ఠానాని వియోజితాని, తస్మిం విముత్తే పారాజిక’’న్తి. సఙ్ఖేపమహాపచ్చరియాదీసు వుత్తవచనస్స పమాదలేఖభావో ‘‘అత్తనో భాజనగతం వా కరోతి, ముట్ఠిం వా ఛిన్దతీ’’తి వచనేన దీపితో.

యం పన ‘‘పీతమత్తే పారాజిక’’న్తి వుత్తం, తం యథేతరహి ‘‘పఞ్చవిఞ్ఞాణా ఉప్పన్నవత్థుకా ఉప్పన్నారమ్మణా’’తి పదస్స ‘‘ఉప్పన్నవత్థుకాహి అనాగతపటిక్ఖేపో’’తి అట్ఠకథావచనం ‘‘అసమ్భిన్నవత్థుకా అసమ్భిన్నారమ్మణా పురేజాతవత్థుకా పురేజాతారమ్మణా’’తి వచనమపేక్ఖిత్వా అతీతానాగతపటిక్ఖేపోతి పరివత్తేతి, తథా తాదిసేహి పరివత్త’న్తి వేదితబ్బం. న హి అట్ఠకథాచరియా పుబ్బాపరవిరుద్ధం వదన్తి. యం పన ఆచరియా ‘‘ఇదం పమాదలిఖిత’’న్తి అపనేత్వా పటిక్ఖిపిత్వా వచనకాలే వాచేన్తి, ఉద్దిసన్తి, తమేవ చ ఇమినాపి ఆచరియేన ‘‘పమాదలిఖిత’’న్తి పటిక్ఖిత్తం. యఞ్చ సుత్తం దస్సేత్వా తే పటిక్ఖిపన్తి, తమేవ చ దస్సేన్తేన ఇమినా పటిక్ఖిత్తం, తేన వుత్తం ‘‘తం పన తత్థేవా’’తిఆది.

అనాపత్తిమత్తమేవ వుత్తన్తి నేవ అవహారో న గీవా అనాపత్తీతి బ్యఞ్జనతోవ భేదో, న అత్థతోతి దస్సనత్థం. తం పమాదలిఖితం కతరేహీతి చే? పుబ్బే వుత్తప్పకారేహి, లేఖకేహి వా, ఏస నయో సబ్బత్థ. ‘‘న హి తదేవ బహూసు ఠానేసు యుత్తతో పారాజికమహుత్వా కత్థచి హోతీ’’తి సబ్బం అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. దుట్ఠపితం వా ఠపేతీతి ఏత్థ తతో పగ్ఘరిస్సతీతి ఠానాచావనం సన్ధాయ కతత్తా పారాజికం తం పన గణ్హతు వా మా వా తత్థేవ ‘‘భిన్దతీ’’తిఆదివచనతో వేదితబ్బం. ‘‘తత్థేవాతి ఠానాచావనం అకరోన్తోవ ఠానా అచావేతుకామోవ కేవలం ‘భిన్దతీ’తి అట్ఠకథావచనతో చ ఞాపేతబ్బ’’న్తి అఞ్ఞతరస్మిం గణ్ఠిపదే వుత్తం. తథా ‘‘పగ్ఘరితేహి తిన్తపంసుం గహేత్వా ఉదకే పక్ఖిపిత్వా పచిత్వా గహేతుం సక్కా, తస్మా గహణమేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి అపరే. ‘‘రిత్తకుమ్భియా ఉపరి కరోతి, భణ్డదేయ్య’’న్తి వుత్తం, తం ఆణత్తియా విరుజ్ఝతి, ‘‘యదా సక్కోసి, తదా తం భణ్డం అవహరా’’తి అత్థసాధకో ఆణత్తికాలే ఏవ పారాజికం. అపిచ ఆవాటకాదీని థావరపయోగాని చ ఏత్థ సాధకాని. నత్థి కాలకతపయోగాని పారాజికవత్థూనీతి తస్మా ఉపపరిక్ఖితబ్బన్తి ఏకే. యత్థ యత్థ ‘‘అపరే’’తి వా ‘‘ఏకే’’తి వా వుచ్చతి, తత్థ తత్థ సుట్ఠు ఉపపరిక్ఖిత్వా యుత్తం గహేతబ్బం, ఇతరం ఛడ్డేతబ్బం. వదన్తీతి ఆచరియా వదన్తి. న, అఞ్ఞథా గహేతబ్బత్థతోతి పాళిపరిహరణత్థం వుత్తం. ఏవమేకే వదన్తీతి తం న గహేతబ్బం. కస్మా? ‘‘పస్సావం వా ఛడ్డేతీ’’తి చ ‘‘అపరిభోగం వా కరోతీ’’తి చ అత్థతో ఏకత్తా, అట్ఠకథాయ ‘‘ముగ్గరేన పోథేత్వా భిన్దతీ’’తి వుత్తత్తాపి.

అయం పనేత్థ సారోతిఆదికథాయ ‘‘అమ్హాకం ఆచరియస్స వచన’’న్తి ధమ్మసిరిత్థేరో ఆహ. సఙ్గహాచరియానం వాదోతి ఏకే. పుబ్బే వుత్తాపి తే ఏవ, తస్మా వోహారవసేనాతి అఛడ్డేతుకామమ్పి తథా కరోన్తం ‘‘ఛడ్డేతీ’’తి వోహరన్తి. ఏవమేతేసం పదానం అత్థో గహేతబ్బోతి ఏవం సన్తే ‘‘ఠానాచావనస్స నత్థితాయ దుక్కట’’న్తి అట్ఠకథావచనేన అతివియ సమేతి, తత్థ ఠానాచావనచిత్తస్స నత్థితాయ ఠానా చుతమ్పి న ‘‘ఠానా చుత’’న్తి వుచ్చతీతి అత్థో గహేతబ్బో. ఇతరథాపీతి థేయ్యచిత్తాభావా ఠానా చావేతుకామస్సపి దుక్కటం యుజ్జతి.

౯౬. సయమేవ పతితమోరస్సేవ ఇతో చితో చ కరోతో థుల్లచ్చయం. ఆకాసట్ఠవినిచ్ఛయే తప్పసఙ్గేన తస్మిం వేహాసాదిగతేపి అసమ్మోహత్థం ఏవం గహేతబ్బన్తి వుత్తం. ‘‘ఏవమఞ్ఞత్రాపి సామిసే’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. ‘‘ఠానాచావనం అకరోన్తో చాలేతీ’’తి వచనతో ఠానాచావనే థుల్లచ్చయం నత్థీతి వుత్తం హోతి. కేచి అఫన్దాపేత్వా ఠానాచావనాచావనేహిపి దుక్కటథుల్లచ్చయే వదన్తి. ‘‘తే ఠానాచావనం అకరోన్తోతి ఇమం అట్ఠకథావచనం దస్సేత్వా పటిసేధేతబ్బా’’తి కేచి వదన్తి, వీమంసితబ్బం.

౯౭. ఛేదనమోచనాది ఉపరిభాగం సన్ధాయ వుత్తం. అవస్సం ఠానతో ఆకాసగతం కరోతి. ఏత్థ ‘‘ఏకకోటిం నీహరిత్వా ఠపితే వంసే ఠితస్స ఆకాసకరణం సన్ధాయా’’తి కేచి వదన్తి. తే పన అథ ‘‘మూలం అచ్ఛేత్వా వలయం ఇతో చితో చ సారేతి, రక్ఖతి. సచే పన మూలతో అనీహరిత్వాపి హత్థేన గహేత్వా ఆకాసగతం కరోతి, పారాజిక’’న్తి అట్ఠకథావచనం దస్సేత్వా పటిసేధేతబ్బా. భిత్తినిస్సితన్తి భిత్తియా ఉపత్థమ్భితం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఏకే. భిత్తిం నిస్సాయ ఠపితన్తి నాగదన్తాదీసు ఠితం సన్ధాయ వుత్తం. ఛిన్నమత్తేతి ఉపరి ఉగ్గన్త్వా ఠితం సన్ధాయ వుత్తం.

౯౮. ఉపరి ఠితస్స పిట్ఠియాతి ఏత్థ అధో ఓసారణం సన్ధాయ వుత్తం. హేట్ఠా ఓసారేన్తస్స ఉపరిమస్స పిట్ఠియా హేట్ఠిమేన ఠితోకాసం అతిక్కన్తమత్తే పారాజికం, ఉద్ధం ఉక్ఖిపన్తస్స ఉదకతో ముత్తమత్తే. ‘‘ఏవం గహితే భూమట్ఠే వుత్తేన సమేతీ’’తి వదన్తి. మతమచ్ఛానం ఠితట్ఠానమేవ ఠానం కిర. థేయ్యచిత్తేన మారేత్వా గణ్హతో ఊనపాదగ్ఘనకే దుక్కటం, సహపయోగత్తా పాచిత్తియం నత్థీతి ఏకే. మదనఫలవసాదీనీతి ఏత్థ సీహళభాసా కిర వస ఇతి విసన్తి అత్థో, గరుళాకారేన కతుప్పేయితం వా.

౯౯. పుబ్బే పాసే బద్ధసూకరఉపమాయ వుత్తా ఏవ. ‘‘థలే ఠపితాయ నావాయ న ఫుట్ఠోకాసమత్తమేవా’’తి పాఠో. ‘‘వాతో ఆగమ్మాతి వచనతో వాతస్స నత్థికాలే పయోగస్స కతత్తా అవహారో నత్థి, అత్థికాలే చే కతో, అవహారోవా’’తి వదన్తి. ‘‘భణ్డదేయ్యం పన కేసన్తి చే? యేసం హత్థే కహాపణాని గహితాని, తేసం వా, నావాసామినా నావాయ అగ్గహితాయ నావాసామికస్స వా’’తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం.

౧౦౪. నిరమ్బిత్వా ఉపరి. అకతం వా పన పతిట్ఠపేతీతి అపుబ్బం వా పట్ఠపేతీతి అత్థో.

౧౦౬. గామట్ఠే వా ‘‘గామో నామా’’తి న వుత్తం పఠమం గామలక్ఖణస్స సబ్బసో వుత్తత్తా.

౧౦౭. అరఞ్ఞట్ఠే అరఞ్ఞం నామాతి పున న కేవలం పుబ్బే వుత్తలక్ఖణఞ్ఞేవ అరఞ్ఞన్తి ఇధాధిప్పేతం, కిన్తు పరపరిగ్గహితమేవ చేతం హోతి, తం ఇధాధిప్పేతన్తి దస్సనత్థం వుత్తం. తేనేవ అత్థేపి అరఞ్ఞగ్గహణం కతం. అగ్గేపి మూలేపి ఛిన్నాతి ఏత్థ ‘‘న వేఠేత్వా ఠితా, ఛిన్నమత్తే పతనకం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వదన్తి. తచ్ఛేత్వా ఠపితోతి అరఞ్ఞసామికేహి పరేహి లద్ధేహి తచ్ఛేత్వా ఠపితో. అద్ధగతోపీతి చిరకాలికోపి. ‘‘న గహేతబ్బోతి అరఞ్ఞసామికేహి అనుఞ్ఞాతేనపీ’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. ఛల్లియా పరియోనద్ధం హోతీతి ఇమినా సామికానం నిరపేక్ఖతం దీపేతి. తేన వుత్తం ‘‘గహేతుం వట్టతీ’’తి. యది సామికానం సాపేక్ఖతా అత్థి, న వట్టతి.

౧౦౮. తత్థ ‘‘భాజనేసు పోక్ఖరణీతళాకేసు చ గావో పక్కోసతీతి ఇతో పట్ఠాయ తయో దస వారా ఆదిమేవ దస్సేత్వా సంఖిత్తా’’తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. నిబ్బహనఉదకం నామ తళాకరక్ఖణత్థాయ అధికోదకనిక్ఖమనద్వారేన నిక్ఖమనఉదకం. ‘‘గహేతుం న లభతీతి సామీచికమ్మం న హోతీ’’తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. ఇతో పట్ఠాయ ‘‘వుత్త’’న్తి వుత్తే అనుగణ్ఠిపదేతి గహేతబ్బం. అనిక్ఖన్తే ఉదకేతి పాఠసేసో, సుక్ఖమాతికాపయోగత్తా భణ్డదేయ్యమ్పి న హోతీతి అధిప్పాయో. తళాకం నిస్సాయ ఖేత్తస్స కతత్తాతి ‘‘సబ్బసాధారణం తళాకం హోతీ’’తి పఠమం వుత్తత్తా తం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘యస్మా తళాకగతం ఉదకం సబ్బసాధారణమ్పి మాతికాయ సతి తం అతిక్కమిత్వా గహేతుం న వట్టతి, తస్మా తం సన్ధాయ కురున్దియాదీసు అవహారోతి వుత్త’’న్తి అపరే ఆహూతి. ఇమినా లక్ఖణేన న సమేతీతి యస్మా సబ్బసాధారణదేసో నామ తఞ్చ తళాకం సబ్బసాధారణం, కతికాభావా చ మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తమేవ యుత్తన్తి ఆహాచరియో.

౧౦౯. ‘‘తతో పట్ఠాయ అవహారో నత్థీతి థేయ్యాయపి గణ్హతో, తస్మా యథాముణ్డమహాజేతబ్బత్తా, అరక్ఖితబ్బత్తా, సబ్బసాధారణత్తా చ అఞ్ఞమ్పి సఙ్ఘసన్తకం ఇదం న హోతీ’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం.

౧౧౦. ఉజుకమేవ తిట్ఠతీతి ఏత్థ ‘‘సమీపే రుక్ఖసాఖాదీహి సన్ధారితత్తా ఈసకం ఖలిత్వా ఉజుకమేవ తిట్ఠతి చే, అవహారో. ఛిన్నవేణు వియ తిట్ఠతి చే, అనాపత్తీ’’తి వుత్తం, తం సువుత్తం, తస్స వినిచ్ఛయే ‘‘సచే తాని రక్ఖన్తీ’’తి వుత్తత్తా. నో అఞ్ఞథాతి సమ్పత్తే చే వాతే వాతముఖసోధనం కరోతి, పారాజికన్తి అత్థో.

౧౧౧. అఞ్ఞేసు పన విచారణా ఏవ నత్థీతి తేసు అప్పటిక్ఖిపితత్తా అయమేవ వినిచ్ఛయోతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఏతేన ధురనిక్ఖేపం కత్వాపి చోరేహి ఆహటం చోదేత్వా గణ్హతో అనాపత్తీతి దీపితం హోతీ’’తి వుత్తం.

౧౧౨. ఏసేవ నయోతి ఉద్ధారేయేవ పారాజికం, కస్మా? అఞ్ఞేహి పత్తేహి సాధారణస్స సఞ్ఞాణస్స వుత్తత్తా. పదవారేనాతి చోరేన నీహరిత్వా దిన్నం గహేత్వా గచ్ఛతో. గామద్వారన్తి వోహారమత్తమేవ, గామన్తి అత్థో ఆణత్తియా దట్ఠబ్బత్తా, ద్విన్నమ్పి ఉద్ధారే ఏవ పారాజికం. అసుకం నామ గామం గన్త్వాతి వచనేన యావ తస్స గామస్స పరతో ఉపచారో, సబ్బమేతం ఆణత్తమేవ హోతి. ‘‘ఠత్వా వా నిసీదిత్వా వా విస్సమిత్వా పురిమథేయ్యచిత్తం వూపసమిత్వా గమనత్థఞ్చే భణ్డం న నిక్ఖిత్తం, యథాగహితమేవ, పదవారేన కారేతబ్బోతి, నిక్ఖిత్తఞ్చే, ఉద్ధారేనా’’తి చ లిఖితం. కేవలం ‘‘లిఖిత’’న్తి వుత్తే గణ్ఠిపదే గహేతబ్బం. థేయ్యచిత్తేన పరిభుఞ్జన్తోతి ఠానాచావనం అకత్వా నివత్థపారుతనీహారేన ‘‘పుబ్బేవేదం మయా గహిత’’న్తి థేయ్యచిత్తేన పరిభుఞ్జన్తో. ‘‘నట్ఠే భణ్డదేయ్యం కిరా’’తి లిఖితం. ‘‘అఞ్ఞో వా’’తి వచనేన యేన ఠపితం, తేన దిన్నే అనాపత్తీతి దీపితం హోతి గోపకస్స దానే వియ, ‘‘కేవలం ఇధ భణ్డదేయ్యన్తి అపరే’’తి వుత్తం. ‘‘అఞ్ఞో వా’’తి వచనతో యేన ఠపితం. సో వాతిపి లబ్భతీతి విచారేత్వా గహేతబ్బో. వా-సద్దేన యస్స హత్థే ఠపితం, సో వా దేతి రాజగహే గణకో వియ ధనియస్స, తస్మా పారాజికం యుత్తం వియ.

తవ థూలసాటకో లద్ధోతి వుత్తక్ఖణే ముసావాదే దుక్కటం. తస్స నామం లిఖిత్వాతి ఏత్థ ‘‘తేన ‘గహేత్వా ఠపేయ్యాసీ’తి ఆణత్తత్తా నామలేఖనకాలే అనాపత్తి కుససఙ్కమనసదిసం న హోతీ’’తి వుత్తం. న జానన్తీతి న సుణన్తీతి అత్థో. సచే జానిత్వాపి చిత్తేన న సమ్పటిచ్ఛన్తి ఏసేవ నయో. జానన్తేన పన రక్ఖితుం అనిచ్ఛన్తే పటిక్ఖిపితబ్బమేవ ఏతన్తి వత్తం జానితబ్బం. ఉమ్మగ్గేనాతి పురాపాణం ఖణిత్వా కతమగ్గేనాతి అత్థో.

నిస్సితవారికస్స పన సభాగా భత్తం దేన్తి, తస్మా యథా విహారే పన్తి, తథేవ కాతబ్బన్తి సమ్పత్తవారం అగ్గహేతుం న లభన్తి, ‘‘తస్స వా సభాగా అదాతుం న లభన్తీ’’తి వుత్తం. అత్తదుతియస్సాతి న హి ఏకేనానీతం ద్విన్నం పహోతి, సచే పహోతి పాపేతబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘యస్స వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పరిపుచ్ఛం దేతీతి పుచ్ఛితపఞ్హస్స విస్సజ్జనం కరోతీ’’తి లిఖితం. సఙ్ఘస్స భారం నామ ‘‘సద్ధమ్మవాచనా ఏవా’’తి వుత్తం, ‘‘నవకమ్మికోపి వుచ్చతీ’’తి చ, ‘‘ఇతో భణ్డతో వట్టన్తం పున అన్తో పవిసతీతి మహాఅట్ఠకథాపదస్స కురున్దీసఙ్ఖేపట్ఠకథాహి అధిప్పాయో వివరితో’’తి లిఖితం.

౧౧౩. గచ్ఛన్తే యానే వాతి ఏత్థ ‘‘సుఙ్కట్ఠానస్స బహి ఠితం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి ఉపతిస్సత్థేరో వదతి కిర. ‘‘గచ్ఛన్తే యానే వాతిఆది సుఙ్కట్ఠానబ్భన్తరే గహేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. బహి ఠితస్స వత్తబ్బమేవ నత్థి, ‘‘అన్తో ఠత్వా’’తి అధికారే వుత్తత్తా చేతి యుత్తం – యానాదీసు ఠపితే తస్స పయోగం వినాయేవ గతేసు పారాజికో న హోతి. కస్మా న భణ్డదేయ్యన్తి చే? సుఙ్కట్ఠానస్స బహి ఠితత్తా. అరఞ్ఞట్ఠే ‘‘అస్సతియా అతిక్కమన్తస్సపి భణ్డదేయ్యమేవా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౦౭) వుత్తం తేసం సపరిగ్గహితత్తా. ఇధ పన ‘‘అత్ర పవిట్ఠస్సా’’తి వచనతో న బహి ఠితస్స, తం కిర సుఙ్కసఙ్కేతం. అఞ్ఞం హరాపేతీతి తత్థ ‘‘సహత్థా’’తి వచనతో అనాపత్తి. నిస్సగ్గియాని హోన్తీతి అట్ఠకథాతో పాచిత్తియం, ఉపచారం ఓక్కమిత్వా పరిహరణే సాదీనవత్తా దుక్కటం.

సుఙ్కట్ఠానే సుఙ్కం దత్వావ గన్తుం వట్టతీతి ఇదం దాని వత్తబ్బానం మాతికాతి ధమ్మసిరిత్థేరో. ‘‘అనురాధపురస్స చతూసు ద్వారేసు సుఙ్కం గణ్హన్తి, తేసు దక్ఖిణద్వారస్స పురతో మగ్గో థూపారామతో ఆనన్దచేతియం పదక్ఖిణం కత్వా జేతవనవిహారస్సన్తరపాకారస్సాసన్నే నివిట్ఠో, యో న గామం పవిసన్తో ఉపచారం ఓక్కన్తో హోతి. థూపారామతో చ మహాచేతియం పదక్ఖిణం కత్వా రాజవిహారం గచ్ఛన్తో న ఓక్కమతీ’’తి కిర మహాఅట్ఠకథాయం ఆగతం. ఏత్థ చాతి సుఙ్కఘాతే ‘‘ద్వీహి లేడ్డుపాతేహీతి ఆచరియపరమ్పరాభతా’’తి లిఖితం. ద్వీహి లేడ్డుపాతేహీతి సుఙ్కఘాతస్స పరిచ్ఛేదే అట్ఠపితే యుజ్జతి, ఠపితే పన అతిరేకయోజనమ్పి సుఙ్కఘాతం హోతీతి తతో పరం ద్వే లేడ్డుపాతా ఉపచారోతి గహేతబ్బో. సో పనేత్థాపి దువిధో బాహిరబ్భన్తరభేదతో. తత్థ దుతియలేడ్డుపాతసఙ్ఖాతం బాహిరోపచారం సన్ధాయ పాళియం, మహాఅట్ఠకథాయఞ్చ దుక్కటం వుత్తం. అబ్భన్తరం సన్ధాయ కురున్దియన్తి నో ఖన్తి. ‘‘అత్ర పవిట్ఠస్స సుఙ్కం గణ్హన్తూతి హి నియమితట్ఠానం ఏకన్తతో పారాజికఖేత్తం హోతి, తఞ్చ పరిక్ఖిత్తం, ఏకో లేడ్డుపాతో దుక్కటఖేత్తం, అపరిక్ఖిత్తఞ్చే, దుతియో లేడ్డుపాతోతి నో అధిప్పాయో’’తి ఆచరియో వదతి.

౧౧౪. ధనం పన గతట్ఠానే వడ్ఢతీతి ఏత్థ ‘‘వడ్ఢియా సహ అవహారకస్స భణ్డదేయ్య’’న్తి లిఖితం. ‘‘తం వడ్ఢిం దస్సామీ’’తి అగ్గహేసి, తత్థ కమ్మం అకరోన్తస్స వడ్ఢతీతి కత్వా వుత్తం. కేవలం ఆఠపితఖేత్తస్స న వడ్ఢతి. ‘‘యం ధనం వడ్ఢి, తం దేన్తస్స అవహారకస్స వడ్ఢియా అదానే పారాజికం హోతీ’’తి వదన్తి.

నామేనాతి సప్పనామేన వా సామికేన కతేన వా.

౧౧౬. రాజఘరస్స అన్తోవత్థుమ్హి, పరిక్ఖిత్తరాజఙ్గణం వా అన్తోవత్థు. అపరిక్ఖిత్తే రాజఙ్గణే ఠితస్స సకలనగరం ఠానం. గోణస్స ‘‘అపరిక్ఖిత్తే ఠితస్స అక్కన్తట్ఠానమేవ ఠాన’’న్తి వుత్తత్తా ఖణ్డద్వారన్తి అత్తనా ఖణ్డితచ్ఛిద్దం. తత్థేవ ఘాతేతీతి ‘‘జీవితిన్ద్రియారమ్మణత్తా వధకచిత్తస్స పాచిత్తియం హోతీతి? న హోతి. కస్మా? అదిన్నాదానపయోగత్తా. తమ్పి థేయ్యచిత్తం సఙ్ఖారారమ్మణంవ హోతి. ఇధ తదుభయం లభతి సద్ధిం పుబ్బభాగాపరభాగేహీ’’తి వుత్తం.

౧౧౮. తస్సుద్ధారే సబ్బేసం పారాజికన్తి యది యో ఆణత్తో అవస్సం తం భణ్డం హరతి, ఆణత్తిక్ఖణే ఏవ పారాజికం. ‘‘ఇధ తిణ్ణం కస్మా పారాజికం, నను ‘తుమ్హే, భన్తే, తయో హరథా’తి వుత్తత్తా థుల్లచ్చయం, ఇతరేసఞ్చ పటిపాటియా ఏకేకస్సాణత్తత్తా ఏకేకేన చ దుక్కటేన భవితబ్బం. కథం, ఏకో కిర మాసగ్ఘనకం పరిస్సావనం థేనేత్వా దేసేత్వా నిరుస్సాహో ఏవ వా హుత్వా పున మాసగ్ఘనకం సూచిం తథేవ కత్వా పున మాసగ్ఘనకన్తి ఏవం సియాతి? న ఏవం, తం యథా ఉప్పలథేనకో యేన వత్థు పూరతి తావ సఉస్సాహత్తా పారాజికో ఆసి, ఏవమిమే సఉస్సాహావ న దేసయింసు వా’’తి లిఖితం, పాళియం, అట్ఠకథాయఞ్చ సంవిదహిత్వా గతేసు ఏకస్సుద్ధారే సబ్బేసం పారాజికం వినా వియ ఆణత్తియా కిఞ్చాపి వుత్తం, అథ ఖో ‘‘తస్సాయం అత్థో’’తి వత్వా పచ్ఛా వుత్తవినిచ్ఛయేసు చ ఏకభణ్డఏకట్ఠానాదీసు చ సమ్బహులా ఏకం ఆణాపేన్తీతి ఆణత్తిమేవ నియమేత్వా వుత్తం, తస్మా ఆణత్తి ఇచ్ఛితబ్బా వియ, వీమంసితబ్బం. ‘‘‘ఏకభణ్డం ఏకట్ఠాన’న్తి చ పాఠో ‘ఏకకులస్స భణ్డ’న్తి వచనతో’’తి వదన్తి.

౧౧౯-౧౨౦. ఓచరకే వుత్తనయేనేవాతి అవస్సంహారియే భణ్డే. తం సఙ్కేతన్తి తస్స సఙ్కేతస్స. అథ వా తం సఙ్కేతం అతిక్కమిత్వా పచ్ఛా వా. అపత్వా పురే వా. ఏస నయో తం నిమిత్తన్తి ఏత్థాపి. అక్ఖినిఖణనాదికమ్మం లహుకం ఇత్తరకాలం, తఙ్ఖణే ఏవ భణ్డం అవహరితుం న సక్కా, కిఞ్చి భణ్డం దూరం హోతి, కిఞ్చి భారియం, తం గహేతుం యావ గచ్ఛతి యావ ఉక్ఖిపతి, తావ నిమిత్తస్స పచ్ఛా హోతి. సచే తం భణ్డం అధిగతం వియ ఆసన్నం, లహుకఞ్చ, సక్కా నిమిత్తక్ఖణే అవహరితుం, తమేవ సన్ధాయ వుత్తం కిన్తి? న, పుబ్బే వుత్తమ్పి ‘‘తతో పట్ఠాయ తేనేవ నిమిత్తేన అవహరతీ’’తి వుచ్చతి ఆరద్ధత్తా. యది ఏవం ‘‘పురేభత్తపయోగో ఏసో’’తి వారో పమాణం హోతి, న చ తం పమాణం మహాపదుమత్థేరవాదస్స పచ్ఛా వుత్తత్తా, న సఙ్కేతకమ్మం వియ నిమిత్తకమ్మం దట్ఠబ్బం. తత్థ హి కాలపరిచ్ఛేదో అత్థి, ఇధ నత్థి, ఇదమేవ తేసం నానత్తం.

౧౨౧. తఞ్చ అసమ్మోహత్థన్తి ఏకో ‘‘పురేభత్తాదీసు వా, అక్ఖినిఖణనాదీని వా దిస్వా గణ్హా’’తి, ఏకో గహేతబ్బం భణ్డనిస్సితం కత్వా ‘‘పురేభత్తం ఏవం వణ్ణసణ్ఠానం భణ్డం గణ్హా’’తి వదతి, ఏవంవిధేసు అసమ్మోహత్థం ఏవంవిధం సఙ్కేతం నిమిత్తఞ్చ దస్సేతున్తి చ, యథాధిప్పాయన్తి దుతియో తతియస్స తతియో చతుత్థస్సాతి ఏవం పటిపాటియా చే వదన్తీతి అత్థో. సచే దుతియో చతుత్థస్స వదేతి, న యథాధిప్పాయోతి చ. ‘‘పటిగ్గహితమత్తేతి అవస్సం చే పటిగ్గణ్హాతి, పుబ్బేవ థుల్లచ్చయ’’న్తి చ లిఖితం. పటిగ్గణ్హకానం దుక్కటం సబ్బత్థోకాసాభావతో న వుత్తం. పారాజికాపజ్జనేనేతం దుక్కటం ఆపజ్జిత్వా ఆపజ్జన్తి కిర. అత్థసాధకాణత్తిచేతనాఖణే ఏవ పారాజికో హోతీతి అధిప్పాయో. తత్థ మగ్గట్ఠానియం కతరం, కతరం ఫలట్ఠానియన్తి ‘‘అత్థసాధకచేతనా నామ మగ్గానన్తరఫలసదిసా’’తి వుత్తత్తా ఫలట్ఠానియా చేతనాతి సిద్ధం. ఆణత్తి చే మగ్గట్ఠానియా సియా, చేతనాసహజత్తా న సమ్భవతి, తథా భణ్డస్స అవస్సంహారితా చ న సమ్భవతి. ఆణత్తిక్ఖణే ఏవ హి తం అవస్సంహారితం జాతన్తి అవహారకస్స పటిగ్గణ్హఞ్చే, తమ్పి న సమ్భవతి అనాగతత్తా. చేతనా చే మగ్గట్ఠానియా హోతి, ఆణత్తిఆదీసు అఞ్ఞతరం, భణ్డస్స అవస్సంహారితా ఏవ వా ఫలట్ఠానియా చే, అత్థో న సమ్భవతి. పారాజికాపత్తి ఏవ హి ఫలట్ఠానియా భవితుమరహతి, న అఞ్ఞన్తి ఏవం తావ ఇధ ఓపమ్మసంసన్దనం సమ్భవతి చేతనా మగ్గట్ఠానియా, తస్సా పారాజికాపత్తిభావో ఫలట్ఠానియో. యథా కిం? యథా పటిసమ్భిదామగ్గే ‘‘సద్ధాయ ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. సద్ధాయ సద్దత్థే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తి ఏత్థ అఞ్ఞో సద్ధో, అఞ్ఞో సద్ధాయ సద్దత్థోతి సిద్ధం, యథా చ ‘‘ఏకో అమోహసఙ్ఖాతో ధమ్మో సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో అధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయఇన్ద్రియమగ్గసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏత్థ అమోహో ధమ్మో అఞ్ఞో, అఞ్ఞే తస్స హేతుపచ్చయతాదయోతి సిద్ధం. యథా చ వినయపిటకే యాని ఛ ఆపత్తిసముట్ఠానాని, ఏవం యథాసమ్భవం ‘‘సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా’’తి వుచ్చన్తి, తేసం అఞ్ఞా ఆపత్తిసముట్ఠానతా, అఞ్ఞో ఆపత్తిక్ఖన్ధభావోతి సిద్ధం. ఇమినా ఆపత్తిక్ఖన్ధనయేన ఆపత్తాధికరణస్స కతి ఠానానీతి? సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఠానానీతి. కతి వత్థూనీతి? సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా వత్థూనీతి. కతి భూమియోతి? సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా భూమియోతి ఏవమాదయోపి దస్సేతబ్బా. తథా హి తస్సా ఏవం మగ్గట్ఠానియాయ అత్థసాధికాయ చేతనాయ యస్మా అఞ్ఞా పారాజికాపత్తితా అనత్థన్తరభూతా ఆకారవిసేససఙ్ఖాతా ఫలట్ఠానియా అత్థి, తస్మా ‘‘అత్థసాధకచేతనా నామ మగ్గానన్తరఫలసదిసా’’తి వుత్తాతి వేదితబ్బం. అథ వా కేవలం ధమ్మనియామత్తంయేవ ఉపమత్తేన ఆచరియేన ఏవం వుత్తన్తిపి సమ్భవతీతి న తత్థ ఓపమ్మసంసన్దనం పరియేసితబ్బం, ‘‘ఇదం సబ్బం కేవలం తక్కవసేన వుత్తత్తా విచారేత్వా గహేతబ్బ’’న్తి ఆచరియో.

భూమట్ఠకథాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆపత్తిభేదవణ్ణనా

౧౨౨. ‘‘విభఙ్గనయదస్సనతో’’తి వుత్తత్తా తం సమ్పాదేతుం ‘‘ఇదాని తత్థ తత్థా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అఙ్గవత్థుభేదేన చాతి అవహారఙ్గజాననభేదేన వత్థుస్స హరితబ్బభణ్డస్స గరుకలహుకభావభేదేనాతి అత్థో. అథ వా అఙ్గఞ్చ వత్థుభేదేన ఆపత్తిభేదఞ్చ దస్సేన్తోతి అత్థో. అతిరేకమాసకో ఊనపఞ్చమాసకోతి ఏత్థ వా-సద్దో న వుత్తో, తీహిపి ఏకో ఏవ పరిచ్ఛేదో వుత్తోతి. అనజ్ఝావుట్ఠకం నామ అరఞ్ఞపాలకాదినా న కేనచి మమాయితం. ఛడ్డితం నామ అనత్థికభావేన అతిరేకమత్తాదినా సామికేన ఛడ్డితం. నట్ఠం పరియేసిత్వా ఛిన్నాలయత్తా ఛిన్నమూలకం. అస్సామికవత్థూతి అచ్ఛిన్నమూలకమ్పి యస్స సామికో కోచి నో హోతి, నిరపేక్ఖా వా పరిచ్చజన్తి, యం వా పరిచ్చత్తం దేవతాదీనం, ఇదం సబ్బం అస్సామికవత్థు నామ. దేవతాదీనం వా బుద్ధధమ్మానం వా పరిచ్చత్తం పరేహి చే ఆరక్ఖకేహి పరిగ్గహితం, పరపరిగ్గహితమేవ. తథారూపే హి అదిన్నాదానే రాజానో చోరం గహేత్వా హననాదికం కరేయ్యుం, అనారక్ఖకే పన ఆవాసే, అభిక్ఖుకే అనారామికాదికే చ యం బుద్ధధమ్మస్స సన్తకం, తం ‘‘ఆగతాగతేహి భిక్ఖూహి రక్ఖితబ్బం గోపేతబ్బం మమాయితబ్బ’’న్తి వచనతో అభిక్ఖుకావాససఙ్ఘసన్తకం వియ పరపరిగ్గహితసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతీతి ఛాయా దిస్సతి. ఇస్సరో హి యో కోచి భిక్ఖు తాదిసే పరిక్ఖారే చోరేహిపి గయ్హమానే వారేతుం పటిబలో చే, బలక్కారేన అచ్ఛిన్దిత్వా యథాఠానే ఠపేతున్తి. అపరిగ్గహితే పరసన్తకసఞ్ఞిస్స ఛసు ఆకారేసు విజ్జమానేసుపి అనాపత్తి వియ దిస్సతి, ‘‘యం పరపరిగ్గహితఞ్చ హోతీ’’తి అఙ్గభావో కిఞ్చాపి దిస్సతి, పరసన్తకే తథా పటిపన్నకే సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం. అత్తనో సన్తకం చోరేహి హటం, చోరపరిగ్గహితత్తా పరపరిగ్గహితం హోతి, తస్మా పరో చేతం థేయ్యచిత్తో గణ్హతి, పారాజికం. సామికో ఏవ చే గణ్హతి, న పారాజికం, యస్మా చోదేత్వా, అచ్ఛిన్దిత్వా చ సో ‘‘మమ సన్తకం గణ్హామీ’’తి గహేతుం లభతి. పఠమం ధురం నిక్ఖిపిత్వా చే పచ్ఛా థేయ్యచిత్తో గణ్హతి, ఏస నయో. సామికేన ధురం నిక్ఖిత్తకాలే సో చే చోరో కాలం కరోతి, అఞ్ఞో థేయ్యచిత్తేన గణ్హతి, న పారాజికో. అనిక్ఖిత్తకాలే ఏవ చే కాలం కరోతి, తం థేయ్యచిత్తేన గణ్హన్తస్స భిక్ఖునో పారాజికం మూలభిక్ఖుస్స సన్తకభావే ఠితత్తా. చోరభిక్ఖుమ్హి మతే ‘‘మతకపరిక్ఖార’’న్తి సఙ్ఘో విభజిత్వా చే తం గణ్హతి, మూలసామికో ‘‘మమ సన్తకమిద’’న్తి గహేతుం లభతి.

ఏత్థాహ – భూమట్ఠాదినిమిత్తకమ్మపరియోసానా ఏవ అవహారభేదా, ఉదాహు అఞ్ఞేపి సన్తీతి. కిఞ్చేత్థ యది అఞ్ఞేపి సన్తి, తేపి వత్తబ్బా. న హి భగవా సావసేసం పారాజికం పఞ్ఞపేతి. నో చే సన్తి, యే ఇమే తులాకూటకంసకూటమానకూటఉక్కోటనవఞ్చననికతిసాచియోగవిపరామోసఆలోపసాహసాకారా చ సుత్తఙ్గేసు సన్దిస్సమానా, తే ఇధ ఆగతేసు ఏత్థ సమోధానం గచ్ఛన్తీతి చ లక్ఖణతో వా తేసం సమోధానగతభావో వత్తబ్బోతి? వుచ్చతే – లక్ఖణతో సిద్ధోవ. కథం? ‘‘పఞ్చహి ఆకారేహీ’’తిఆదినా నయేన అఙ్గవత్థుభేదేన. ఆపత్తిభేదో హి పాళియం (పారా. ౧౨౮-౧౩౦) వుత్తో ఏవ, అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘కూటమానకూటకహాపణాదీహి వా వఞ్చేత్వా గణ్హతి, తస్సేవం గణ్హతో అవహారో థేయ్యావహారో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౩౮; కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియపారాజికవణ్ణనా) ఆగతత్తా తులాకూటగహణాదయో థేయ్యావహారే సమోధానం గతాతి సిద్ధం. విపరామోసఆలోపసాహసాకారా చ అట్ఠకథాయాగతే పసయ్హావహారే సమోధానం గచ్ఛన్తి. ఇమంయేవ వా పసయ్హావహారం దస్సేతుం ‘‘గామట్ఠం అరఞ్ఞట్ఠ’’న్తి మాతికం నిక్ఖిపిత్వా ‘‘గామట్ఠం నామ భణ్డం చతూహి ఠానేహి నిక్ఖిత్తం హోతీ’’తిఆదినా నయేన విభాగో వుత్తో. తేనేదం వుత్తం హోతి – గహణాకారభేదసన్దస్సనత్థం విసుం కతం. న హి భూమితలాదీహి గామారఞ్ఞట్ఠం యం కిఞ్చీతి. తత్థ యం తులాకూటం, తం రూపకూటఙ్గగహణపటిచ్ఛన్నకూటవసేన చతుబ్బిధమ్పి వేహాసట్ఠే సమోధానం గచ్ఛతి. హదయభేదసిఖాభేదరజ్జుభేదవసేన తివిధే మానకూటే ‘‘స్వాయం హదయభేదో మరియాదం ఛిన్దతీ’’తి ఏత్థ సమోధానం గచ్ఛతి. హదయభేదో హి సప్పితేలాదిమిననకాలే లబ్భతి. ‘‘ఫన్దాపేతి అత్తనో భాజనగతం కరోతీ’’తి ఏత్థ సిఖాభేదోపి లబ్భతి. సో ‘‘తిలతణ్డులాదిమిననకాలే లబ్భతీ’’తి వుత్తం. ఖేత్తమిననకాలే రజ్జుభేదో సమోధానం గచ్ఛతి. ‘‘ధమ్మం చరన్తో సామికం పరాజేతీ’’తి ఏత్థ ఉక్కోటనం సమోధానం గచ్ఛతీతి తే చ తథా వఞ్చననికతియోపి.

ఆపత్తిభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అనాపత్తిభేదవణ్ణనా

౧౩౧. న చ గహితే అత్తమనో హోతి, తస్స సన్తకం విస్సాసగాహేన గహితమ్పి పున దాతబ్బన్తి ఇదం ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ద్వే భిక్ఖూ సహాయకా హోన్తి. ఏకో గామం పిణ్డాయ పావిసి…పే… అనాపత్తి, భిక్ఖు, విస్సాసగ్గాహే’’తి (పారా. ౧౪౬) ఇమినా అసమేన్తం వియ దిస్సతి. ఏత్థ హి ‘‘సో జానిత్వా తం చోదేసి అస్సమణోసి త్వ’’న్తి వచనేన అనత్తమనతా దీపితా. పున ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖు, విస్సాసగ్గాహే’’తి వచనేన అత్తమనతాయపి సతి విస్సాసగ్గాహో రుహతీతి దీపితన్తి చే? తం న, అఞ్ఞథా గహేతబ్బత్థతో. అయఞ్హేత్థ అత్థో – పారాజికాపత్తియా అనాపత్తి విస్సాససఞ్ఞాయ గాహే సతి, సోపి భిక్ఖు సహాయకత్తా న కుద్ధో చోదేసి, పియో ఏవ సమానో ‘‘కచ్చి అస్సమణోసి త్వం, గచ్ఛ, వినిచ్ఛయం కత్వా సుద్ధన్తే తిట్ఠాహీ’’తి చోదేసి. సచేపి సో కుద్ధో ఏవ చోదేయ్య, ‘‘అనాపత్తీ’’తి ఇదం కేవలం పారాజికాభావం దీపేతి, న విస్సాసగ్గాహసిద్ధం. యో పన పరిసమజ్ఝే లజ్జాయ అధివాసేతి, న కిఞ్చి వదతీతి అత్థో. ‘‘పునవత్తుకామతాధిప్పాయే పన సోపి పచ్చాహరాపేతుం లభతీ’’తి వుత్తం. సచే చోరో పసయ్హ గహేతుకామోపి ‘‘అధివాసేథ, భన్తే, ఇధ మే చీవరానీ’’తి వత్వా చీవరాని థేరేన దిన్నాని, అదిన్నాని వా సయం గహేత్వా గచ్ఛతి, థేరో పున పక్ఖం లభిత్వా చోదేతుం లభతి, పుబ్బే అధివాసనా అధివాసనసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి భయేన తుణ్హీభూతత్తా, ‘‘యం చీవరం ఇధ సామికో పచ్చాహరాపేతుం లభతీ’’తి వుత్తం. సామికస్స పాకతికం కాతబ్బం, ‘‘ఇదం కిర వత్త’’న్తి వుత్తం. సచే సఙ్ఘస్స సన్తకం కేనచి భిక్ఖునా గహితం, తస్స తేన సఙ్ఘస్స వా ధమ్మస్స వా ఉపకారితా అత్థి, గహితప్పమాణం అపలోకేత్వా దాతబ్బం. ‘‘సో తేన యథాగహితం పాకతికం కత్వా అనణో హోతి, గిలానాదీనమ్పి ఏసేవ నయో’’తి వుత్తం.

పదభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పకిణ్ణకకథావణ్ణనా

సాహత్థికాణత్తికన్తి ఏకభణ్డం ఏవ. ‘‘భారియఞ్హిదం త్వమ్పి ఏకపస్సం గణ్హ, అహమ్పి ఏకపస్సం గణ్హామీతి సంవిదహిత్వా ఉభయేసం పయోగేన ఠానాచావనే కతే కాయవాచాచిత్తేహి హోతి. అఞ్ఞథా ‘సాహత్థికం వా ఆణత్తికస్స అఙ్గం న హోతి, ఆణత్తికం వా సాహత్థికస్సా’తి ఇమినా విరుజ్ఝతీ’’తి లిఖితం. ధమ్మసిరిత్థేరో పన ‘‘న కేవలం భారియే ఏవ వత్థుమ్హి అయం నయో లబ్భతి, పఞ్చమాసకమత్తమ్పి ద్వే చే జనా సంవిదహిత్వా గణ్హన్తి, ద్విన్నమ్పి పాటేక్కం, సాహత్థికం నామ తం కమ్మం, సాహత్థికపయోగత్తా ఏకస్మింయేవ భణ్డే, తస్మా ‘సాహత్థికం ఆణత్తికస్స అఙ్గం న హోతీ’తి వచనమిమం నయం న పటిబాహతి. ‘సాహత్థికవత్థుఅఙ్గన్తి సాహత్థికస్స వత్థుస్స అఙ్గం న హోతీ’తి తత్థ వుత్తం. ఇధ పన పయోగం సన్ధాయ వుత్తత్తా యుజ్జతీ’’తి ఆహ కిర, తం అయుత్తం కాయవచీకమ్మన్తి వచనాభావా, తస్మా సాహత్థికాణత్తికేసు పయోగేసు అఞ్ఞతరేన వాయమాపత్తి సముట్ఠాతి, తథాపి తురితతురితా హుత్వా విలోపనాదీసు గహణగాహాపనవసేనేతం వుత్తం. యథా కాలేన అత్తనో కాలేన పరస్స ధమ్మం ఆరబ్భ సీఘం సీఘం ఉప్పత్తిం సన్ధాయ ‘‘అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా ధమ్మా’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౨౧) వుత్తా, ఏవంసమ్పదమిదన్తి దట్ఠబ్బం.

తత్థపి యే అనుత్తరాదయో ఏకన్తబహిద్ధారమ్మణా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనాదయో ఏకన్తఅజ్ఝత్తారమ్మణా, ఇతరే అనియతారమ్మణత్తా ‘‘అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా’’తి వుచ్చన్తి, న ఏకక్ఖణే ఉభయారమ్మణత్తా. అయం పన ఆపత్తి యథావుత్తనయేన సాహత్థికా ఆణత్తికాపి హోతియేవ, తస్మా అనిదస్సనమేతన్తి అయుత్తం. ‘‘యథా అనియతారమ్మణత్తా ‘అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా’తి వుత్తా, తథా అనియతపయోగత్తా అయమ్పి ఆపత్తి ‘సాహత్థికాణత్తికా’తి వుత్తాతి నిదస్సనమేవేత’’న్తి ఏకచ్చే ఆచరియా ఆహు. ‘‘ఇమే పనాచరియా ఉభిన్నం ఏకతో ఆరమ్మణకరణం నత్థి. అత్థి చే, ‘అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణం ధమ్మం పటిచ్చ అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’తిఆదినా (పట్ఠా. ౨.౨౧.౧ అజ్ఝత్తారమ్మణతిక) పట్ఠానపాఠేన భవితబ్బన్తి సఞ్ఞాయ ఆహంసు, తేసం మతేన ‘సియా అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా’తి వచనం నిరత్థకం సియా, న చ నిరత్థకం, తస్మా అత్థేవ ఏకతో అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణో ధమ్మో. పున ‘అయం సో’తి నియమేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా ధమ్మా వియ నిద్దిసితబ్బాభావతో న ఉద్ధటో సియా. తత్థ అనుద్ధటత్తా ఏవ ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయం ఉభిన్నమ్పి అజ్ఝత్తబహిద్ధాధమ్మానం ఏకతో ఆరమ్మణకరణధమ్మవసేన ‘అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా’తి అవత్వా ‘కాలేన అజ్ఝత్తబహిద్ధా పవత్తియం అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణ’న్తి వుత్తం, తస్మా గణ్ఠిపదే వుత్తనయోవ సారోతి నో తక్కో’’తి ఆచరియో. తత్థ ‘‘కాయవచీకమ్మ’’న్తి అవచనం పనస్స సాహత్థికపయోగత్తా ఏకపయోగస్స అనేకకమ్మత్తావ, యది భవేయ్య, మనోకమ్మమ్పి వత్తబ్బం భవేయ్య, యథా తత్థ మనోకమ్మం విజ్జమానమ్పి అబ్బోహారికం జాతం, ఏవం తస్మిం సాహత్థికాణత్తికే వచీకమ్మం అబ్బోహారికన్తి వేదితబ్బం, తం పన కేవలం కాయకమ్మస్స ఉపనిస్సయం జాతం, చిత్తం వియ తత్థ అఙ్గమేవ జాతం, తస్మా వుత్తం ‘‘సాహత్థికపయోగత్తా’’తి, ‘‘అఙ్గభావమత్తమేవ హి సన్ధాయ ‘సాహత్థికాణత్తిక’న్తి వుత్తన్తి నో తక్కో’’తి చ, విచారేత్వా గహేతబ్బం.

కాయవాచా సముట్ఠానా, యస్సా ఆపత్తియా సియుం;

తత్థ కమ్మం న తం చిత్తం, కమ్మం నస్సతి ఖీయతి.

కిరియాకిరియాదికం యఞ్చ, కమ్మాకమ్మాదికం భవే;

న యుత్తం తం విరుద్ధత్తా, కమ్మమేకంవ యుజ్జతి.

వినీతవత్థువణ్ణనా

౧౩౨. అనాపత్తి, భిక్ఖు, చిత్తుప్పాదేతి ఏత్థ కేవలం చిత్తం, తస్సేవ ఉప్పాదేతబ్బాపత్తీహి అనాపత్తీతి అత్థో. ఏత్థాహ – ఉపనిక్ఖిత్తసాదియనాదీసు, సబ్బేసు చ అకిరియసిక్ఖాపదేసు న కాయఙ్గచోపనం వా వాచఙ్గచోపనం వా, అపిచాపత్తి, కస్మా ఇమస్మింయేవ సిక్ఖాపదే అనాపత్తి, న సబ్బాపత్తీహీతి? న, కస్మా.

కత్తబ్బా సాధికం సిక్ఖా, విఞ్ఞత్తిం కాయవాచికం;

అకత్వా కాయవాచాహి, అవిఞ్ఞత్తీహి తం ఫుసే.

న లేసభావత్తా. సప్పాయే ఆరమ్మణే అట్ఠత్వా పటిలద్ధాసేవనం హుత్వా తతో పరం సుట్ఠు ధావతీతి సన్ధావతి. తతో అభిజ్ఝాయ సహగతం, బ్యాపాదసహగతం వా హుత్వా విసేసతో ధావతీతి విధావతి.

౧౩౭. వణం కత్వా గహేతున్తి ఏత్థ కిఞ్చాపి ఇమినా సిక్ఖాపదేన అనాపత్తి, ఇత్థిరూపస్స నామ యత్థ ఆమసన్తస్స దుక్కటన్తి కేచి. ‘‘కాయపటిబద్ధగ్గహణం యుత్తం, తం సన్ధాయ వట్టతీతి వుత్త’’న్తి వదన్తి. ఉభయం విచారేత్వా గహేతబ్బం.

కుససఙ్కామనవత్థుకథావణ్ణనా

౧౩౮. మహాపచ్చరియాదీసు యం వుత్తం ‘‘పదుద్ధారేనేవ కారేతబ్బో’’తి, తం సువుత్తం. కిన్తు తస్స పరికప్పావహారకమత్తం న దిస్సతీతి దస్సనత్థం ఇదం వుత్తం. ఉద్ధారే వాయం ఆపన్నో, తస్మా దిస్వా గచ్ఛన్తో ‘‘పదుద్ధారేనేవ కారేతబ్బో’’తి ఇదం తత్థ దువుత్తన్తి వుత్తం హోతి. కథం? ‘‘సాటకత్థికో సాటకపసిబ్బకమేవ గహేత్వా బహి నిక్ఖమిత్వా సాటకభావం ఞత్వా ‘పచ్ఛా గణ్హిస్సామీ’తి ఏవం పరికప్పేత్వా గణ్హతి, న ఉద్ధారే ఏవాపజ్జతి. యదా బహి ఠత్వా ‘సాటకో అయ’న్తి దిస్వా గచ్ఛతి, తదా పదుద్ధారేనేవ కారేతబ్బో’’తి న వుత్తమేతం, కిన్తు కిఞ్చాపి పరికప్పో దిస్సతి, పుబ్బభాగే అవహారక్ఖణే న దిస్సతీతి న సో పరికప్పావహారో, అయమత్థో మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తోవ, తస్మా ‘‘ఞాయమేవా’’తి వదన్తి. కమ్మన్తసాలా నామ కస్సకానం వనచ్ఛేదకానం గేహాని. అయం తావాతి సచే ఉపచారసీమన్తిఆది యావ థేరవాదో మహాఅట్ఠకథానయో, తత్థ కేచి పనాతిఆది న గహేతబ్బం థేరవాదత్తా యుత్తిఅభావతో, న హి సాహత్థికే ఏవంవిధా అత్థసాధకచేతనా హోతి. ఆణత్తికే ఏవ అత్థసాధకచేతనా. ‘‘సేసం మహాపచ్చరియం వుత్తేనత్థేన సమేతీ’’తి వుత్తం.

కుససఙ్కామనకరణే సచే పరో ‘‘నాయం మమ సన్తకో’’తి జానాతి, ఇతరస్స హత్థతో ముత్తమత్తే పారాజికాపత్తి ఖీలసఙ్కామనే వియ. ‘‘అత్తనో సన్తకం సచే జానాతి, న హోతీ’’తి వదన్తి. ఏవం సన్తే పఞ్చకాని సఙ్కరాని హోన్తీతి ఉపపరిక్ఖితబ్బం.

౧౪౦. పరానుద్దయతాయాతి ఏత్థ పరానుద్దయతాయ కోటిప్పత్తేన భగవతా కస్మా ‘‘అనాపత్తి పేతపరిగ్గహే తిరచ్ఛానగతపరిగ్గహే’’తి (పారా. ౧౩౧) వుత్తన్తి చే? పరానుద్దయతాయ ఏవ. యస్స హి పరిక్ఖారస్స ఆదానే రాజానో చోరం గహేత్వా న హననాదీని కరేయ్యుం, తస్మిమ్పి నామ సమణో గోతమో పారాజికం పఞ్ఞపేత్వా భిక్ఖుం అభిక్ఖుం కరోతీతి మహాజనో భగవతి పసాదఞ్ఞథత్తం ఆపజ్జిత్వా అపాయుపగో హోతి. అపేతపరిగ్గహితా రుక్ఖాదీ చ దుల్లభా, న చ సక్కా ఞాతున్తి రుక్ఖాదీహి పాపభీరుకో ఉపాసకజనో పటిమాఘరచేతియబోధిఘరవిహారాదీని అకత్వా మహతో పుఞ్ఞక్ఖన్ధతో పరిహాయేయ్య. ‘‘రుక్ఖమూలసేనాసనం పంసుకూలచీవరం నిస్సాయ పబ్బజ్జా’’తి (మహావ. ౧౨౮) వుత్తనిస్సయా చ అనిస్సయా హోన్తి. పరపరిగ్గహితసఞ్ఞినో హి భిక్ఖూ రుక్ఖమూలపంసుకూలాని న సాదియిస్సన్తీతి, పబ్బజ్జా చ న సమ్భవేయ్యుం, సప్పదట్ఠకాలే ఛారికత్థాయ రుక్ఖం అగ్గహేత్వా మరణం వా నిగచ్ఛేయ్యుం, అచ్ఛిన్నచీవరాదికాలే సాఖాభఙ్గాదిం అగ్గహేత్వా నగ్గా హుత్వా తిత్థియలద్ధిమేవ సులద్ధి వియ దీపేన్తా విచరేయ్యుం, తతో తిత్థియేస్వేవ లోకో పసీదిత్వా దిట్ఠిగ్గహణం పత్వా సంసారఖాణుకో భవేయ్య, తస్మా భగవా పరానుద్దయతాయ ఏవ ‘‘అనాపత్తి పేతపరిగ్గహే’’తిఆదిమాహాతి వేదితబ్బం.

౧౪౧. అపరమ్పి భాగం దేహీతి ‘‘గహితం విఞ్ఞత్తిసదిసత్తా నేవ భణ్డదేయ్యం న పారాజిక’’న్తి లిఖితం, ఇదం పకతిజనే యుజ్జతి. ‘‘సచే పన సామికో వా తేన ఆణత్తో వా ‘అపరస్స సహాయభిక్ఖుస్స భాగం ఏస గణ్హాతి యాచతి వా’తి యం అపరభాగం దేతి, తం భణ్డదేయ్య’’న్తి వదన్తి.

౧౪౮-౯. ఖాదన్తస్స భణ్డదేయ్యన్తి చోరస్స వా సామికస్స వా సమ్పత్తస్స దిన్నం సుదిన్నమేవ కిర. అవిసేసేనాతి ‘‘ఉస్సాహగతానం వా’’తి అవత్వా వుత్తం, న హి కతిపయానం అనుస్సాహతాయ సఙ్ఘికమసఙ్ఘికం హోతి. మహాఅట్ఠకథాయమ్పి ‘‘యది సఉస్సాహావ గచ్ఛన్తి, థేయ్యచిత్తేన పరిభుఞ్జతో అవహారో హోతీ’’తి వుత్తత్తా తదుభయమేకం. ఛడ్డితవిహారే ఉపచారసీమాయ పమాణం జానితుం న సక్కా, అయం పన భిక్ఖు ఉపచారసీమాయ బహి ఠత్వా ఘణ్టిపహరణాదిం కత్వా పరిభుఞ్జతి ఖాదతి, తేన ఏవం ఖాదితం సుఖాదితన్తి అత్థో. ‘‘ఇతరవిహారే తత్థ దిత్తవిధినావ పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘సుఖాదితం అన్తోవిహారత్తా’’తి లిఖితం, ఆగతానాగతానం సన్తకత్తాతి ‘‘చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స దేమీ’’తి దిన్నత్తా వుత్తం. ఏవం అవత్వా ‘‘సఙ్ఘస్స దేమీ’’తి దిన్నమ్పి తాదిసమేవ. తథా హి బహి ఠితో లాభం న లభతి భగవతో వచనేనాతి వేదితబ్బం.

౧౫౩. ‘‘మతసూకరో’’తి వచనతో తమేవ జీవన్తం భణ్డదేయ్యన్తి కత్వా దాతుం న లభతి. వజ్ఝం వట్టతీతి దీపితం హోతి. మద్దన్తో గచ్ఛతి, భణ్డదేయ్యన్తి ఏత్థ కిత్తకం భణ్డదేయ్యం, న హి సక్కా ‘‘ఏత్తకా సూకరా మద్దిత్వా గతా గమిస్సన్తీ’’తి జానితున్తి? యత్తకే సామికానం దిన్నే తే ‘‘దిన్నం మమ భణ్డ’’న్తి తుస్సన్తి, తత్తకం దాతబ్బం. నో చే తుస్సన్తి, అతిక్కన్తసూకరమూలం దత్వా కిం ఓపాతో ఖణిత్వా దాతబ్బోతి? న దాతబ్బో. అథ కిం చోదియమానస్స ఉభిన్నం ధురనిక్ఖేపేన పారాజికం హోతీతి? న హోతి, కేవలం కప్పియపరిక్ఖారం దత్వా తోసేతబ్బోవ సామికో, ఏసేవ నయో అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసూతి నో తక్కోతి ఆచరియో. ‘‘తదహేవ వా దుతియదివసే వా మద్దన్తో గచ్ఛతీ’’తి వుత్తం. గుమ్బే ఖిపతి, భణ్డదేయ్యమేవాతి అవస్సం పవిసనకే సన్ధాయ వుత్తం. ఏత్థ ఏకస్మిం విహారే పరచక్కాదిభయం ఆగతం. మూలవత్థుచ్ఛేదన్తి ‘‘సబ్బసేనాసనం ఏతే ఇస్సరా’’తి వచనతో ఇతరే అనిస్సరాతి దీపితం హోతి.

౧౫౬. ఆరామరక్ఖకాతి విస్సట్ఠవసేన గహేతబ్బం. అధిప్పాయం ఞత్వాతి ఏత్థ యస్స దానం పటిగ్గణ్హన్తం భిక్ఖుం, భాగం వా సామికా న రక్ఖన్తి న దణ్డేన్తి, తస్స దానం అప్పటిచ్ఛాదేత్వా గహేతుం వట్టతీతి ఇధ సన్నిట్ఠానం. తమ్పి ‘‘న వట్టతి సఙ్ఘికే’’తి వుత్తం. అయమేవ భిక్ఖు ఇస్సరోతి యత్థ సో ఇచ్ఛతి, తత్థ అత్తఞాతహేతుం లభతి కిర అత్థో. అపిచ ‘‘దహరో’’తి వదన్తి. సవత్థుకన్తి సహ భూమియాతి వుత్తం హోతి. ‘‘గరుభణ్డం హోతీ’’తి వత్వా ‘‘తిణమత్తం పన న దాతబ్బ’’న్తి వుత్తం, తం కిన్తు గరుభణ్డన్తి చే, అరక్ఖియఅగోపియట్ఠానే, వినస్సనకభావే చ ఠితం సన్ధాయ వుత్తం. కప్పియేపి చాతి వత్వా, అవత్వా వా గహణయుత్తే మాతాదిసన్తకేపి థేయ్యచిత్తుప్పాదేన. ఇదం పన సిక్ఖాపదం ‘‘రాజాపిమేసం అభిప్పసన్నో’’తి (పారా. ౮౬) వచనతో లాభగ్గమహత్తం, వేపుల్లమహత్తఞ్చ పత్తకాలే పఞ్ఞత్తన్తి సిద్ధం.

దుతియపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.