౩. తతియపారాజికం

పఠమపఞ్ఞత్తినిదానవణ్ణనా

౧౬౨. తీహి సుద్ధేనాతి ఏత్థ తీహీతి నిస్సక్కవచనం వా హోతి, కరణవచనం వా. నిస్సక్కపక్ఖే కాయవచీమనోద్వారేహి సుద్ధేన. తథా దుచ్చరితమలేహి విసమేహి పపఞ్చేహీతిఆదినా నయేన సబ్బకిలేసత్తికేహి బోధిమణ్డే ఏవ సుద్ధేనాతి యోజేతబ్బం. కరణపక్ఖే తీహీతి కాయవచీమనోద్వారేహి సుద్ధేన. తథా తీహి సుచరితేహి, తీహి విమోక్ఖేహి, తీహి భావనాహి, తీహి సీలసమాధిపఞ్ఞాహి సుద్ధేనాతి సబ్బగుణత్తికేహి యోజేతబ్బం. విభావితన్తి దేసనాయ విత్థారితం, విభూతం వా కతం విహితం, పఞ్ఞత్తం వా హోతి. సంవణ్ణనాతి వత్తమానసమీపే వత్తమానవచనం.

న కేవలం రాజగహమేవ, ఇదమ్పి నగరం. సపరిచ్ఛేదన్తి సపరియన్తన్తి అత్థో. సపరిక్ఖేపన్తి ఏకే. ‘‘హంసవట్టకచ్ఛదనేనాతి హంసపరిక్ఖేపసణ్ఠానేనా’’తి లిఖితం. కాయవిచ్ఛిన్దనియకథన్తి అత్తనో అత్తభావే, పరస్స వా అత్తభావే ఛన్దరాగప్పహానకరం విచ్ఛిన్దనకరం ధమ్మకథం కథేతి. అసుభా చేవ సుభాకారవిరహితత్తా. అసుచినో చ దోసనిస్సన్దనపభవత్తా. పటికూలా చ జిగుచ్ఛనీయత్తా పిత్తసేమ్హాదీసు ఆసయతో. అసుభాయ వణ్ణన్తి అసుభాకారస్స, అసుభకమ్మట్ఠానస్స వా విత్థారం భాసతి. సామిఅత్థే హేతం సమ్పదానవచనం. అసుభన్తి అసుభనిమిత్తస్స ఆవిభావాయ పచ్చుపట్ఠానాయ విత్థారకథాసఙ్ఖాతం వణ్ణం భాసభీతి అత్థో. తేసంయేవ ఆదిమజ్ఝపరియోసానానం దసహి లక్ఖణేహి సమ్పన్నం కిలేసచోరేహి అనభిభవనీయత్తా ఝానచిత్తం మఞ్జూసం నామ.

తత్రిమానీతి ఏత్థాయం పిణ్డత్థో – యస్మిం వారే పఠమం ఝానం ఏకచిత్తక్ఖణికం ఉప్పజ్జతి, తం సకలమ్పి జవనవారం అనులోమపరికమ్మఉపచారగోత్రభుఅప్పనాప్పభేదం ఏకత్తనయేన ‘‘పఠమం ఝాన’’న్తి గహేత్వా తస్స పఠమజ్ఝానస్స అప్పనాపటిపాదికాయ ఖిప్పాదిభేదాయ అభిఞ్ఞాయ అధిగతాయ కిచ్చనిప్ఫత్తిం ఉపాదాయ ఆగమనవసేన పటిపదావిసుద్ధి ఆదీతి వేదితబ్బా. తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝేతి వేదితబ్బా. పరియోదాపకఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన సమ్పహంసనా పరియోసానన్తి వేదితబ్బం. తత్థ ఆదిచిత్తతో పట్ఠాయ యావ పఠమజ్ఝానస్స ఉప్పాదక్ఖణం, ఏతస్మిం అన్తరే పటిపదావిసుద్ధీతి వేదితబ్బా. ఉప్పాదఠితిక్ఖణేసు ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా, ఠితిభఙ్గక్ఖణేసు సమ్పహంసనాతి వేదితబ్బా. లక్ఖీయతి ఏతేనాతి లక్ఖణన్తి కత్వా ‘‘విసుద్ధిపటిపత్తిపక్ఖన్దనే’’తిఆదినా పుబ్బభాగో లక్ఖీయతి, తివిధేన అజ్ఝుపేక్ఖనేన మజ్ఝం లక్ఖీయతి, చతుబ్బిధాయ సమ్పహంసనాయ పరియోసానం లక్ఖీయతీతి. తేన వుత్తం ‘‘దస లక్ఖణానీ’’తి.

పారిబన్ధకతోతి నీవరణసఙ్ఖాతపారిబన్ధకతో విసుద్ధత్తా గోత్రభుపరియోసానం పుబ్బభాగజవనచిత్తం ‘‘చిత్తవిసుద్ధీ’’తి వుచ్చతి. తథా విసుద్ధత్తా తం చిత్తం మజ్ఝిమం సమాధినిమిత్తసఙ్ఖాతం అప్పనాసమాధిం తదత్థాయ ఉపగచ్ఛమానం ఏకసన్తతివసేన పరిణామేన్తం పటిపజ్జతి నామ. ఏవం పటిపన్నస్స తస్స తత్థ సమథనిమిత్తే పక్ఖన్దనం తబ్భావూపగమనం హోతీతి కత్వా ‘‘తత్థ చిత్తపక్ఖన్దన’’న్తి వుచ్చతి. ఏవం తావ పఠమజ్ఝానుప్పాదక్ఖణే ఏవ ఆగమనవసేన పటిపదావిసుద్ధి వేదితబ్బా. ఏవం విసుద్ధస్స అప్పనాప్పత్తస్స పున విసోధనే బ్యాపారాభావా అజ్ఝుపేక్ఖనం హోతి. సమథప్పటిపన్నత్తా పున సమాధానే బ్యాపారాభావా చ సమథప్పటిపన్నస్స అజ్ఝుపేక్ఖనం హోతి. కిలేససంసగ్గం పహాయ ఏకన్తేన ఉపట్ఠితత్తా పున ఏకత్తుపట్ఠానే బ్యాపారాసమ్భవతో ఏకత్తుపట్ఠానస్స అజ్ఝుపేక్ఖనం హోతి. తత్థ జాతానన్తి తస్మిం చిత్తే జాతానం సమాధిపఞ్ఞానం యుగనద్ధభావేన అనతివత్తనట్ఠేన నానాకిలేసేహి విముత్తత్తా. సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం విముత్తిరసేనేకరసట్ఠేన అనతివత్తనేకసభావానం తేసం ద్విన్నం ఉపగతం తజ్జం తస్సారుప్పం తదనురూపం వీరియం తథా చిత్తం యోగీ వాహేతి పవత్తేతీతి కత్వా తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన చ విసేసభాగియభావత్తా ఆసేవనట్ఠేన చ సమ్పహంసనా హోతీతి అత్థో వేదితబ్బో. అపిచేత్థ ‘‘అనన్తరాతీతం గోత్రభుచిత్తం ఏకసన్తతివసేన పరిణామేన్తం పటిపజ్జతి నామా’’తి లిఖితం. తత్థ హి పరిణామేన్తం పటిపజ్జతీతి ఏతాని వచనాని అతీతస్స న సమ్భవన్తి, యఞ్చ తదనన్తరం లిఖితం ‘‘అప్పనాసమాధిచిత్తం ఉపగచ్ఛమానం గోత్రభుచిత్తం తత్థ పక్ఖన్దతి నామా’’తి. ఇమినాపి తం న యుజ్జతి, ‘‘పటిపత్తిక్ఖణే ఏవ అతీత’’న్తి వుత్తత్తా ‘‘గోత్రభుచిత్తం తత్థ పక్ఖన్దతీ’’తి వచనమేవ విరుజ్ఝతీతి ఆచరియో. ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణికమ్పి లోకుత్తరచిత్తం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణికస్సాపి ఝానస్స ఏతాని దస లక్ఖణానీ’’తి వుత్తం. ‘‘తతో పట్ఠాయ ఆసేవనా భావనా ఏవా’’తిపి వుత్తం. ‘‘అధిట్ఠానసమ్పన్నన్తి అధిట్ఠానేన సహగత’’న్తి లిఖితం. తస్సత్థో – యఞ్చ ‘‘ఆదిమజ్ఝపరియోసానసఙ్ఖాత’’న్తి వుత్తం, తం తేసం తిణ్ణమ్పి కల్యాణకతాయ సమన్నాగతత్తా తివిధకల్యాణకతఞ్చ. ఏవం తివిధచిత్తం తదధిగమమూలకానం గుణానం, ఉపరిఝానాధిగమస్స వా పదట్ఠానట్ఠేన అధిట్ఠానం హోతి, తస్మా చిత్తస్స అధిట్ఠానభావేన సమ్పన్నత్తా అధిట్ఠానసమ్పన్నం నామాతి.

అద్ధమాసం పటిసల్లీయితున్తి ఏత్థ ఆచరియా ఏవమాహు ‘‘భిక్ఖూనం అఞ్ఞమఞ్ఞవధదస్సనసవనసమ్భవే సత్థునో సతి తస్స ఉపద్దవస్స అభావే ఉపాయాజాననతో ‘అయం అసబ్బఞ్ఞూ’తి హేతుపతిరూపకమహేతుం వత్వా ధమ్మిస్సరస్సాపి తథాగతస్స కమ్మేస్వనిస్సరియం అసమ్బుజ్ఝమానా అసబ్బదస్సితమధిచ్చమోహా బహుజనా అవీచిపరాయనా భవేయ్యుం, తస్మా సో భగవా పగేవ తేసం భిక్ఖూనం అఞ్ఞమఞ్ఞం వధమానభావం ఞత్వా తదభావోపాయాభావం పన సువినిచ్ఛినిత్వా తత్థ పుథుజ్జనానం సుగతిలాభహేతుమేవేకం కత్వా అసుభదేసనాయ వా రూపసద్దదస్సనసవనేహి నిప్పయోజనేహి విరమిత్వా పగేవ తతో విరమణతో, సుగతిలాభహేతుకరణతో, అవస్సం పఞ్ఞాపితబ్బాయ తతియపారాజికపఞ్ఞత్తియా వత్థాగమదస్సనతో చ అత్తనో సబ్బదస్సితం పరిక్ఖకానం పకాసేన్తో వియ తమద్ధమాసం వేనేయ్యహితనిప్ఫత్తియా ఫలసమాపత్తియా అవకాసం కత్వా విహరితుకామో ‘ఇచ్ఛామహం, భిక్ఖవే, అద్ధమాసం పటిసల్లీయితు’న్తిఆదిమాహా’’తి. ఆచరియా నామ బుద్ధమిత్తత్థేరధమ్మసిరిత్థేరఉపతిస్సత్థేరాదయో గణపామోక్ఖా, అట్ఠకథాచరియస్స చ సన్తికే సుతపుబ్బా. తతో అఞ్ఞే ఏకేతి వేదితబ్బా. ‘‘సకేన కాయేన అట్టీయన్తి…పే… భవిస్సన్తీ’’తి ఇదం పరతో ‘‘యే తే భిక్ఖూ అవీతరాగా, తేసం తస్మిం సమయే హోతి ఏవ భయం, హోతి లోమహంసో, హోతి ఛమ్భితత్త’’న్తి ఇమినా న యుజ్జతి, ఇదఞ్చ భగవతో అసుభకథారమ్మణప్పయోజనేన న సమేతీతి చే? న, తదత్థాజాననతో. సకేన కాయేన అట్టీయన్తానమ్పి తేసం అరియమగ్గేన అప్పహీనసినేహత్తా ఖీణాసవానం వియ మరణం పటిచ్చ అభయం న హోతి, భయఞ్చ పన అసుభభావనానుయోగానుభావేన మన్దీభూతం అనట్టీయన్తానం వియ న మహన్తం హుత్వా చిత్తం మోహేసి. అపాయుపగే తే సత్తే నాకాసీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. అథ వా ఇదం పురిమస్స కారణవచనం, యస్మా తేసం తస్మిం సమయే హోతి ఏవ భయం, ఛమ్భితత్తం, లోమహంసో చ, తస్మా ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా అసుభకథం కథేతీ’’తిఆది వుత్తన్తి.

అథ వా సకేన కాయేన అట్టీయన్తానమ్పి తేసం హోతి ఏవ భయం, మహానుభావా వీతరాగాతి ఖీణాసవానం మహన్తం విసేసం దస్సేతి, అతిదుప్పసహేయ్యమిదం మరణభయం, యతో ఏవంవిధానమ్పి అవీతరాగత్తా భయం హోతీతిపి దస్సేతి. తదఞ్ఞే తేసం భిక్ఖూనం పఞ్చసతానం అఞ్ఞతరా. తేనేదం దీపేతి ‘‘తం తథా ఆగతం అసిహత్థం వధకం పస్సిత్వా తదఞ్ఞేసమ్పి హోతి ఏవ భయం, పగేవ తేసన్తి కత్వా భగవా పఠమమేవ తేసం అసుభకథం కథేసి, పరతో తేసం నాహోసి. ఏవం మహానిసంసా నేసం అసుభకథా ఆసీ’’తి. యో పనేత్థ పచ్ఛిమో నయో, సో ‘‘తేసు కిర భిక్ఖూసు కేనచిపి కాయవికారో వా వచీవికారో వా న కతో, సబ్బే సతా సమ్పజానా దక్ఖిణేన పస్సేన నిపజ్జింసూ’’తి ఇమినా అట్ఠకథావచనేన సమేతి.

అపరే పనాహూతి కులద్ధిపటిసేధనత్థం వుత్తం. ‘‘అయం కిర లద్ధీ’’తి వచనం ‘‘మారధేయ్యంనాతిక్కమిస్సతీ’’తి వచనేన విరుజ్ఝతీతి చే? న విరుజ్ఝతి. కథం? అయం భిక్ఖూ అఘాతేన్తో మారవిసయం అతిక్కమిస్సతి అకుసలకరణతో చ. ఘాతేన్తో పన మారధేయ్యం నాతిక్కమిస్సతి బలవత్తా కమ్మస్సాతి సయం మారపక్ఖికత్తా ఏవం చిన్తేత్వా పన ‘‘యే న మతా, తే సంసారతో న ముత్తా’’తి అత్తనో చ లద్ధి, తస్మా తం తత్థ ఉభయేసం మగ్గే నియోజేన్తీ ఏవమాహ, తేనేవ ‘‘మారపక్ఖికా మారేన సమానలద్ధికా’’తి అవత్వా ‘‘మారస్సా నువత్తికా’’తి వుత్తా. ‘‘ఇమినా కిం వుత్తం హోతి? యస్మా మారస్స అనువత్తి, తస్మా ఏవం చిన్తేత్వాపి అత్తనో లద్ధివసేన ఏవమాహా’’తి కేచి లిఖన్తి. మమ సన్తికే ఏకతో ఉపట్ఠానమాగచ్ఛన్తి, అత్తనో అత్తనో ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికే ఉద్దేసాదిం గణ్హాతి.

ఆనాపానస్సతిసమాధికథావణ్ణనా

౧౬౫. అయమ్పి ఖో, భిక్ఖవేతి ఇమినా కిం దస్సేతి? యేసం ఏవమస్స ‘‘భగవతా ఆచిక్ఖితకమ్మట్ఠానానుయోగపచ్చయా తేసం భిక్ఖూనం జీవితక్ఖయో ఆసీ’’తి, తేసం తం మిచ్ఛాగాహం నిసేధేతి. కేవలం తేసం భిక్ఖూనం పుబ్బే కతకమ్మపచ్చయావ జీవితక్ఖయో ఆసి, ఇదం పన కమ్మట్ఠానం తేసం కేసఞ్చి అరహత్తప్పత్తియా, కేసఞ్చి అనాగామిసకదాగామిసోతాపత్తిఫలప్పత్తియా, కేసఞ్చి పఠమజ్ఝానాధిగమాయ, కేసఞ్చి విక్ఖమ్భనతదఙ్గప్పహానేన అత్తసినేహపఅయాదానాయ ఉపనిస్సయో హుత్వా, కేసఞ్చి సుగతియం ఉప్పత్తియా ఉపనిస్సయో అహోసీతి సాత్థికావ మే అసుభకథా, కిన్తు ‘‘సాధు, భన్తే భగవా, అఞ్ఞం పరియాయం ఆచిక్ఖతూ’’తి ఆనన్దేన యాచితత్తా అఞ్ఞం పరియాయం ఆచిక్ఖామి, యథా వో పుబ్బే ఆచిక్ఖితఅసుభకమ్మట్ఠానానుయోగా, ఏవం అయమ్పి ఖో భిక్ఖవేతి యోజనా వేదితబ్బా. ‘‘అస్సాసవసేన ఉపట్ఠానం సతీ’’తి వుత్తం. సా హి తం అస్సాసం, పస్సాసం వా ఆరమ్మణం కత్వా పుబ్బభాగే, అపరభాగే పన అస్సాసపస్సాసపభవనిమిత్తం ఆరమ్మణం కత్వా ఉపట్ఠాతీతి చ తథా వుత్తా.

అసుభే పవత్తం అసుభన్తి వా పవత్తం భావనాకమ్మం అసుభకమ్మం, తదేవ అఞ్ఞస్స పునప్పునం ఉప్పజ్జనకస్స కారణట్ఠేన ఠానత్తా అసుభకమ్మట్ఠానం, ఆరమ్మణం వా అసుభకమ్మస్స పదట్ఠానట్ఠేన ఠానన్తి అసుభకమ్మట్ఠానన్తి ఇధ అసుభజ్ఝానం, తేనేవ ‘‘ఓళారికారమ్మణత్తా’’తి వుత్తం. పటివేధవసేనాతి వితక్కాదిఅఙ్గపటిలాభవసేన. ఆరమ్మణసన్తతాయాతి అనుక్కమేన సన్తకాలం ఉపాదాయ వుత్తకాయదరథప్పటిపస్సద్ధివసేన నిబ్బుతో. పరికమ్మం వాతి కసిణపరికమ్మం కిర నిమిత్తుప్పాదపరియోసానం. తదా హి నిరస్సాదత్తా అసన్తం, అప్పణిహితఞ్చ. యథా ఉపచారే నీవరణవిగమేన, అఙ్గపాతుభావేన చ సన్తతా హోతి, న తథా ఇధ, ఇదం పన ‘‘ఆదిసమన్నాహారతో’’తి వుత్తం. దుతియవికప్పే అసేచనకోతి అతిత్తికరో, తేన వుత్తం ‘‘ఓజవన్తో’’తి. చేతసికసుఖం ఝానక్ఖణేపి అత్థి, ఏవం సన్తేపి ‘‘ఉభోపి ఝానా వుట్ఠితస్సేవ గహేతబ్బా’’తి వుత్తం. సమథేన సకసన్తానే అవిక్ఖమ్భితే. ఇతరథా పాపకానం ఝానేన సహుప్పత్తి సియా. ఖన్ధాదీనం లోకుత్తరపాదకత్తా నిబ్బేధభాగియం, విసేసేన యస్స నిబ్బేధభాగియం హోతి, తం సన్ధాయ వా. ‘‘అనిచ్చానుపస్సీతిఆదిచతుక్కవసేన అనుపుబ్బేన అరియమగ్గవుడ్ఢిప్పత్తో సముచ్ఛిన్దతి, సేసానమేతం నత్థీ’’తి లిఖితం.

తథాభావపటిసేధనో చాతి సోళసవత్థుకస్స తిత్థియానం నత్థితాయ వుత్తం. సబ్బపఠమానం పన చతున్నం పదానం వసేన లోకియజ్ఝానమేవ తేసం అత్థి, తస్మిం లోకుత్తరపదట్ఠానం నత్థి ఏవ. ‘‘ఫలముత్తమన్తి ఫలే ఉత్తమ’’న్తి వుత్తం. ఉతుత్తయానుకూలన్తి గిమ్హే అరఞ్ఞే, హేమన్తే రుక్ఖమూలే, వసన్తకాలే సుఞ్ఞాగారే గతో. సేమ్హధాతుకస్స అరఞ్ఞం, పిత్తధాతుకస్స రుక్ఖమూలం, వాతధాతుకస్స సుఞ్ఞాగారం అనుకూలం. మోహచరితస్స అరఞ్ఞం అనుకూలం మహాఅరఞ్ఞే చిత్తం న సఙ్కుటతి, దోసచరితస్స రుక్ఖమూలం, రాగచరితస్స సుఞ్ఞాగారం. ఠానచఙ్కమాని ఉద్ధచ్చపక్ఖికాని, సయనం లీనపక్ఖికం, పల్లఙ్కాభుజనేన నిసజ్జాయ దళ్హభావం, ఉజుకాయం పణిధానేన అస్సాసపస్సాసానం పవత్తనసుఖం ‘‘పరిముఖం సతి’’న్తి ఇమినా ఆరమ్మణపరిగ్గహూపాయం దస్సేతి. కారీతి కరణసీలో. ఏతస్స విభఙ్గే ‘‘అస్ససతి పస్ససతీ’’తి అవత్వా ‘‘సతో కారీ’’తి వుత్తం. తస్మా ‘‘అస్ససతి పస్ససతీ’’తి వుత్తే ‘‘పఠమచతుక్కం ఏవ లబ్భతి, న సేసానీ’’తి చ ‘‘దీఘంఅస్సాసవసేనాతి అలోపసమాసం కత్వా’’ఇతి చ ‘‘ఏకత్థతాయ అవిక్ఖేప’’న్తి చ ‘‘అసమ్భోగవసేన పజానతో’’తి చ ‘‘తేన ఞాణేనా’’తి చ ‘‘పజానతోతి వుత్తఞాణేనా’’తి చ ‘‘సతోకారీతి సతిసమ్పజఞ్ఞాహికారీ’’తి చ ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సినో అస్సాసావ పటినిస్సగ్గానుపస్సిఅస్సాసా’’తి చ లిఖితం. ఉప్పటిపాటియా ఆగతమ్పి యుజ్జతేవ, తేన ఠానేన పటిసిద్ధం. తాలుం ఆహచ్చ నిబ్బాయనతో కిర పోతకో సమ్పతిజాతోవ ఖిపితసద్దం కరోతి, ఛన్దపామోజ్జవసేన ఛ పురిమా తయోతి నవ. ఏకేనాకారేనాతి అస్సాసవసేన వా పస్సాసవసేన వా ఏవం ఆనాపానస్సతిం భావయతో కాయే కాయానుపస్సనాసతికమ్మట్ఠానభావనా సమ్పజ్జతి.

కాయోతి అస్సాసపస్సాసా. ఉపట్ఠానం సతి. దీఘన్తి సీఘం గతం అస్సాసపస్సాసం. అద్ధానసఙ్ఖాతేతి కాలసఙ్ఖాతే వియ కాలకోట్ఠాసేతి అత్థో, దీఘకాలే వాతి అత్థో. ఏకో హి అస్సాసమేవూపలక్ఖేతి, ఏకో పస్సాసం, ఏకో ఉభయం, తస్మా ‘‘విభాగం అకత్వా’’తి వా వుత్తం, ఛన్దోతి ఏవం అస్సాసతో, పస్సాసతో చ అస్సాదో ఉప్పజ్జతి, తస్స వసేన కత్తుకమ్యతాఛన్దో ఉప్పజ్జతి. తతో పామోజ్జన్తి. అస్సాసపస్సాసానం దువిఞ్ఞేయ్యవిసయత్తా చిత్తం వివత్తతి, గణనం పహాయ ఫుట్ఠట్ఠానమేవ మనసి కరోన్తస్స కేవలం ఉపేక్ఖావ సణ్ఠాతి. చత్తారో వణ్ణాతి ‘‘పత్తస్స తయో వణ్ణా’’తిఆదీసు వియ చత్తారో సణ్ఠానాతి అత్థో.

తథాభూతస్సాతి ఆనాపానస్సతిం భావయతో. సంవరోతి సతిసంవరో. అథ వా పఠమేన ఝానేన నీవరణానం, దుతియేన వితక్కవిచారానం, తతియేన పీతియా, చతుత్థేన సుఖదుక్ఖానం, ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా రూపసఞ్ఞాయ, పటిఘసఞ్ఞాయ, నానత్తసఞ్ఞాయ వా పహానం. ‘‘సీలన్తి వేరమణి సీలం, చేతనా సీలం, సంవరో సీలం, అవీతిక్కమో సీల’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩౯ థోకం విసదిసం) వుత్తవిధినాపేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ‘‘అత్థతో తథా తథా పవత్తధమ్మా ఉపధారణసమాధానసఙ్ఖాతేన సీలనట్ఠేన సీలన్తి వుచ్చన్తీ’’తి వుత్తం. తథా ‘‘అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతా సిక్ఖా’’తి ఏత్థాపి చేతనాసీలమేవ, కత్థచి విరతిసీలమ్పీతి అత్థో దట్ఠబ్బో. అఞ్ఞథా పణ్ణత్తివజ్జేసుపి సిక్ఖాపదేసు విరతిప్పసఙ్గో అహోసి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతీతి కత్వా తస్సాపి విరతిప్పసఙ్గో. తస్మిం ఆరమ్మణేతి ఆనాపానారమ్మణే. తాయ సతియాతి తత్థ ఉప్పన్నసతియా. ‘‘తేన మనసికారేనాతి ఆవజ్జనేనా’’తి లిఖితం. ఏతేన నానావజ్జనప్పవత్తిదీపనతో నానాజవనవారేహిపి సిక్ఖతి నామాతి దీపితం హోతి, యేన పన మనసికారేన వా. ఞాణుప్పాదనాదీసూతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన యావ పరియోసానం వేదితబ్బం. ‘‘తత్రాతి తస్మిం ఆనాపానారమ్మణే. ఏవన్తి ఇదాని వత్తబ్బనయేనా’’తి లిఖితం. తత్రాతి తేసం అస్సాసపస్సాసానం వా. తఞ్హి ‘‘పుబ్బే అపరిగ్గహితకాలే’’తి ఇమినా సుట్ఠు సమేతి. ‘‘పఠమవాదో దీఘభాణకానం. తే హి ‘పఠమజ్ఝానం లభిత్వా నానాసనే నిసీదిత్వా దుతియత్థాయ వాయామతో ఉపచారే వితక్కవిచారవసేన ఓళారికచిత్తప్పవత్తికాలే పవత్తఅస్సాసపస్సాసవసేన ఓళారికా’తి వదన్తి. ‘మజ్ఝిమభాణకా ఝానలాభిస్స సమాపజ్జనకాలే, ఏకాసనపటిలాభే చ ఉపరూపరి చిత్తప్పవత్తియా సన్తభావతో పఠమతో దుతియస్సుపచారే సుఖుమతం వదన్తీ’’’తి లిఖితం.

విపస్సనాయం పనాతి చతుధాతువవత్థానముఖేన అభినివిట్ఠస్స అయం కమో, అఞ్ఞస్స చాతి వేదితబ్బం. ఏత్తకం రూపం, న ఇతో అఞ్ఞన్తి దస్సనం సన్ధాయ ‘‘సకలరూపపరిగ్గహే’’తి వుత్తం. రూపారూపపరిగ్గహేతి ఏత్థ అనిచ్చతాదిలక్ఖణారమ్మణికభఙ్గానుపస్సనతో పభుతి బలవతీ విపస్సనా. పుబ్బే వుత్తనయేనాతి సబ్బేసంయేవ పన మతేన అపరిగ్గహితకాలేతిఆదినా. సోధనా నామ విస్సజ్జనం. అస్సాతి ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖార’’న్తి పదస్స.

పురతో నమనా ఆనమనా. తిరియం నమనా వినమనా. సుట్ఠు నమనా సన్నమనా. పచ్ఛా నమనా పణమనా. జాణుకే గహేత్వా ఠానం వియ ఇఞ్జనాతి ఆనమనాదీనం ఆవిభావత్థముత్తన్తి వేదితబ్బం. యథారూపేహి ఆనమనాది వా కమ్పనాది వా హోతి, తథారూపే పస్సమ్భయన్తి సమ్బన్ధో. ఇతి కిరాతి ఇతి చే. ఏవం సన్తేతి సన్తసుఖుమమ్పి చే పస్సమ్భతి. పభావనాతి ఉప్పాదనం. అస్సాసపస్సాసానం వూపసన్తత్తా ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స భావనా న హోతి. యస్మా తం నత్థి, తస్మా న సమాపజ్జతి, సమాపత్తియా అభావేన న వుట్ఠహన్తి. ఇతి కిరాతి ఏవమేతం తావ వచనన్తి తదేతం. సద్దోవ సద్దనిమిత్తం, ‘‘సతో అస్ససతి సతో పస్ససతీ’’తి పదాని పతిట్ఠపేత్వా ద్వత్తింసపదాని చత్తారి చతుక్కాని వేదితబ్బాని.

అప్పటిపీళనన్తి తేసం కిలేసానం అనుప్పాదనం కిఞ్చాపి చేతియఙ్గణవత్తాదీనిపి అత్థతో పాతిమోక్ఖసంవరసీలే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి ‘‘యస్స సియా ఆపత్తీ’’తి (మహావ. ౧౩౪) వచనతో. తథాపి ‘‘న తావ, సారిపుత్త, సత్థా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి ఉద్దిసతి పాతిమోక్ఖం, యావ న ఇధేకచ్చే ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా సఙ్ఘే పాతుభవన్తీ’’తి ఏత్థ అనధిప్పేతత్తా ‘‘ఆభిసమాచారిక’’న్తి వుత్తం. ‘‘యం పనేత్థ ఆపత్తిట్ఠానియం న హోతి, తం అమిస్సమేవా’’తి వుత్తం.

యథావుత్తేనాతి యోగానుయోగకమ్మస్స పదట్ఠానత్తా. సల్లహుకవుత్తి అట్ఠపరిక్ఖారికో. పఞ్చసన్ధికం కమ్మట్ఠానన్తి ఏత్థ ఝానమ్పి నిమిత్తమ్పి తదత్థజోతికాపి పరియత్తి ఇధ కమ్మట్ఠానం నామ. గమనాగమనసమ్పన్నతాది సేనాసనం. సంకిలిట్ఠచీవరధోవనాదయో ఖుద్దకపలిబోధా. ‘‘అన్తరా పతితం ను ఖో’’తి వికమ్పతి.

అజ్ఝత్తం విక్ఖేపగతేనాతి నియకజ్ఝత్తే విక్ఖేపగతేన. సారద్ధా అసమాహితత్తా. ఉపనిబన్ధనథమ్భమూలం నామ నాసికగ్గం, ముఖనిమిత్తం వా. తత్థేవాతి నాసికగ్గాదినిమిత్తే. ‘‘దోలాఫలకస్స ఏకపస్సే ఏవ ఉభో కోటియో మజ్ఝఞ్చ పస్సతీ’’తి వదన్తి.

ఇధ పనాతి కకచూపమే. దేసతోతి ఫుసనకట్ఠానతో. ‘‘నిమిత్తం పట్ఠపేతబ్బన్తి నిమిత్తే సతి పట్ఠపేతబ్బా’’తి వుత్తం. గరూహి భావేతబ్బత్తా గరుకభావనం. ఏకచ్చే ఆహూతి ఏకచ్చే ఝాయినో ఆహు.

‘‘సఞ్ఞానానతాయా’’తి వచనతో ఏకచ్చేహి వుత్తమ్పి పమాణమేవ, సఙ్గీతితో పట్ఠాయ అట్ఠకథాయ అనాగతత్తా తథా వుత్తం. ‘‘మయ్హం తారకరూపం ను ఖో ఉపట్ఠాతీ’’తిఆదిపరికప్పే అసతిపి ధాతునానత్తేన ఏతాసం ధాతూనం ఉప్పత్తి వియ కేవలం భావయతో తథా తథా ఉపట్ఠాతి. ‘‘న నిమిత్త’న్తి వత్తుం న వట్టతి సమ్పజానముసావాదత్తా’’తి వుత్తం. కమ్మట్ఠానన్తి ఇధ వుత్తపటిభాగనిమిత్తమేవ.

నిమిత్తే పటిభాగే. నానాకారన్తి ‘‘చత్తారో వణ్ణా వత్తన్తీ’’తి వుత్తనానావిధతం. విభావయన్తి జానం పకాసయం. అస్సాసపస్సాసేతి తతో సమ్భూతే నిమిత్తే, అస్సాసపస్సాసే వా నానాకారం. నిమిత్తే హి చిత్తం ఠపేన్తోవ నానాకారతఞ్చ విభావేతి, అస్సాసపస్సాసే వా సకం చిత్తం నిబన్ధతీతి వుచ్చతి. తారకరూపాదివణ్ణతో. కక్ఖళత్తాదిలక్ఖణతో.

అట్ఠకథాసు పటిక్ఖిత్తన్తి ఆసన్నభవఙ్గత్తాతి కారణం వత్వా సీహళట్ఠకథాసు పటిక్ఖిత్తం. కస్మా? యస్మా ఛట్ఠే, సత్తమే వా అప్పనాయ సతి మగ్గవీథియం ఫలస్స ఓకాసో న హోతి, తస్మా. ఇధ హోతూతి చే? న, లోకియప్పనాపి హి అప్పనావీథిమ్హి లోకుత్తరేన సమానగతికావాతి పటిలద్ధజ్ఝానోపి భిక్ఖు దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థాయ ఝానం సమాపజ్జిత్వా సత్తాహం నిసీదితుకామో చతుత్థే, పఞ్చమే వా అప్పేత్వా నిసీదతి, న ఛట్ఠే, సత్తమే వా. తత్థ హి అప్పనా. తతో పరం అప్పనాయ ఆధారభావం న గచ్ఛతి. ఆసన్నభవఙ్గత్తా చతుత్థం, పఞ్చమం వా గచ్ఛతి థలే ఠితఘటో వియ జవనానమన్తరే ఠితత్తాతి కిర ఆచరియో.

పుథుత్తారమ్మణాని అనావజ్జిత్వా ఝానఙ్గానేవ ఆవజ్జనం ఆవజ్జనవసీ నామ. తతో పరం చతున్నం, పఞ్చన్నం వా పచ్చవేక్ఖణచిత్తానం ఉప్పజ్జనం, తం పచ్చవేక్ఖణవసీ నామ. తేనేవ ‘‘పచ్చవేక్ఖణవసీ పన ఆవజ్జనవసియా ఏవ వుత్తా’’తి వుత్తం. సమాపజ్జనవసీ నామ యత్తకం కాలం ఇచ్ఛతి తత్తకం సమాపజ్జనం, తం పన ఇచ్ఛితకాలపరిచ్ఛేదం పతిట్ఠాపేతుం సమత్థతాతి. ‘‘అధిట్ఠానవసియా వుట్ఠానవసినో అయం నానత్తం అధిట్ఠానానుభావేన జవనం జవతి, వుట్ఠానానుభావేన పన అధిప్పేతతో అధికం జవతీ’’తిపి వదన్తి. అపిచ పథవీకసిణాదిఆరమ్మణం ఆవజ్జిత్వా జవనఞ్చ జవిత్వా పున ఆవజ్జిత్వా తతో పఞ్చమం ఝానం చిత్తం హోతి, అయం కిర ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో. భగవతో పన ఆవజ్జనసమనన్తరమేవ ఝానం హోతీతి సబ్బం అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం.

‘‘వత్థున్తి హదయవత్థుం. ద్వారన్తి చక్ఖాది. ఆరమ్మణన్తి రూపాదీ’’తి లిఖితం. యథాపరిగ్గహితరూపారమ్మణం వా విఞ్ఞాణం పస్సతి, అఞ్ఞథాపి పస్సతి. కథం? ‘‘యథాపరిగ్గహితరూపవత్థుద్వారారమ్మణం వా’’తి వుత్తం. యథాపరిగ్గహితరూపేసు వత్థుద్వారారమ్మణాని యస్స విఞ్ఞాణస్స, తం విఞ్ఞాణం యథాపరిగ్గహితరూపవత్థుద్వారారమ్మణం తమ్పి పస్సతి, ఏకస్స వా ఆరమ్మణసద్దస్స లోపో దట్ఠబ్బోతి చ మమ తక్కో విచారేత్వావ గహేతబ్బో.

తతో పరం తీసు చతుక్కేసు ద్వే ద్వే పదాని ఏకమేకం కత్వా గణేతబ్బం. సమథేన ఆరమ్మణతో విపస్సనావసేన అసమ్మోహతో పీతిపటిసంవేదనమేత్థ వేదితబ్బం. ‘‘దుక్ఖమేతం ఞాణ’’న్తిఆదీసు పన ‘‘ఆరమ్మణతో అసమ్మోహతో’’తి యం వుత్తం, ఇధ తతో వుత్తనయతో ఉప్పటిపాటియా వుత్తం. తత్థ హి యేన మోహేన తం దుక్ఖం పటిచ్ఛన్నం, న ఉపట్ఠాతి, తస్స విహతత్తా వా ఏవం పవత్తే ఞాణే యథారుచి పచ్చవేక్ఖితుం ఇచ్ఛితిచ్ఛితకాలే సమత్థభావతో వా దుక్ఖాదీసు తీసు అసమ్మోహతో ఞాణం వుత్తం. నిరోధే ఆరమ్మణతో తంసమ్పయుత్తా పీతిపటిసంవేదనా అసమ్మోహతో న సమ్భవతి మోహప్పహానాభావా, పటిసమ్భిదాపాళివిరోధతో చ. తత్థ ‘‘దీఘం అస్సాసవసేనా’’తిఆది ఆరమ్మణతో దస్సేతుం వుత్తం. తాయ సతియా తేన ఞాణేన సా పీతి పటిసంవిదితా హోతి తదారమ్మణస్స పటిసంవిదితత్తాతి ఏత్థ అధిప్పాయో. ‘‘ఆవజ్జతో’’తిఆది అసమ్మోహతో పీతిపటిసంవేదనం దస్సేతుం వుత్తం. అనిచ్చాదివసేన జానతో, పస్సతో, పచ్చవేక్ఖతో చ. తదధిముత్తతావసేన అధిట్ఠహతో, అధిముచ్చతో, తథా వీరియాదిం సమాదహతో ఖణికసమాధినా.

అభిఞ్ఞేయ్యన్తి ఞాతపరిఞ్ఞాయ. పరిఞ్ఞేయ్యన్తి తీరణపరిఞ్ఞాయ. సబ్బఞ్హి దుక్ఖసచ్చం అభిఞ్ఞేయ్యం, పరిఞ్ఞేయ్యఞ్చ. తత్ర చాయం పీతీతి లిఖితం. అభిఞ్ఞేయ్యన్తిఆది మగ్గక్ఖణం సన్ధాయాహాతి వుత్తం. మగ్గేన అసమ్మోహసఙ్ఖాతవిపస్సనాకిచ్చనిప్ఫత్తితో మగ్గోపి అభిఞ్ఞేయ్యాదిఆరమ్మణం కరోన్తో వియ వుత్తో. విపస్సనాభూమిదస్సనత్థన్తి సమథే కాయికసుఖాభావా వుత్తం. ద్వీసు చిత్తసఙ్ఖారపదేసూతి చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ…పే… సిక్ఖతి పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ…పే… సిక్ఖతీతి ఏతేసు. మోదనాది సబ్బం పీతివేవచనం. అనిచ్చానుపస్సనాది కిలేసే, తమ్మూలకే ఖన్ధాభిసఙ్ఖారే. ఏవం భావితోతి న చతుక్కపఞ్చకజ్ఝాననిబ్బత్తనేన భావితో. ఏవం సబ్బాకారపరిపుణ్ణం కత్వా భావితో. విపస్సనామగ్గపచ్చవేక్ఖణకాలేసుపి పవత్తఅస్సాసముఖేనేవ సబ్బం దస్సితం ఉపాయకుసలేన భగవతా.

౧౬౮. కస్మా ఇదం వుచ్చతి అమ్హేహీతి అధిప్పాయో.

పదభాజనీయవణ్ణనా

౧౭౨. ఉస్సుక్కవచనన్తి పాకటసద్దసఞ్ఞా కిర, సమానకపదన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘సుత్వా భుఞ్జన్తీ’’తి ఏత్థ వియ సఞ్చిచ్చ వోరోపేతుకామస్స సఞ్చిచ్చపదం వోరోపనపదస్స ఉస్సుక్కం, సఞ్చేతనా చ జీవితా వోరోపనఞ్చ ఏకస్సేవాతి వుత్తం హోతి. న కేవలం చేతసికమత్తేనేవ హోతి, పయోగోపి ఇచ్ఛితబ్బో ఏవాతి దస్సేతుం వుత్తానీతి కిర ఉపతిస్సత్థేరో. ‘‘జానిత్వా సఞ్జానిత్వా చేచ్చ అభివితరిత్వా’’తి వత్తబ్బే ‘‘జానన్తో…పే… వీతిక్కమో’’తి వోరోపనమ్పి దస్సితం, తస్మా బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వా అత్థో దస్సితో. వీతిక్కమసఙ్ఖాతత్థసిద్ధియా హి పురిమచేతనా అత్థసాధికా హోతి. సబ్బసుఖుమఅత్తభావన్తి రూపం సన్ధాయ వుత్తం, న అరూపం. అత్తసఙ్ఖాతానఞ్హి అరూపానం ఖన్ధవిభఙ్గే (విభ. ౧ ఆదయో) వియ ఇధ ఓళారికసుఖుమతా అనధిప్పేతా. మాతుకుచ్ఛిస్మిన్తి యేభుయ్యవచనం, ఓపపాతికమనుస్సేపి పారాజికమేవ, అరూపకాయే ఉపక్కమాభావా తగ్గహణం కస్మాతి చే? అరూపక్ఖన్ధేన సద్ధిం తస్సేవ రూపకాయస్స జీవితిన్ద్రియసమ్భవతో. తేన సజీవకోవ మనుస్సవిగ్గహోపి నామ హోతీతి సిద్ధం. ఏత్థ మాతుకుచ్ఛిస్మిన్తి మనుస్సమాతుయా వా తిరచ్ఛానమాతుయా వా. వుత్తఞ్హి పరివారే (పరి. ౪౮౦) –

‘‘ఇత్థిం హనే చ మాతరం, పురిసఞ్చ పితరం హనే;

మాతరం పితరం హన్త్వా, న తేనానన్తరం ఫుసే;

పఞ్హా మేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి.

పఠమన్తి పటిసన్ధిచిత్తమేవ. ఏకభవపరియాపన్నాయ హి చిత్తసన్తతియా పటిసన్ధిచిత్తం పఠమచిత్తం నామ. చుతిచిత్తం పచ్ఛిమం నామ. అఞ్ఞథా అనమతగ్గే సంసారే పఠమచిత్తం నామ నత్థి వినా అనన్తరసమనన్తరనత్థివిగతపచ్చయేహి చిత్తుప్పత్తియా అభావతో. భావే వా నవసత్తపాతుభావదోసప్పసఙ్గో. అయం సబ్బపఠమో మనుస్సవిగ్గహోతి కిఞ్చాపి ఇమం జీవితా వోరోపేతుం న సక్కా, తం ఆదిం కత్వా సన్తతియా యావ మరణా ఉప్పజ్జనకమనుస్సవిగ్గహేసు అపరిమాణేసు ‘‘సబ్బపఠమో’’తి దిస్సతి. యదా పన యో మనుస్సవిగ్గహో పుబ్బాపరియవసేన సన్తతిప్పత్తో హోతి, తదా తం జీవితా వోరోపేతుం సక్కా. సన్తతిం వికోపేన్తో హి జీవితా వోరోపేతి నామ. ఏత్థ చ నానత్తనయే అధిప్పేతే సతి ‘‘సబ్బపఠమో’’తి వచనం యుజ్జతి, న పన ఏకత్తనయే సన్తతియా ఏకత్తా. ఏకత్తనయో చ ఇధాధిప్పేతో ‘‘సన్తతిం వికోపేతీ’’తి వచనతో, తస్మా ‘‘సబ్బపఠమో’’తి వచనం న యుజ్జతీతి చే? న, సన్తతిపచ్చుప్పన్నబహుత్తా. యస్మా పన సన్తతి నామ అనేకేసం పుబ్బాపరియుప్పత్తి వుచ్చతి, తస్మా ‘‘అయం సబ్బపఠమో’’తి వుత్తో, ఏవమేత్థ ద్వేపి నయా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, అఞ్ఞథా ‘‘సన్తతిం వికోపేతీ’’తి ఇదం వచనం న సిజ్ఝతి. కిఞ్చాపి ఏత్థ ‘‘సన్తతిం వికోపేతీ’’తి వచనతో సన్తతిపచ్చుప్పన్నమేవ అధిప్పేతం, న అద్ధాపచ్చుప్పన్నం వియ దిస్సతి, తథాపి యస్మా సన్తతిపచ్చుప్పన్నే వికోపితే అద్ధాపచ్చుప్పన్నం వికోపితమేవ హోతి, అద్ధాపచ్చుప్పన్నే పన వికోపితే సన్తతిపచ్చుప్పన్నం వికోపితం హోతీతి ఏత్థ వత్తబ్బం నత్థి. తస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘తదుభయమ్పి వోరోపేతుం సక్కా, తస్మా తదేవ సన్ధాయ ‘సన్తతిం వికోపేతీ’తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బ’’న్తి ఆహ. ‘‘సన్తతిం వికోపేతీ’’తి వచనతో పకతియా ఆయుపరియన్తం పత్వా మరణకసత్తే వీతిక్కమే సతి అనాపత్తి వీతిక్కమపచ్చయా సన్తతియా అకోపితత్తా. వీతిక్కమపచ్చయా చే ఆయుపరియన్తం అప్పత్వా అన్తరావ మరణకసత్తే వీతిక్కమపచ్చయా ఆపత్తి, కమ్మబద్ధో చాతి నో తక్కోతి ఆచరియో. ‘‘మరణవణ్ణం వా సంవణ్ణేయ్య, మరణాయ వా సమాదపేయ్య, అయమ్పి పారాజికో హోతి అసంవాసో’’తి వచనతో వా చేతనాక్ఖణే ఏవ పారాజికాపత్తి ఏకన్తాకుసలత్తా, దుక్ఖవేదనత్తా, కాయకమ్మత్తా, వచీకమ్మత్తా, కిరియత్తా చాతి వేదితబ్బం.

సత్తట్ఠజవనవారమత్తన్తి సభాగారమ్మణవసేన వుత్తం, తేనేవ ‘‘సభాగసన్తతివసేనా’’తిఆది వుత్తం. అత్తనో పటిపక్ఖేన సమన్నాగతత్తా సమనన్తరస్స పచ్చయం హోన్తం యథా పురే వియ అహుత్వా దుబ్బలస్స. తన్తి జీవితిన్ద్రియవికోపనం.

ఈతిన్తి సత్తవిధవిచ్ఛికాదీని యుద్ధే డంసిత్వా మారణత్థం విస్సజ్జేన్తి. పజ్జరకన్తి సరీరడాహం. సూచికన్తి సూలం. విసూచికన్తి సుక్ఖమాతిసారంవసయం. పక్ఖన్దియన్తి రత్తాతిసారం. ద్వత్తిబ్యామసతప్పమాణే మహాకాయే నిమ్మినిత్వా ఠితనాగుద్ధరణం, కుజ్ఝిత్వా ఓలోకితే పరేసం కాయే విసమరణం వా డాహుప్పాదనం వా పయోగో నామ.

కేచీతి మహాసఙ్ఘికా. అయం ఇత్థీ. కులుమ్బస్సాతి గబ్భస్స. కథం సా ఇతరస్సాతి చే? తస్స దుట్ఠేన మనసానుపక్ఖితే సో చ గబ్భో సా చ ఇద్ధీతి ఉభయమ్పి సహేవ నస్సతి, ఘటగ్గీనం భేదనిబ్బాయనం వియ ఏకక్ఖణే హోతి. ‘‘తేసం సుత్తన్తికేసు ఓచరియమానం న సమేతీ’’తి లిఖితం, ‘‘తేసం మతం గహేత్వా ‘థావరీనమ్పి అయం యుజ్జతీ’తి వుత్తే తికవసేన పటిసేధితబ్బన్తి అపరే’’తి వుత్తం. సాహత్థికనిస్సగ్గియపయోగేసు సన్నిట్ఠాపకచేతనాయ సత్తమాయ సహుప్పన్నకాయవిఞ్ఞత్తియా సాహత్థికతా వేదితబ్బా. ఆణత్తికే పన సత్తహిపి చేతనాహి సహ వచీవిఞ్ఞత్తిసమ్భవతో సత్తసత్త సద్దా ఏకతో హుత్వా ఏకేకక్ఖరభావం గన్త్వా యత్తకేహి అక్ఖరేహి అత్తనో అధిప్పాయం విఞ్ఞాపేతి, తదవసానక్ఖరసముట్ఠాపికాయ సత్తమచేతనాయ సహజాతవచీవిఞ్ఞత్తియా ఆణత్తికతా వేదితబ్బా. తథా విజ్జామయపయోగే. కాయేనాణత్తియం పన సాహత్థికే వుత్తనయోవ. థావరపయోగే యావతా పరస్స మరణం హోతి, తావతా కమ్మబద్ధో, ఆపత్తి చ. తతో పరం అతిసఞ్చరణే కమ్మబద్ధాతిబహుత్తం వేదితబ్బం సతి పరం మరణే. పారాజికాపత్తి పనేత్థ ఏకా. అత్థసాధకచేతనా యస్మా ఏత్థ చ దుతియపారాజికే చ లబ్భతి, న అఞ్ఞత్థ, తస్మా ద్విన్నమ్పి సాధారణా ఇమా గాథాయో –

‘‘భూతధమ్మనియామా యే, తే ధమ్మా నియతా మతా;

భావిధమ్మనియామా యే, తేవ అనియతా ఇధ.

‘‘భూతధమ్మనియామానం, ఠితావ సా పచ్చయట్ఠితి;

భావిధమ్మనియామానం, సాపేక్ఖా పచ్చయట్ఠితి.

‘‘తేనఞ్ఞా హేతుయా అత్థి, సాపి ధమ్మనియామతా;

తస్సా ఫలం అనియతం, ఫలాపేక్ఖా నియామతా.

‘‘ఏవఞ్హి సబ్బధమ్మానం, ఠితా ధమ్మనియామతా;

లద్ధధమ్మనియామా యా, సాత్థసాధకచేతనా.

‘‘చేతనాసిద్ధితో పుబ్బే, పచ్ఛా తస్సాత్థసిద్ధితో;

అవిసేసేన సబ్బాపి, ఛబ్బిధా అత్థసాధికా.

‘‘ఆణత్తియం యతో సక్కా, విభావేతుం విభాగతో;

తస్మా ఆణత్తియంయేవ, వుత్తా సా అత్థసాధికా.

‘‘మిచ్ఛత్తే వాపి సమ్మత్తే, నియతానియతా మతా;

అభిధమ్మే న సబ్బత్థి, తత్థ సా నియతా సియా.

‘‘యా థేయ్యచేతనా సబ్బా, సహత్థాణత్తికాపి వా;

అభిధమ్మనయేనాయం, ఏకన్తనియతా సియా.

‘‘పాణాతిపాతం నిస్సాయ, సహత్థాణత్తికాదికా;

అభిధమ్మవసేనేసా, పచ్చేకం తం దుకం భజే.

‘‘జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదో, చేతనా చేతి తం ద్వయం;

న సాహత్థికకమ్మేన, పగేవాణత్తికాసమం.

‘‘జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదో, చేతనా చేతి తం ద్వయం;

న సాహత్థికకమ్మేన, పగేవాణత్తికాసమం.

‘‘జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదక్ఖణే వధకచేతనా;

చిరాఠితాతి కో ధమ్మో, నియామేతి ఆపత్తికం.

‘‘జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదక్ఖణే చే వధకో సియా;

మతో సుత్తో పబుద్ధో వా, కుసలో వధకో సియా.

‘‘కుసలత్తికభేదో చ, వేదనాత్తికభేదోపి;

సియా తథా గతో సిద్ధో, సహత్థా వధకచేతనా’’తి.

యాని పన బీజఉతుకమ్మధమ్మచిత్తనియామాని పఞ్చ అట్ఠకథాయ ఆనేత్వా నిదస్సితాని, తేసు అయమత్థసాధకచేతనా యోగం గచ్ఛతీతి మఞ్ఞే ‘‘అయం అత్థసాధకచేతనానియమో నత్థీ’’తి చేతనానం మిచ్ఛత్తసమ్మత్తనియతానమ్పి నత్థిభావప్పసఙ్గతో. భజాపియమానా యేన, తేన సబ్బేపి యథాసమ్భవం కమ్మచిత్తనియామే భజన్తి గచ్ఛన్తీతి వేదితబ్బం. జీవితే ఆదీనవో మరణవణ్ణదస్సనే న విభత్తోవ, ఇధ పన సఙ్కప్పపదే అత్థతో ‘‘మరణసఞ్ఞీ మరణచేతనో మరణాధిప్పాయో’’తి ఏవం అవిభూతత్తా విభత్తో, అపాకటత్తా, అనోళారికత్తా వా అవిభాగా కారితా వా. నయిదం వితక్కస్స నామన్తి న వితక్కస్సేవ నామం, కిన్తు సఞ్ఞాచేతనానమ్పి నామన్తి గహేతబ్బం. కఙ్ఖావితరణియమ్పి ఏవమేవ వుత్తం.

౧౭౪. కాయతోతి వుత్తత్తా ‘‘సత్తిఞసూ’’తి వత్తబ్బే వచనసిలిట్ఠత్థం ‘‘ఉసుసత్తిఆదినా’’తి వుత్తం. అనుద్దేసికే కమ్మస్సారమ్మణం సో వా హోతి, అఞ్ఞో వా. ఉభయేహీతి కిఞ్చాపి పఠమప్పహారో న సయమేవ సక్కోతి, దుతియం లభిత్వా పన సక్కోన్తో జీవితవినాసనహేతు అహోసి, తదత్థమేవ హి వధకేన సో దిన్నో, దుతియో పన అఞ్ఞేన చిత్తేన దిన్నో, తేన సుట్ఠు వుత్తం ‘‘పఠమప్పహారేనేవా’’తి, ‘‘చేతనా నామ దారుణాతి గరుం వత్థుం ఆరబ్భ పవత్తపుబ్బభాగచేతనా పకతిసభావవధకచేతనా, నో దారుణా హోతీ’’తి ఆచరియేన లిఖితం. ‘‘పుబ్బభాగచేతనా పరివారా, వధకచేతనావ దారుణా హోతీ’’తి వుత్తం. యథాధిప్పాయన్తి ఉభోపి పటివిజ్ఝతి, సాహత్థికోపి సఙ్కేతత్తా న ముచ్చతి కిర.

కిరియావిసేసో అట్ఠకథాసు అనాగతో. ‘‘ఏవం విజ్ఝ, ఏవం పహర, ఏవం ఘాహేహీ’తి పాళియా సమేతీతి ఆచరియేన గహితో’’తి వదన్తి. పురతో పహరిత్వాతిఆది వత్థువిసఙ్కేతమేవ కిర. ఏతం గామే ఠితన్తి పుగ్గలోవ నియమితో. యో పన లిఙ్గవసేన ‘‘దీఘం…పే… మారేహీ’’తి ఆణాపేతి అనియమేత్వా. యది నియమేత్వా వదతి, ‘‘ఏతం దీఘ’’న్తి వదేయ్యాతి అపరే. ఆచరియా పన ‘‘దీఘన్తి వుత్తే నియమితం హోతి, ఏవం అనియమేత్వా వదతి, న పన ఆణాపకో దీఘాదీసు అఞ్ఞతరం మారేహీతి అధిప్పాయో’’తి వదన్తి కిర. ‘‘అత్థో పన చిత్తేన ఏకం సన్ధాయపి అనియమేత్వా ఆణాపేతీ’’తి లిఖితం. ‘‘ఇతరో అఞ్ఞం తాదిసం మారేతి, ఆణాపకో ముచ్చతీ’’తి వుత్తం యథాధిప్పాయం న గతత్తా. ‘‘ఏవం దీఘాదివసేనాపి చిత్తేన అనియమితస్సేవాతి యుత్తం వియ దిస్సతీ’’తి అఞ్ఞతరస్మిం గణ్ఠిపదే లిఖితం, సుట్ఠు వీమంసిత్వా సబ్బం గహేతబ్బం, ఓకాసస్స నియమితత్తాతి ఏత్థ ఓకాసనియమం కత్వా నిద్దిసన్తో తస్మిం ఓకాసే నిసిన్నం మారేతుకామోవ హోతి, సయం పన తదా తత్థ నత్థి. తస్మా ఓకాసేన సహ అత్తనో జీవితిన్ద్రియం ఆరమ్మణం న హోతి, తేన అత్తనా మారాపితో పరో ఏవ మారాపితో. కథం? సయం రస్సో చ తనుకో చ హుత్వా పుబ్బభాగే అత్తానం సన్ధాయ ఆణత్తిక్ఖణే ‘‘దీఘం రస్సం థూలం బలవన్తం మారేహీ’’తి ఆణాపేన్తస్స చిత్తం అత్తని తస్సాకారస్స నత్థితాయ అఞ్ఞస్స తాదిసస్స జీవితిన్ద్రియం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తతి, తేన మూలట్ఠస్స కమ్మబద్ధో. ఏవంసమ్పదమిదన్తి దట్ఠబ్బం.

దూతపరమ్పరానిద్దేసే ఆణాపేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. ఇతరస్స ఆరోచేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఆచరియన్తేవాసీనం యథాసమ్భవం ఆరోచనే, పటిగ్గణ్హనే దుక్కటం సన్ధాయ వుత్తం. న వధకో పటిగ్గణ్హాతి, తస్స దుక్కటన్తి సిద్ధం హోతి. తం పన ఓకాసాభావతో న వుత్తం. మూలట్ఠేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తియా హి తస్స ఓకాసో అపరిచ్ఛిన్నో, తేనస్స తస్మిం ఓకాసే థుల్లచ్చయం వుత్తం. వధకో చే పటిగ్గణ్హాతి, మూలట్ఠో ఆచరియో పుబ్బే ఆపన్నదుక్కటేన సహ థుల్లచ్చయమ్పి ఆపజ్జతి. కస్మా? మహాజనో హి తేన పాపే నియోజితోతి. ఇదం పన దుక్కటథుల్లచ్చయం వధకో చే తమత్థం న సావేతి ఆపజ్జతి. యది సావేతి, పారాజికమేవాపజ్జతి. కస్మా? అత్థసాధకచేతనాయ అభావా. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘పటిగ్గణ్హతి, తం దుక్కటం హోతి. యది ఏవం కస్మా పాఠే న వుత్తన్తి చే? వధకో పన ‘సాధు కరోమీ’తి పటిగ్గణ్హిత్వా తం న కరోతి. ఏవఞ్హి నియమే ‘మూలట్ఠస్స కిం నామ హోతి, కిమస్స దుక్కటాపత్తీ’తి సఞ్జాతకఙ్ఖానం తదత్థదీపనత్థం ‘మూలట్ఠస్స ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’’తి వుత్తం. ‘‘వధకో పటిగ్గణ్హాతి ఆపత్తి దుక్కటస్స, మూలట్ఠస్స చ ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి వుత్తం న సిలిస్సతి, మూలట్ఠేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తిదస్సనాధికారత్తా వధకో పటిగ్గణ్హాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి వుత్తం.

విసక్కియదూతపదనిద్దేసే ‘‘వత్తుకామతాయ చ కిచ్ఛేనేత్థ వత్వా పయోజనం నత్థీతి భగవతా న వుత్త’’న్తి వుత్తం. యం పన ‘‘మూలట్ఠస్సేవ దుక్కట’’న్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. తత్రాయం విచారణా – ఆచరియేన ఆణత్తేన బుద్ధరక్ఖితేన తదత్థే సఙ్ఘరక్ఖితస్సేవ ఆరోచితే కిఞ్చాపి యో ‘‘సాధూ’’తి పటిగ్గణ్హాతి, అథ ఖో ఆచరియస్సేవేతం దుక్కటం విసఙ్కేతత్తా, న బుద్ధరక్ఖితస్స, కస్మా? అత్థసాధకచేతనాయ ఆపన్నత్తా. తేనేవ ‘‘ఆణాపకస్స చ వధకస్స చ ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి పాళియం వుత్తం, తం పన మూలట్ఠేన ఆపజ్జితబ్బదుక్కటం ‘‘మూలట్ఠస్స అనాపత్తీ’’తి ఇమినా అపరిచ్ఛిన్నోకాసత్తా న వుత్తం.

అవిసఙ్కేతే ‘‘మూలట్ఠస్స ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి వుత్తత్తా విసఙ్కేతే ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి సిద్ధన్తి వేదితబ్బం. ‘‘వధకో పటిగ్గణ్హాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఇదం పన దుక్కటం వధకస్సేవ. సో హి పఠమం ఆణాపకం బుద్ధరక్ఖితం పారాజికాపత్తిం పాపేత్వా సయం జీవితా వోరోపేత్వా ఆపజ్జిస్సతీతి కిఞ్చాపి పాళియం ‘‘సో తం జీవితా వోరోపేతి, ఆణాపకస్స చ వధకస్స చ ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి న వుత్తం, తథాపి తం అత్థతో వుత్తమేవ, ‘‘యతో పారాజికం పఞ్ఞత్త’’న్తి పుబ్బే వుత్తనయత్తా చ తం న వుత్తం. ‘‘సో తం జీవితా వోరోపేతి, ఆపత్తి సబ్బేసం పారాజికస్సా’’తి హి పుబ్బే వుత్తం. ఏత్థ పుబ్బే ఆచరియన్తేవాసికానం వుత్తదుక్కటథుల్లచ్చయాపత్తియో పఠమమేవ అనాపన్నా పారాజికాపత్తియా ఆపన్నత్తా. తథాపి వధకస్స పారాజికాపత్తియా తేసం పారాజికభావో పాకటో జాతోతి కత్వా ‘‘ఆపత్తి సబ్బేసం పారాజికస్సా’’తి ఏకతో వుత్తం, న తథా ‘‘ఆణాపకస్స, వధకస్స చ ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి ఏత్థ. కస్మా? వధకస్స దుక్కటాపత్తియా ఆపన్నత్తా. సో హి పఠమం దుక్కటాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పచ్ఛా పారాజికం ఆపజ్జతి. యది పన అన్తేవాసికా కేవలం ఆచరియస్స గరుకతాయ సాసనం ఆరోచేన్తి సయం అమరణాధిప్పాయా సమానా పారాజికేన అనాపత్తి. అకప్పియసాసనహరణపచ్చయా దుక్కటాపత్తి హోతి ఏవ, ఇమస్సత్థస్స సాధనత్థం ధమ్మపదవత్థూహి మిగలుద్దకస్స భరియాయ సోతాపన్నాయ ధనుఉసుసూలాదిదానం నిదస్సనం వదన్తి ఏకే. తం తిత్తిరజాతకేన (జా. ౧.౪.౭౩ ఆదయో) సమేతి, తస్మా సుత్తఞ్చ అట్ఠకథఞ్చ అనులోమేతీతి నో తక్కోతి ఆచరియో. ఇధ పన దూతపరమ్పరాయ చ ‘‘ఇత్థన్నామస్స పావద, ఇత్థన్నామో ఇత్థన్నామం పావదతూ’’తి ఏత్థ అవిసేసేత్వా వుత్తత్తా వాచాయ వా ఆరోచేతు, హత్థముద్దాయ వా, పణ్ణేన వా, దూతేన వా ఆరోచేతు, విసఙ్కేతో నత్థి. సచే విసేసేత్వా మూలట్ఠో, అన్తరాదూతో వా వదతి, తదతిక్కమే విసఙ్కేతోతి వేదితబ్బం.

ఇదాని ఇమస్మింయేవ అధికారద్వయే అనుగణ్ఠిపదే వుత్తనయో వుచ్చతి – ‘‘వధకో పటిగ్గణ్హాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వధకస్సేవ ఆపత్తి, న ఆణాపకస్స బుద్ధరక్ఖితస్స. యది పన సో వజ్ఝమరణామరణేసు అవస్సమఞ్ఞతరం కరోతి, బుద్ధరక్ఖితస్సాణత్తిక్ఖణే ఏవ పారాజికదుక్కటేసు అఞ్ఞతరం సియా. ‘‘ఇతి చిత్తమనో’’తి అధికారతో ‘‘చిత్తసఙ్కప్పో’’తి ఏత్థాపి ఇతి-సద్దో వియ ‘‘వధకో పటిగ్గణ్హాతి, మూలట్ఠస్స ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి అధికారతో ‘‘మూలట్ఠస్స ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తమేవ హోతి. కస్మా సరూపేన న వుత్తన్తి చే? తతో చుత్తరి నయదానత్థం. ‘‘మూలట్ఠస్స ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి హి వుత్తే మూలట్ఠస్సేవ వసేన నియమితత్తా ‘‘పటిగ్గణ్హన్తస్స దుక్కటం హోతీ’’తి న ఞాయతి. ‘‘వధకో పటిగ్గణ్హాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి హి అనియమేత్వా వుత్తే సక్కా ఉభయేసం వసేన దుక్కటే యోజేతుం. తస్మా ఏవ హి అట్ఠకథాచరియేహి అధికారం గహేత్వా ‘‘సఙ్ఘరక్ఖితేన సమ్పటిచ్ఛితే మూలట్ఠస్సేవ దుక్కటన్తి వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం. పటిగ్గణ్హన్తస్స నేవ అనుఞ్ఞాతం, న పటిక్ఖిత్తం, కేవలన్తు బుద్ధరక్ఖితస్స అనియమితత్తా పటిక్ఖిత్తం, తస్స పన పారాజికదుక్కటేసు అఞ్ఞతరం భవేయ్యాతి అయమత్థో దీపితో, తస్మా తమ్పి సువుత్తం. యస్మా ఉభయేసం వసేన యోజేతుం సక్కా, తస్మా ఆచరియేహి ‘‘పటిగ్గణ్హన్తస్సేవేతం దుక్కట’’న్తి వుత్తం. తత్థ మూలట్ఠో నేవ అనుఞ్ఞాతో ‘‘మూలట్ఠస్సా’’తి వచనాభావతో, న చ పటిక్ఖిత్తో ‘‘పటిగ్గణ్హన్తస్స ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి పాళియా అభావతో, పటిగ్గణ్హనపచ్చయా వధకస్స దుక్కటం సియాతి నయం దాతుం ‘‘మూలట్ఠస్సా’’తి పాళియం అవుత్తత్తా ‘‘తం పటిగ్గణ్హన్తస్సేవేతం దుక్కట’’న్తి యం వుత్తం, తమ్పి సువుత్తం. తత్ర హి బుద్ధరక్ఖితస్స పటిక్ఖిత్తం, వుత్తనయేన పన తస్స ఆపత్తి అనియతాతి. కస్మా పన అట్ఠకథాయం అనుత్తానం పటిగ్గణ్హనపచ్చయా వధకస్స దుక్కటం అవత్వా మూలట్ఠస్సేవ వసేన దుక్కటం వుత్తన్తి చే? అనిట్ఠనివారణత్థం. ‘‘సఙ్ఘరక్ఖితేన సమ్పటిచ్ఛితే పటిగ్గణ్హనపచ్చయా తస్స దుక్కట’’న్తి హి వుత్తే అనన్తరనయేన సరూపేన వుత్తత్తా ఇధాపి మూలట్ఠస్స థుల్లచ్చయం అట్ఠకథాయం వుత్తమేవ హోతీతి ఆపజ్జతి. ఇతి తం ఏవం ఆపన్నం థుల్లచ్చయం ఉత్తానన్తి తం అవత్వా పటిగ్గణ్హన్తస్స దుక్కటం వుత్తం. అనుత్తానత్తా అట్ఠకథాయన్తి ఇమం అనిట్ఠగ్గహణం నివారేతుం ‘‘మూలట్ఠస్సేవేతం దుక్కట’’న్తి వుత్తం. ఆచరియేన హి వుత్తనయేన పటిగ్గణ్హన్తస్స దుక్కటమ్పి ఉత్తానమేవ. ఉత్తానఞ్చ కస్మా అమ్హాకం ఖన్తీతి వుత్తన్తి చే? పటిపత్తిదీపనత్థం. ‘‘పిటకత్తయాదీసు అప్పటిహతబుద్ధియోపి ఆచరియా సరూపేన పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ అవుత్తత్తా ఏవరూపేసు నామ ఠానేసు ఏవం పటిపజ్జన్తి, కిమఙ్గం పన మాదిసోతి సుహదయా కులపుత్తా అనాగతే వుత్తనయమనతిక్కమిత్వా సఙ్కరదోసం వివజ్జేత్వా వణ్ణనావేలఞ్చ అనతిక్కమ్మ పటిపజ్జన్తీ’’తి చ అపరేహి వుత్తం. అయం పన అట్ఠకథాయ వా అవుత్తత్తా ఏవరూపేసు నామ పాఠో ఆచరియేన పచ్ఛా నిక్ఖిత్తత్తా కేసుచి పోత్థకేసు న దిస్సతీతి కత్వా సబ్బం లిఖిస్సామ. ఏవం సన్తే పటిగ్గహణే ఆపత్తియేవ న సియా, సఞ్చరిత్తపటిగ్గహణమరణాభినన్దనేసుపి చ ఆపత్తి హోతి, మారణపటిగ్గహణే కథం న సియా, తస్మా పటిగ్గణ్హన్తస్సేవేతం దుక్కటం, తేనేవేత్థ ‘‘మూలట్ఠస్సా’’తి న వుత్తం. పురిమనయేపి చేతం పటిగ్గణ్హన్తస్స వేదితబ్బమేవ, ఓకాసాభావేన పన న వుత్తం. తస్మా యో యో పటిగ్గణ్హాతి, తస్స తస్స తప్పచ్చయా ఆపత్తియేవాతి అయమేత్థ అమ్హాకం ఖన్తి. యథా చేత్థ, ఏవం అదిన్నాదానేపీతి.

౧౭౫. అరహో రహోసఞ్ఞీనిద్దేసాదీసు కిఞ్చాపి పాళియం, అట్ఠకథాయఞ్చ దుక్కటమేవ వుత్తం, తథాపి తత్థ పరమ్పరాయ సుత్వా మరతూతి అధిప్పాయేన ఉల్లపన్తస్స ఉద్దేసే సతి ఉద్దిట్ఠస్స మరణేన ఆపత్తి పారాజికస్స, అసతి యస్స కస్సచి మరణేన ఆపత్తి పారాజికస్స. ‘‘ఇత్థన్నామో సుత్వా మే వజ్ఝస్స ఆరోచేతూ’’తి ఉద్దిసిత్వా ఉల్లపన్తస్స విసఙ్కేతతా దూతపరమ్పరాయ వుత్తత్తా వేదితబ్బా. సచే ‘‘యో కోచి సుత్వా వదతూ’’తి ఉల్లపతి, వజ్ఝో సయమేవ సుత్వా మరతి, విసఙ్కేతత్తా న పారాజికం. యో కోచి సుత్వా వదతి, సో చే మరతి, పారాజికం. ‘‘యో కోచి మమ వచనం సుత్వా తం మారేతూ’’తి ఉల్లపతి, యో కోచి సుత్వా మారేతి, పారాజికం, సయమేవ సుత్వా మారేతి, విసఙ్కేతత్తా న పారాజికన్తి ఏవం యథాసమ్భవో వేదితబ్బో.

౧౭౬. మూలం దత్వా ముచ్చతీతి ఏత్థ భిన్దిత్వా, భఞ్జిత్వా, చవిత్వా, చుణ్ణేత్వా, అగ్గిమ్హి పక్ఖిపిత్వా వా పగేవ ముచ్చతీతి అత్థతో వుత్తమేవ హోతి. యేసం హత్థతో మూలం గహితన్తి యేసం ఞాతకపరివారితానం హత్థతో మూలం తేన భిక్ఖునా గహితం, పోత్థకసామికహత్థతో పుబ్బే దిన్నమూలం పున గహేత్వా తేసఞ్ఞేవ ఞాతకాదీనం దత్వా ముచ్చతి, ఏవం పోత్థకసామికస్సేవ సన్తకం జాతం హోతి. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘సచేపి సో విప్పటిసారీ హుత్వా సీఘం తేసం మూలం దత్వా ముచ్చతీ’’తి వుత్తం, తం యేన ధనేన పోత్థకో కీతో, తఞ్చ ధనం సన్ధాయ వుత్తం. కస్మా? పోత్థకసామికహత్థతో ధనే గహితే పోత్థకే అదిన్నేపి ముచ్చనతో. సచే అఞ్ఞం ధనం సన్ధాయ వుత్తం, న యుత్తం పోత్థకస్స అత్తనియభావతో అమోచితత్తా. సచే పోత్థకం సామికానం దత్వా మూలం న గణ్హాతి, న ముచ్చతి అత్తనియభావతో అమోచితత్తా. సచే పోత్థకం మూలట్ఠేన దియ్యమానం ‘‘తవేవ హోతూ’’తి అప్పేతి, ముచ్చతి అత్తనియభావతో మోచితత్తా. ఏత్థాయం విచారణా – యథా చేతియం వా పటిమం పోక్ఖరణిం సేతుం వా కిణిత్వా గహితమ్పి కారకస్సేవేతం పుఞ్ఞం, న కిణిత్వా గహితస్స, తథా పాపమ్పి యేన పోత్థకో లిఖితో, తస్సేవ యుజ్జతి, న ఇతరస్సాతి చే? న, ‘‘సత్థహారకం వాస్స పరియేసేయ్యా’’తి వచనతో. పరేన హి కతసత్థం లభిత్వా ఉపనిక్ఖిపన్తస్స పారాజికన్తి సిద్ధం. ఏవం పరేన లిఖితమ్పి పోత్థకం లభిత్వా యథా వజ్ఝో తం పస్సిత్వా మరతి, తథా ఉపనిక్ఖిపేయ్య పారాజికన్తి సిద్ధం హోతీతి. చేతియాదీతి ఏతమనిదస్సనం కరణపచ్చయం హి తం కమ్మం ఇదంమరణపచ్చయన్తి ఏవం ఆచరియేన విచారితం. మమ పన చేతియాదినిదస్సనేనేవ సోపి అత్థో సాధేతబ్బో వియ పటిభాతి.

తత్తకా పాణాతిపాతాతి ‘‘ఏకాపి చేతనా కిచ్చవసేన ‘తత్తకా’తి వుత్తా సతిపట్ఠానసమ్మప్పధానానం చతుక్కతా వియా’’తి లిఖితం. పమాణే ఠపేత్వాతి అత్తనా అధిప్పేతప్పమాణే. ‘‘కతం మయా ఏవరూపే ఆవాటే ఖణితే తస్మిం పతిత్వా మరతూ’’తి అధిప్పాయేన వధకో ఆవాటప్పమాణం నియమేత్వా సచే ఖణి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఇమస్మిం ఆవాటే’’తి. ఇదాని ఖణితబ్బం సన్ధాయ ఏత్తకప్పమాణస్స అనియమితత్తా ‘‘ఏకస్మిమ్పి కుదాలప్పహారే’’తిఆది వుత్తం, సుత్తన్తికత్థేరేహి కిఞ్చాపి ఉపఠతం, తథాపి సన్నిట్ఠాపకచేతనా ఉభయత్థ అత్థేవాతి ఆచరియా. బహూనం మరణే ఆరమ్మణనియమే కథన్తి చే? వజ్ఝేసు ఏకస్స జీవితిన్ద్రియే ఆలమ్బితే సబ్బేసమాలమ్బితమేవ హోతి. ఏకస్స మరణేపి న తస్స సకలం జీవితం సక్కా ఆలమ్బితుం న ఉప్పజ్జమానం, ఉప్పన్నం, నిరుజ్ఝమానం, అత్థితాయపాణాతిపాతచేతనావ పచ్చుప్పన్నారమ్మణా, పురేజాతారమ్మణా చ హోతి, తస్మా తమ్పి యుజ్జతి. పచ్ఛిమకోటియా ఏకచిత్తక్ఖణే పురేజాతం హుత్వా ఠితం తం జీవితమాలమ్బణం కత్వా సత్తమజవనపరియాపన్నచేతనాయ ఓపక్కమే కతే అత్థతో తస్స సత్తస్స సబ్బం జీవితిన్ద్రియమాలమ్బితం, వోరోపితఞ్చ హోతి, ఇతో పనఞ్ఞథా న సక్కా; ఏవమేవ పుబ్బభాగే ‘‘బహూపిసత్తే మారేమీ’’తి చిన్తేత్వా సన్నిట్ఠానకాలే విసపక్ఖిపనాదీసు ఏకం పయోగం సాధయమానా వుత్తప్పకారచేతనా తేసు ఏకస్స వుత్తప్పకారం జీవితిన్ద్రియం ఆలమ్బణం కత్వా ఉప్పజ్జతి, ఏవం ఉప్పన్నాయ పనేకాయ సబ్బేపి తే మారితా హోన్తి తాయ ఏవ సబ్బేసం మరణసిద్ధితో, అఞ్ఞథా న సక్కా వోరోపేతుం, ఆలమ్బితుం వా. తత్థ ఏకాయ చేతనాయ బహూనం మరణే అకుసలరాసి కథన్తి చే? విసుం విసుం మరణే పవత్తచేతనానం కిచ్చకరణతో. కథం? తా పన సబ్బా ఉపపజ్జవేదనీయావ హోన్తి, తస్మా తాసు యాయ కాయచి దిన్నాయ పటిసన్ధియా ఇతరా సబ్బాపి ‘‘తతో బలవతరకుసలపటిబాహితా అహోసికమ్మ’’న్తిఆదికోట్ఠాసం భజన్తి, పునపి విపాకం జనితుం న సక్కోన్తి. అపరాపరియవేదనీయాపి వియ తం పటిబాహిత్వా కుసలచేతనా పటిసన్ధిం దేతి, తథా అయమ్పి చేతనా అనన్తరభవే ఏవ పటిసన్ధిదానాదివసేన తాసం కిచ్చలేసకరణతో ఏకాపి సమానా ‘‘రాసీ’’తి వుత్తా. తాయ పన దిన్నాయ పటిసన్ధియా అతితిక్ఖో విపాకో హోతి. అయమేత్థ విసేసోతిఆది అనుగణ్ఠిపదే పపఞ్చితం.

అమరితుకామా వాతి అధిప్పాయత్తా ఓపపాతికమరణేపి ఆపత్తి. ‘‘‘నిబ్బత్తిత్వా’తి వుత్తత్తా పతనం న దిస్సతీతి చే? ఓపపాతికత్తం, పతనఞ్చ ఏకమేవా’’తి లిఖితం. అథ వా ‘‘సబ్బథాపి అనుద్దిస్సేవా’’తి వచనతో ఏత్థ మరతూతి అధిప్పాయసమ్భవతో ‘‘ఉత్తరితుం అసక్కోన్తో మరతి పారాజికమేవా’’తి సువుత్తం. సచే ‘‘పతిత్వా మరతూ’’తి నియమేత్వా ఖణితో హోతి, ఓపపాతికమనుస్సో చ నిబ్బత్తిత్వా ఠితనియమేనేవ ‘‘ఉత్తరితుం న సక్కా’’తి చిన్తేత్వా మరతీతి పారాజికచ్ఛాయా న దిస్సతి, తేన వుత్తం ‘‘ఉత్తరితుం అసక్కోన్తో’’తి. సో హి ఉత్తరితుం అసక్కోన్తో పునప్పునం పతిత్వా మరతి, తేన పాతోపి తస్స సిద్ధో హోతీతి అధిప్పాయో. తత్థ సియా – యో పన ‘‘ఉత్తరితుం అసక్కోన్తో మరతీ’’తి వుత్తో, సో ఓపాతఖణనక్ఖణే అరూపలోకే జీవతి. వధకచేతనా చ ‘‘అనియతో ధమ్మో మిచ్ఛత్తనియతస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, రూపజీవితిన్ద్రియం మాతుఘాతికమ్మస్స పితుఘాతికమ్మస్స అరహన్తఘాతికమ్మస్స రుహిరుప్పాదకమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౫.౩౮ మిచ్ఛత్తనియతత్తిక) వచనతో రూపజీవితిన్ద్రియారమ్మణం హోతి, న చ తం అరూపావచరసత్తస్సత్థి, న చ సా చేతనా ‘‘అనియతో ధమ్మో మిచ్ఛత్తనియతస్స ధమ్మస్స పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో, ఆరమ్మణపురేజాతం వత్థుపురేజాతం ఆరమ్మణపురేజాతం. రూపజీవితిన్ద్రియం మాతుఘాతికమ్మస్స పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౫.౪౮ మిచ్ఛత్తనియతత్తిక) వచనతో అనాగతారమ్మణా హోతి. అఞ్ఞో ఇధ పతిత్వా మరణకసత్తో నత్థి, ఏవం సన్తే వధకచేతనాయ కిం ఆరమ్మణన్తి చే? యస్స కస్సచి ఇధ జీవనకసత్తస్స పచ్చుప్పన్నం జీవితిన్ద్రియం ఆరమ్మణం. కిఞ్చాపి సో న మరతి, అథ ఖో పాణాతిపాతో హోతి ఏవ. యథా కిం ‘‘యథాక్కమేన ఠితే సత్త జనే ఏకేన కణ్డేన విజ్ఝిత్వా మారేమీ’’తి పుబ్బభాగే చిన్తేత్వా సన్నిట్ఠానకాలే తేసు ఏకస్స జీవితమారమ్మణం కత్వా కణ్డం విస్సజ్జేతి, కణ్డో తం విరజ్ఝిత్వా ఇతరే ఛ జనే మారేతి, ఏవం సన్తేపి అయం పాణాతిపాతీ ఏవ హోతి, ఏవమిధాపి ‘‘యో కోచీ’’తి వికప్పేన్తస్స వధకచేతనా యస్స కస్సచి జీవితారమ్మణం కత్వా పవత్తతి, తస్మిం అమతేపి ఇతరస్స వసేన పాణాతిపాతీ. సచే అరహా హుత్వా పరినిబ్బాయతి, అరహన్తఘాతకోవ హోతి. ఏస నయో సబ్బత్థ ఏవరూపేసు. అయమేవ హేత్థ ఆచరియపరమ్పరాగతా యుత్తి వినిచ్ఛయకథాతి వుత్తం.

పతనరూపం పమాణన్తి ఏత్థ యథా మాతుయా పతిత్వా పరివత్తలిఙ్గాయ మతాయ సో మాతుఘాతకో హోతి, న కేవలం పురిసఘాతకో, తస్మా పతనస్సేవ వసేన ఆపత్తి. కస్మా? పతనరూపమరణరూపానం ఏకసన్తానత్తా, తదేవ హిస్స జీవితిన్ద్రియం, తస్స హి పరివత్తనం నత్థి, ఇత్థిపురిసిన్ద్రియానేవ పవత్తియం నిరుజ్ఝనుప్పజ్జనకాని, ఇత్థిపురిసోతి చ తత్థ వోహారమత్తమేవ, తస్మా మాతుఘాతకోవ, న పురిసఘాతకోతి, యథా తస్స పతనరూపవసేనాపత్తి, తథా ఇధాపి పతనరూపవసేన థుల్లచ్చయం ఏకసన్తానత్తాతి అయం పఠమథేరవాదే యుత్తి. దుతియే కిఞ్చాపి పేతో పతితో, యక్ఖో చ, అథ ఖో అహేతుకపటిసన్ధికత్తా అకుసలవిపాకస్స ‘‘వామేన సూకరో హోతీ’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౯౬; మహాని. అట్ఠ. ౧౬౬) ఏత్థ వుత్తయక్ఖానం పటిసన్ధి వియ సబ్బరూపానం సాధారణత్తా, అమనుస్సజాతికత్తా చ తిరచ్ఛానరూపేన మతే మరణరూపవసేన పాచిత్తియం, వత్థువసేన లహుకాపత్తియా పరివత్తనా హోతి ఏవ తత్థజాతకరుక్ఖాదిఛేదనపాచిత్తియపరివత్తనం వియ. అయమేవ యుత్తతరో, తస్మా పచ్ఛా వుత్తో. పారాజికస్స పన మనుస్సజాతికో యథా తథా వా పతిత్వా యథా తథా వా మరతు, పారాజికమేవ గరుకత్తా. గరుకాపత్తియా హి విపరివత్తనా నత్థీతి వుత్తం.

థుల్లచ్చయం తిరచ్ఛానే, మతే భేదస్స కారణం;

సరూపమరణం తిస్సో, ఫుస్సో మఞ్ఞేతి అఞ్ఞథా.

గణ్ఠిపదే పన ‘‘దుతియవాదే పుథుజ్జనస్స పతిత్వా అరహత్తం పత్వా మరన్తస్స వసేన వుత్తో’’తి లిఖితం. ‘‘తిరచ్ఛానే’’తి ఏత్థ కేచి వదన్తి ‘‘దేవా అధిప్పేతా’’తి. ‘‘సకసకరూపేనేవ మరణం భవతి నాఞ్ఞథా’’తి చ వదన్తి. యక్ఖపేతరూపేన మతేపి ఏసేవ నయోతి థుల్లచ్చయన్తి అత్థో. ‘‘తిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహమరణే వియా’’తి లిఖితం. పహారం లద్ధాతి సత్తానం మారణత్థాయ కతత్తా వుత్తం.

౧౭౭. సాధు సుట్ఠు మరతూతి వచీభేదం కరోతి. విసభాగరోగోతి సరీరట్ఠో గణ్డపీళకాది.

౧౭౮. కాళానుసారీతి ఏకిస్సా లతాయ మూలం కిర. మహాకచ్ఛపేన కతపుప్ఫం వా. హంసపుప్ఫన్తి హంసానం పక్ఖపత్తం. హేట్ఠా వుత్తనయేన సాహత్థికాణత్తికనయఞ్హేత్థ యోజేత్వా కాయవాచాచిత్తతో సముట్ఠానవిధి దస్సేతబ్బో.

పదభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వినీతవత్థువణ్ణనా

౧౮౦. మరణత్థికావ హుత్వాతి ఇమస్స కాయస్స భేదేన సగ్గపాపనాధిప్పాయత్తా అత్థతో మరణత్థికావ హుత్వా ఏవంఅధిప్పాయినో మరణత్థికా నామ హోన్తీతి అత్తనో మరణత్థికభావం అజానన్తా ఆపన్నా పారాజికం. న హి తే ‘‘అత్తనో చిత్తప్పవత్తిం న జానన్తీ’’తి వుచ్చన్తి. వోహారవసేనాతి పుబ్బభాగవోహారవసేన. సన్నిట్ఠానే పనేతం నత్థి. పాసే బద్ధసూకరమోచనే వియ న హోతి. యథానుసన్ధినాతి అన్తరా అమరిత్వాతి అత్థో. అప్పటివేక్ఖిత్వాతి అవిచారేత్వా. హేట్ఠిమభాగే హి కిస్మిఞ్చి విజ్జమానే వలి పఞ్ఞాయతి. దస్సితేతి ఉద్ధరిత్వా ఠపితే. పటిబన్ధన్తి తయా పటిబన్ధం, పరిభోగన్తరాయం సఙ్ఘస్స మా అకాసీతి అత్థో.

౧౮౧-౨. యస్మా కిరియం దాతుం న సక్కా, తస్మా ‘‘పఠమం లద్ధ’’న్తి వుత్తం. పుబ్బేపి అత్తనా లద్ధపిణ్డపాతతో పణీతపణీతం దేన్తో తత్థపి అత్తకారియం అదాసి. అసఞ్చిచ్చాతి ఏత్థ అఞ్ఞం ఆకడ్ఢన్తస్స అఞ్ఞస్స పతనే సబ్బేన సబ్బం అభిసన్ధి నత్థి. న మరణాధిప్పాయస్సాతి పటిఘో చ పయోగో చ అత్థి, వధకచేతనా నత్థి. అజానన్తస్సాతి ఏత్థ ‘‘వత్థుఅజాననవసేన అజానన్తస్స దోసో నత్థి, ఇదం కిర తేసం నానత్తం. ‘అసఞ్చిచ్చో అహ’న్తి పాళియం న దిస్సతి. అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా తథారూపాయ పాళియా భవితబ్బ’’న్తి వదన్తి. నో చే, థుల్లచ్చయన్తి ఏత్థ ‘‘దుక్ఖవేదనా చే నుప్పజ్జతి, దుక్కటమేవా’’తి వదన్తి, వీమంసితబ్బం. ‘‘ముగ్గరా నామ ఖాదనదణ్డకా. వేమా నామ తేసం ఖాదనదణ్డకానం హేట్ఠా చ ఉపరి చ తిరియం బన్ధితబ్బదణ్డా’’తి లిఖితం. హేట్ఠావ దువిధాపి పఠన్తి. హత్థప్పత్తో వియ దిస్సతి ‘‘తస్స విక్ఖేపో మా హోతూ’’తి ఉపచ్ఛిన్దతి. విసేసాధిగమం బ్యాకరిత్వా తప్పభవం సక్కారం లజ్జీయన్తో ఆహారం ఉపచ్ఛిన్దతి సభాగానం బ్యాకతత్తా. తే హి కప్పియఖేత్తం ఆరోచేన్తి.

౧౮౬. అకతవిఞ్ఞత్తియాతి న విఞ్ఞత్తియా. సా హి అనుఞ్ఞాతత్తా కతాపి అకతా వియాతి అకతవిఞ్ఞత్తి. ‘‘‘వదేయ్యాథ, భన్తే యేనత్థో’తి ఏవం అకతట్ఠానే విఞ్ఞత్తి అకతవిఞ్ఞత్తీ’’తి లిఖితం. తిత్థియభూతానం మాతాపితూనం సహత్థా దాతుం న వట్టతీతి. పితుచ్ఛా నామ పితుభగినీ. సచేపి న యాచన్తి ‘‘యాచితుం దుక్ఖ’’న్తి, సయం వా ఏవం వత్తుమసక్కోన్తా. ‘‘యదా తేసం అత్థో భవిస్సతీ’’తి ఆభోగం కత్వా వా. ‘‘‘వేజ్జకమ్మం వా న హోతీ’తి వచనతో యావ సత్తమో కులపరివట్టో, తావ భేసజ్జం కాతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. సబ్బపదేసూతి మహామాతుయాచూళమాతుయాతిఆదీనం.

వుత్తనయేన పరియేసిత్వాతి ‘‘సామణేరేహి వా’’తిఆదినా. ‘‘న అకతవిఞ్ఞత్తియా’’తి వదన్తి. ‘‘పచ్చాసీసతి సచే, దుక్కట’’న్తి వదన్తి. కప్పియవసేనాతి పుప్ఫం ఆనేథాతిఆదినా. ‘‘పూజం అకాసీ’తి వుత్తత్తా సయం గహేతుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి.

‘‘భణథా’’తి వుత్తే పన కాతబ్బం. ధమ్మఞ్హి వత్తుం వట్టతి. నో చే జానన్తి, న పాదా అపనేతబ్బా. అవమఙ్గలన్తి హి గణ్హన్తి.

చోరనాగస్స హి ఆమట్ఠం దిన్నే కుజ్ఝిస్సతి, అనామట్ఠం న వట్టతీతి అఙ్గులన్తరే థోకం భత్తం గహేత్వా పత్తే భత్తం సబ్బం అదాసి, సో తేన తుస్సి. వరపోత్థకచిత్తత్థరణన్తి సిబ్బిత్వా కాతబ్బత్థరణవికతి. పితురాజా దమిళస్స పరాజితో రోహణే సోళసవస్సాని వసిత్వా మిత్తామచ్చపరివుతో ‘‘రజ్జం గణ్హామీ’’తి ఆగన్త్వా అన్తరామగ్గే అప్పమత్తకస్స కారణా ఏకం అమచ్చం ఘాతాపేసి. సేసా భయేన పలాయన్తా అరఞ్ఞే అన్తరామగ్గే చోరేహి విలుత్తా హమ్బుగల్లకవిహారం గన్త్వా తత్థ చాతునికాయికతిస్సత్థేరో తేసం సఙ్గహం కత్వా పున ఆనేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసి, తేహి సద్ధిం రజ్జం గహేత్వా రాజా హమ్బుగల్లకతిస్సత్థేరస్స అభయగిరివిహారం అకాసి. సేసాపి ఏకేకవిహారం కారాపేసుం కిర.

౧౮౭. చోరసమీపం పేసేన్తో ‘‘వాళయక్ఖవిహారం పేసేతీ’’తి ఇమినా సదిసో. కస్మా? మరణాధిప్పాయత్తా. తళాకాదీసు మచ్ఛాదిగ్గహణత్థం కేవట్టం అఞ్ఞాపదేసేన ‘‘తళాకతీరం గచ్ఛా’’తి పహిణన్తస్స పాణాతిపాతేన భవితబ్బం, ‘‘వాళయక్ఖవిహారం పాహేసీ’’తి ఇమస్స సదిసో. కస్మా? ‘‘మరణాధిప్పాయత్తా’’తి వచనస్సానులోమతో, అట్ఠకథాయమ్పి ‘‘ఏవం వాళయక్ఖమ్పీ’’తి వుత్తత్తా.

౧౮౯. తం తత్రట్ఠితం ఛిన్దన్తన్తి తం-సద్దో ఏకచ్చేసు నత్థి. ఇతరేసు పారాజికథుల్లచ్చయం ఆపన్నాతి అత్థో. ‘‘ఇమం ఛిన్దిత్వా సీఘం గన్త్వా సఙ్ఘస్స పత్తచీవరం దస్సామీ’’తి కుసలచిత్తేనపి ఛిన్దితుం న వట్టతి అననుఞ్ఞాతత్తా. అఞ్ఞస్స పన భిక్ఖునో వట్టతి అనుఞ్ఞాతత్తా.

౧౯౦. కథం? కుటిరక్ఖణత్థఞ్హి భగవతా పటగ్గిదానాది అనుఞ్ఞాతం, కుటి నామేసా భిక్ఖూనం అత్థాయ. తస్మా ‘‘భిక్ఖురక్ఖణత్థం అఞ్ఞస్స భిక్ఖుస్స వట్టతీ’తి వత్తబ్బమేత్థ నత్థీ’’తి వుత్తం. యది ఏవం అచ్ఛిన్నచీవరస్స నగ్గభావప్పటిచ్ఛాదనత్థం భూతగామపాతబ్యతా భగవతా అనుఞ్ఞాతా, జీవితరక్ఖణత్థఞ్చ సప్పదట్ఠకాలే అనుఞ్ఞాతం, తస్మా ‘‘అపి జీవితం పరిచ్చజితబ్బం, న చ రుక్ఖో వా ఛిన్దితబ్బో’’తిఆది న వత్తబ్బం సియా, తస్మా తం నిదస్సనం అప్పమాణం, అట్ఠకథాచరియో ఏవేత్థ పమాణం. ఏత్థ పనాయం ఆచరియస్స తక్కో – అరియపుగ్గలేసుపి సత్తా నగ్గియం పస్సిత్వా అప్పసాదం కత్వా నిరయూపగా భవిస్సన్తి, తథా సప్పా చ డంసిత్వా, తేసం పాపవిమోచనత్థం భూతగామపాతబ్యతా అనుఞ్ఞాతా. దానపతీనం చిత్తరక్ఖణత్థం పటగ్గిదానాది. అఞ్ఞథా లోకస్స పుఞ్ఞన్తరాయో, సఙ్ఘస్స చ లాభన్తరాయో హోతి. వధకస్స పన చిత్తహితకరణం నత్థి, తం పన అవీతిక్కమం, జీవితపరిచ్చజనం పస్సిత్వా వా ‘‘అహో దుక్కరం కత’’న్తి పసాదమేవ లభేయ్యున్తి అత్తనో న వట్టతి, అఞ్ఞస్స వట్టతి. అఞ్ఞథా తిత్థియానం అసద్ధమ్మసిద్ధియాతి. గణ్ఠిపదే పన ‘‘జీవితత్థాయ రుక్ఖం ఛిన్దన్తస్స అత్తసినేహవసేన ఛిన్దనతో అకుసలత్తా న వట్టతి, అఞ్ఞస్స వట్టతీ’’తి లిఖితం. అనేకేసు రుక్ఖేన ఓత్థతేసు, ఓపాతే వా పతితేసు అఞ్ఞేన అఞ్ఞస్సత్థాయ రుక్ఖఛేదనాది కాతుం వట్టతి, కస్మా? పరపరిత్తాణాధిప్పాయతోతి. పరిత్తన్తి రక్ఖణం, తం దస్సేతుం ‘‘సమన్తా భూమితచ్ఛన’’న్తిఆది వుత్తం.

౧౯౧. తీహి మారితే పన విసఙ్కేతన్తి ఏత్థ తీసు ఏకేన మారితేపి ‘‘ఖేత్తమేవ ఓతిణ్ణత్తా పారాజిక’’న్తి వుత్తత్తా తయోపి ఏకతో హుత్వా మారేన్తి చే, ఆపజ్జతి, తేనేవ వుత్తం ‘‘పరిచ్ఛేదబ్భన్తరే వా అవిసఙ్కేత’’న్తి. ‘‘పరిచ్ఛేదాతిక్కమే పన సబ్బత్థ విసఙ్కేతం హోతీ’’తి వుత్తత్తా ద్విన్నం బలం గహేత్వా తతియో చే మారేతి ఆపజ్జతి వియ దిస్సతి, వీమంసితబ్బం. ‘‘ద్వే మారేన్తూ’’తి వుత్తే ఏకేన వా ద్వీహి వా మారితే పారాజికన్తి ‘‘ద్విన్నం పహారానం మరణే సతి ద్వే మారితా నామ హోన్తి, అసతి ఏకోవ హోతి, తస్మా విజానితబ్బ’’న్తి వదన్తి.

తతియపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.