౧. పఠమపారాజికం

సుదిన్నభాణవారవణ్ణనా

పఠమస్సేత్థ నిదానే, ఠత్వా పారాజికస్స విఞ్ఞేయ్యో;

చోదనాపరిహారనయో, పుగ్గలవత్థుప్పకాసనేయేవ.

తత్థ భగవా వేరఞ్జాయం వుత్థవస్సో అనుపుబ్బేన చారికం చరన్తో కత్తికజుణ్హపక్ఖే ఏవ వేసాలిం పాపుణిత్వా యావ పఠమపారాజికసిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం, తావ అట్ఠ వస్సాని వేసాలియంయేవ విహరన్తో వియ పాళిక్కమేన దిస్సతి, న చ భగవా తావత్తకం కాలం తత్థేవ విహాసి. సో హి సుదిన్నస్స సావకానం సన్తికే పబ్బజ్జం ఉపసమ్పదఞ్చ అనుజానిత్వా యథాభిరన్తం తత్థ విహరిత్వా చారికం చరన్తో భేసకళావనం పత్వా తత్థ తేరసమం వస్సం వసి, తేనేవ అనుక్కమేన సావత్థిం పత్వా చుద్దసమం వస్సం వసి, పన్నరసమం కపిలవత్థుమ్హి, సోళసమం ఆళవియం, తతో వుత్థవస్సో చారికం చరన్తో రాజగహం పత్వా సత్తరసమం వసి, ఇమినా అనుక్కమేన అపరానిపి తీణి వస్సాని తత్థేవ వసి. ఏత్తావతా భగవా పరిపుణ్ణవీసతివస్సో రాజగహతో అనుపుబ్బేన వేసాలిం పాపుణి, తతో ఉపసమ్పదాయ అట్ఠవస్సికో సుదిన్నో వేసాలియంయేవ మేథునం ధమ్మం అభివిఞ్ఞాపేసి, తతో భగవా తస్మిం వత్థుస్మిం పఠమం పారాజికం పఞ్ఞపేసీతి వేదితబ్బం. తత్థ యస్మా ఉపాలిత్థేరో ఇతో పఠమతరం తత్థ వేసాలియఞ్చ పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదాని అదస్సేతుకామో, వినయనిదానానన్తరం పఠమపారాజికమేవ దస్సేతుకామో, తస్మా వేసాలియం పఠమం నివాసం, పచ్ఛా ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞత్తికాలే నివాసఞ్చ ఏకతో కత్వా ‘‘తత్ర సుదం భగవా వేసాలియ’’న్తిఆదిమాహ, తేన వుత్తం ‘‘పఠమస్సేత్థ నిదానే, ఠత్వా …పే… పకాసనేయేవా’’తి. తస్మా ఇమస్మిం పఠమపారాజికస్స పఞ్ఞత్తిట్ఠానసఙ్ఖాతే నిదానే ఠత్వా ‘‘తేన ఖో పన సమయేన వేసాలియా అవిదూరే కలన్దగామో నామ హోతి…పే… అఞ్ఞతరం వజ్జిగామం ఉపనిస్సాయ విహరతీ’’తి ఏతస్మిం ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స పుగ్గలప్పకాసనే, ‘‘తేన ఖో పన సమయేన వజ్జీ దుబ్భిక్ఖా హోతి…పే… తిక్ఖత్తుం మేథునం ధమ్మం అభివిఞ్ఞాపేసీ’’తి (పారా. ౩౦) ఇమస్మిం వత్థుప్పకాసనే చ చోదనానయో, పరిహారనయో చ వేదితబ్బోతి వుత్తం హోతి. తత్రాయం పకాసనా – కిమత్థం థేరేన అఞ్ఞేసం సిక్ఖాపదానం పుగ్గలవత్థూని వియ సఙ్ఖేపతో అవత్వా యత్థ చ సో ఉప్పన్నో, యథా చ ధమ్మే పసన్నో, యథా చ పబ్బజితో, యథా చ ఇమం వత్థుం ఉప్పాదేతి, తం సబ్బం అనవసేసేత్వా పుగ్గలవత్థూని విత్థారతో వుత్తానీతి చే? వుచ్చతే –

ఏవం సద్ధాయ కిచ్ఛేన, మహన్తే భోగఞాతకే;

హిత్వా పబ్బజితానమ్పి, పేసలానమ్పి సబ్బసో.

సబ్బలామకధమ్మాయం, మేథునో యది సమ్భవే;

న ధమ్మదేసనాయేవ, సిద్ధా విరతి సబ్బసో.

తస్మా నవఙ్గసద్ధమ్మే, సత్థారా దేసితేపి చ;

వినయో పఞ్ఞపేతబ్బో, తతో ధమ్మవిసుద్ధిహి.

వినయాభావతో ఏవం, అజ్ఝాచారో భవిస్సతి;

తస్మా వినయపఞ్ఞత్తి, సాత్థికా పేసలస్సపి.

అనాదీనవదస్సావీ, యస్మా యం పాపమాచరి;

వినయోయేవ సద్ధానం, ఆదీనవవిభావినో.

తస్మా సద్ధానుసారీనం, వినయో సాత్థకోవ యం;

ధమ్మో ధమ్మానుసారీనం, తతో ఉభయదేసనా.

అపి చ యది పణ్ణత్తివీతిక్కమం అకరోన్తస్సాపి యావ బ్రహ్మలోకా అయసో పత్థటో, పగేవఞ్ఞేసన్తి దస్సనత్థం అజ్ఝాచారస్స పాకటభావదీపనం. కథం? –

అభబ్బో అరహత్తస్స, సుదిన్నో పుత్తమాతరో;

భబ్బానుప్పన్నపఞ్ఞత్తి, తదత్థం న కతా అయం.

నను మాగణ్డికం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా మాతాపితూనమస్సా హితత్థం ధమ్మం దేసేతీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం బీజకబీజకమాతూనం అరహత్తుప్పత్తి థేరేన దీపితా. ‘‘తేన ఖో పన సమయేన వేసాలియా అవిదూరే కలన్దగామో నామ హోతి, యేన సమయేన సుదిన్నో పురాణదుతియికాయ మేథునం ధమ్మం పటిసేవీ’’తి వా ‘‘యేన సమయేన భగవా పఠమపారాజికం పఞ్ఞపేసీ’’తి వా వచనం ఇధ న యుజ్జతి. కస్మా? ‘‘ఇధ పన హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతీ’’తి వుత్తం అట్ఠకథావచనఞ్హి ఇధ న లబ్భతి. చిరనివిట్ఠో హి సో గామో, న తస్మింయేవ సమయేతి. యస్మా పన సో చిరనివిట్ఠోపి చ గామో అత్తనో నివిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ సబ్బకాలమత్థీతి వత్తబ్బతం అరహతి, తేన పరియాయేన ‘‘తేన ఖో పన సమయేన వేసాలియా అవిదూరే కలన్దగామో నామ హోతీ’’తి వుత్తం.

౨౫-౬. అనుఞ్ఞాతోసి పన త్వన్తి సమణవత్తదస్సనత్థం భగవా పుచ్ఛతి. మాతాపితూహి అననుఞ్ఞాతన్తి ఏత్థ జనకేహేవ అననుఞ్ఞాతదస్సనత్థం పుచ్ఛీతి వుత్తం. న ఖో సుదిన్న తథాగతాతి ‘‘పబ్బాజేతు మం భగవా’’తి యాచనావసేన పనేవమాహ, న భగవా సయం సరణాని దత్వా పబ్బాజేసి. దుక్ఖస్సాతి ఏత్థ ‘‘కలభాగమ్పీ’’తి పాఠసేసో. వికప్పద్వయేపీతి దుతియతతియవికప్పేసు. పురిమపదస్సాతి కిఞ్చీతి పదస్స. ఉత్తరపదేనాతి దుక్ఖస్సాతి పదేన. సమానవిభత్తీతి సామివచనం. యథా కిం? ‘‘కస్సచి దుక్ఖస్సా’’తి వత్తబ్బే ‘‘కిఞ్చి దుక్ఖస్సా’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అకామకా వినా భవిస్సామాతి తయా సద్ధిం అమరిత్వా అకామా జీవిస్సామ. సచేపి న మరామ, అకామకావ తయా వియోగం పాపుణిస్సామ, తయి జీవమానే ఏవ నో మరణం భవేయ్య, మరణేనపి నో తయా వియోగం మయం అకామకావ పాపుణిస్సామ.

౩౦. కతిపాహం బలం గాహేత్వాతి కస్మా పనాయం తథా పబ్బజ్జాయ తిబ్బచ్ఛన్దో అనుఞ్ఞాతో సమానో కతిపాహం ఘరేయేవ విలమ్బిత్వా కాయబలఞ్చ అగ్గహేసీతి? అనుమతిదానేన మాతాపితూసు సహాయకేసు చ తుట్ఠో తేసం చిత్తతుట్ఠత్థం. కేసుచి అట్ఠకథాపోత్థకేసు కేచి ఆచరియా ‘‘అయం సుదిన్నో జీవకవత్థుతో పచ్ఛా పంసుకూలికధుతఙ్గవసేన పంసుకూలికో జాతో’’తి సఞ్ఞాయ ‘‘గహపతిచీవరం పటిక్ఖిపిత్వా పంసుకూలికధుతఙ్గవసేన పంసుకూలికో హోతీ’’తి లిఖన్తి, తం ‘‘అచిరూపసమ్పన్నో’’తి వచనేన విరుజ్ఝతి. ‘‘తథా సుదిన్నో హి భగవతో ద్వాదసమే వస్సే పబ్బజితో, వీసతిమే వస్సే ఞాతికులం పిణ్డాయ పవిట్ఠో సయం పబ్బజ్జాయ అట్ఠవస్సికో హుత్వా’’తి, ‘‘భగవతో హి బుద్ధత్తం పత్తతో పట్ఠాయ యావ ఇదం వత్థం, ఏత్థన్తరే వీసతి వస్సాని న కోచి గహపతిచీవరం సాదియి, సబ్బే పంసుకూలికావ అహేసు’’న్తి చ వుత్తేన అట్ఠకథావచనేన విరుజ్ఝతి, పబ్బజ్జాయ అట్ఠవస్సికో, న ఉపసమ్పదాయ. ఉపసమ్పదం పన జీవకవత్థుతో (మహావ. ౩౨౬) పచ్ఛా అలత్థ, తస్మా అవస్సికో ఞాతికులం పిణ్డాయ పవిట్ఠో సియాతి చే? న, ‘‘అలత్థ ఖో సుదిన్నో కలన్దపుత్తో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పద’’న్తి ఏకతో అనన్తరం వుత్తత్తా. పబ్బజ్జానన్తరమేవ హి సో ఉపసమ్పన్నో తేరసధుతఙ్గగుణే సమాదాయ వత్తన్తో అట్ఠ వస్సాని వజ్జిగామే విహరిత్వా నిస్సయముత్తత్తా సయంవసీ హుత్వా ‘‘ఏతరహి ఖో వజ్జీ దుబ్భిక్ఖా’’తిఆదితక్కవసేన యేన వేసాలీ తదవసరి, తస్మా ‘‘పంసుకూలికధుతఙ్గవసేన పంసుకూలికో హోతీ’’తి ఏత్తకోయేవ పాఠో యేసు పోత్థకేసు దిస్సతి, సోవ పమాణతో గహేతబ్బో. ‘‘ఆరఞ్ఞికో హోతీ’’తి ఇమినా పఞ్చ సేనాసనపటిసంయుత్తాని సఙ్గహితాని నేసజ్జికఙ్గఞ్చ విహారసభాగత్తా, ‘‘పిణ్డపాతికో’’తి ఇమినా పఞ్చ పిణ్డపాతపటిసంయుత్తాని, ‘‘పంసుకూలికో’’తి ఇమినా ద్వే చీవరపటిసంయుత్తాని సఙ్గహితానీతి. ఞాతిఘరూపగమనకారణదీపనాధిప్పాయతో సపదానచారికఙ్గం విసుం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘మా అతిహరాపేసు’’న్తి కాలబ్యత్తయవసేన వుత్తం. ధమ్మస్సన్తరాయకరతరత్తా ‘‘ఇమం నయ’’న్తి అనయోయేవ.

యేభుయ్యేన హి సత్తానం, వినాసే పచ్చుపట్ఠితే;

అనయో నయరూపేన, బుద్ధిమాగమ్మ తిట్ఠతి.

౩౬. అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదేతి ఏత్థ దువిధం సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం. కథం? ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యాథా’’తి ఏవం సఉద్దేసానుద్దేసభేదతో దువిధం. తత్థ పాతిమోక్ఖే సరూపతో ఆగతా పఞ్చ ఆపత్తిక్ఖన్ధా సఉద్దేసపఞ్ఞత్తి నామ. సాపి దువిధా సపుగ్గలాపుగ్గలనిద్దేసభేదతో. తత్థ యస్సా పఞ్ఞత్తియా అన్తో ఆపత్తియా సహ, వినా వా పుగ్గలో దస్సితో, సా సపుగ్గలనిద్దేసా. ఇతరా అపుగ్గలనిద్దేసాతి వేదితబ్బా. సపుగ్గలనిద్దేసాపి దువిధా దస్సితాదస్సితాపత్తిభేదతో. తత్థ అదస్సితాపత్తికా నామ అట్ఠ పారాజికా ధమ్మా. ‘‘పారాజికో హోతి అసంవాసో’’తి హి పుగ్గలోవ తత్థ దస్సితో, నాపత్తి. దస్సితాపత్తికా నామ భిక్ఖునీపాతిమోక్ఖే ‘‘సత్తరస సఙ్ఘాదిసేసా ధమ్మా నిస్సారణీయం సఙ్ఘాదిసేస’’న్తి హి తత్థ ఆపత్తి దస్సితా సద్ధిం పుగ్గలేన, తథా అపుగ్గలనిద్దేసాపి దస్సితాదస్సితాపత్తితోవ దువిధా. తత్థ అదస్సితాపత్తికా నామ సేఖియా ధమ్మా. సేసా దస్సితాపత్తికాతి వేదితబ్బా. సాపి దువిధా అనిద్దిట్ఠకారకనిద్దిట్ఠకారకభేదతో. తత్థ అనిద్దిట్ఠకారకా నామ సుక్కవిస్సట్ఠి ముసావాద ఓమసవాద పేసుఞ్ఞ భూతగామ అఞ్ఞవాదక ఉజ్ఝాపనక గణభోజన పరమ్పరభోజన సురామేరయ అఙ్గులిపతోదక హసధమ్మ అనాదరియ తలఘాతకజతుమట్ఠక సిక్ఖాపదానం వసేన పఞ్చదసవిధా హోన్తి. సేసానం పుగ్గలనిద్దేసానం వసేన నిద్దిట్ఠకారకా వేదితబ్బా.

అనుద్దేసపఞ్ఞత్తిపి పదభాజనన్తరాపత్తివినీతవత్థుపటిక్ఖేపపఞ్ఞత్తిఅవుత్తసిద్ధివసేన ఛబ్బిధా హోన్తి. తత్థ ‘‘యేభుయ్యేన ఖాయితం ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (పారా. ౬౧) ఏవమాదికా పదభాజనియే సన్దిస్సమానాపత్తి పదభాజనసిక్ఖాపదం నామ. ‘‘న త్వేవ నగ్గేన ఆగన్తబ్బం, యో ఆగచ్ఛేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆదికా (పారా. ౫౧౭) అన్తరాపత్తిసిక్ఖాపదం నామ. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దివా పటిసల్లీయన్తేన ద్వారం సంవరిత్వా పటిసల్లీయితు’’న్తి (పారా. ౭౫) ఏవమాదికా వినీతవత్థుసిక్ఖాపదం నామ. ‘‘లోహితుప్పాదకో, భిక్ఖవే, అనుపసమ్పన్నో న ఉపసమ్పాదేతబ్బో, ఉపసమ్పన్నో నాసేతబ్బో’’తి (మహావ. ౧౧౪) ఏవమాదికా పటిక్ఖేపసిక్ఖాపదం నామ. ఖన్ధకేసు పఞ్ఞత్తదుక్కటథుల్లచ్చయాని పఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదం నామ. ‘‘యా పన భిక్ఖునీ నచ్చం వా గీతం వా వాదితం వా దస్సనాయ గచ్ఛేయ్య, పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౮౩౪) ఇమినా వుత్తేన ‘‘యా పన భిక్ఖునీ నచ్చేయ్య వా గాయేయ్య వా వాదేయ్య వా పాచిత్తియ’’న్తి ఏవమాదికం యం కిఞ్చి అట్ఠకథాయ దిస్సమానం ఆపత్తిజాతం, వినయకమ్మం వా అవుత్తసిద్ధిసిక్ఖాపదం నామ. ఛబ్బిధమ్పేతం ఛహి కారణేహి ఉద్దేసారహం న హోతీతి అనుద్దేససిక్ఖాపదం నామాతి వేదితబ్బం. సేయ్యథిదం – పఞ్చహి ఉద్దేసేహి యథాసమ్భవం విసభాగత్తా థుల్లచ్చయదుబ్భాసితానం, సభాగవత్థుకమ్పి దుక్కటథుల్లచ్చయద్వయం అసభాగాపత్తికత్తా, అన్తరాపత్తిపఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదానం నానావత్థుకాపత్తికత్తా, పటిక్ఖేపసిక్ఖాపదానం కేసఞ్చి వినీతవత్థుపఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదానఞ్చ అదస్సితాపత్తికత్తా, అదస్సితవత్థుకత్తా భేదానువత్తకథుల్లచ్చయస్స, అదస్సితాపత్తివత్థుకత్తా అవుత్తసిద్ధిసిక్ఖాపదానన్తి. ఏత్తావతా ‘‘దువిధం సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం ఉద్దేసానుద్దేసభేదతో’’తి యం వుత్తం, తం సమాసతో పకాసితం హోతి.

తత్థ అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదేతి సఉద్దేససిక్ఖాపదం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏకచ్చే ఆచరియా ఏవం కిర వణ్ణయన్తి ‘‘చత్తారో పారాజికా కతివస్సాభిసమ్బుద్ధేన భగవతా పఞ్ఞత్తాతిఆదినా పుచ్ఛం కత్వా తేసు పఠమపారాజికో వేసాలియం పఞ్ఞత్తో పఞ్చవస్సాభిసమ్బుద్ధేన హేమన్తానం పఠమే మాసే దుతియే పక్ఖే దసమే దివసే అడ్ఢతేయ్యపోరిసాయ ఛాయాయ పురత్థాభిముఖేన నిసిన్నేన అడ్ఢతేరసానం భిక్ఖుసతానం మజ్ఝే సుదిన్నం కలన్దపుత్తం ఆరబ్భ పఞ్ఞత్తో’’తి, తం న యుజ్జతి, కస్మా? –

యస్మా ద్వాదసమం వస్సం, వేరఞ్జాయం వసి జినో;

తస్మిఞ్చ సుద్ధో సఙ్ఘోతి, నేవ పారాజికం తదా.

థేరస్స సారిపుత్తస్స, సిక్ఖాపఞ్ఞత్తియాచనా;

తస్మిం సిద్ధాతి సిద్ధావ, గరుకాపత్తి నో తదా.

ఓవాదపాతిమోక్ఖఞ్చ, కిం సత్థా చతువస్సికో;

పటిక్ఖిపి కిమాణఞ్చ, సమత్తం అనుజాని సో.

అజాతసత్తుం నిస్సాయ, సఙ్ఘభేదమకాసి యం;

దేవదత్తో తతో సఙ్ఘ-భేదో పచ్ఛిమబోధియం.

ఆరాధయింసు మం పుబ్బే, భిక్ఖూతి మునిభాసితం;

సుత్తమేవ పమాణం నో, సోవ కాలో అనప్పకోతి.

యం పన వుత్తం ‘‘అథ భగవా అజ్ఝాచారం అపస్సన్తో పారాజికం వా సఙ్ఘాదిసేసం వా న పఞ్ఞపేసీ’’తి, తం సకలసిక్ఖాపదం సన్ధాయాహ. న కేవలం సఉద్దేససిక్ఖాపదమత్తం, తేన సఉద్దేసానుద్దేసపఞ్ఞత్తిభేదం సకలం పారాజికం సన్ధాయాహాతి వుత్తం హోతి. కిఞ్చాపి నాభిపరామసనమ్పి కాయసంసగ్గో, తథాపి ఏతం విసేసనియమనతో, అచ్ఛన్దరాగాధిప్పాయతో చ విసుం వుత్తం. ఛన్దరాగరత్తస్సేవ హి కాయసంసగ్గో ఇధాధిప్పేతో. అసుచిపానే పన హత్థినియా తాపసపస్సావపానేన వాలకాబ్యో నామ ఉప్పజ్జతి, వాలకాబ్యస్స వత్థు వత్తబ్బం. మణ్డబ్యస్స నాభియా పరామసనేనేవ కిర. రూపదస్సనే పన వేజ్జకా ఆహు –

‘‘థీనం సన్దస్సనా సుక్కం, కదాచి చలితోవరే;

తం గామధమ్మకరణం, ద్వయసమం సఙ్గమియ;

గబ్భాదీతి అయం నయో, థీనం పురిసదస్సనాసీత్యూపనేయ్య’’.

తథాప్యాహు –

‘‘పుప్ఫికే ఏధియ్య సుద్ధే, పస్సం నరఞ్చ ఇత్థి తం;

గబ్భఞ్చ నయేత్యుత్త-మితి తస్మా కాసో ఇతీ’’తి.

రాజోరోధో వియాతి సీహళదీపే ఏకిస్సా ఇత్థియా తథా అహోసి, తస్మా కిర ఏవం వుత్తం. కిఞ్చాపి యావ బ్రహ్మలోకా సద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛి, న తం మనుస్సానం విసయో అహోసి తేసం రూపం వియ. తేనేవ భిక్ఖూ పుచ్ఛింసు ‘‘కచ్చి నో త్వం ఆవుసో సుదిన్న అనభిరతో’’తి.

౩౯. కలీతి కోధో, తస్స సాసనం కలిసాసనం, కలహో. గామధమ్మన్తి ఏత్థ జనపదధమ్మం జనపదవాసీనం సిద్ధిం. అత్తాతి చిత్తం, సరీరఞ్చ. అసుత్తన్తవినిబద్ధన్తి వినయసుత్తే అనాగతం, సుత్తాభిధమ్మేసుపి అనాగతం, పాళివినిముత్తన్తి అత్థో. కుసుమమాలన్తి నానాగుణం సన్ధాయాహ. రతనదామన్తి అత్థసమ్పత్తిం సన్ధాయ వదతి. పటిక్ఖిపనాధిప్పాయా భద్దాలి వియ. పదనిరుత్తిబ్యఞ్జనాని నామవేవచనానేవ ‘‘నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౩౧౫) వియ. నిప్పరియాయేన విరతి సిక్ఖాపదం నామ. అకుసలపక్ఖే దుస్సీల్యం నామ చేతనా. కుసలపక్ఖేపి చేతనాపరియాయతో విభఙ్గే ‘‘సిక్ఖాపద’’న్తి వుత్తం. సఙ్ఘసుట్ఠుతాయాతి ఏత్థ లోకవజ్జస్స పఞ్ఞాపనే సఙ్ఘసుట్ఠుతా హోతి పాకటాదీనవతో. పఞ్ఞత్తివజ్జస్స పఞ్ఞాపనే సఙ్ఘఫాసుతా హోతి పాకటానిసంసత్తా. తత్థ పఠమేన దుమ్మఙ్కూనం నిగ్గహో, దుతియేన పేసలానం ఫాసువిహారో. పఠమేన సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతో, దుతియేన దిట్ఠధమ్మికానం. తథా పఠమేన అప్పసన్నానం పసాదో, దుతియేన పసన్నానం భియ్యోభావో. ‘‘పుబ్బే కతపుఞ్ఞతాయ చోదియమానస్స భబ్బకులపుత్తస్సా’’తి వుత్తత్తా ‘‘సుదిన్నో తం కుక్కుచ్చం వినోదేత్వా అరహత్తం సచ్ఛాకాసి, తేనేవ పబ్బజ్జా అనుఞ్ఞాతా’’తి వదన్తి, ఉపపరిక్ఖితబ్బం. తథా పఠమేన సద్ధమ్మట్ఠితి, దుతియేన వినయానుగ్గహో హోతీతి వేదితబ్బో.

అపిచేత్థ వత్థువీతిక్కమే యత్థ ఏకన్తాకుసలభావేన, తం సఙ్ఘసుట్ఠుభావాయ పఞ్ఞత్తం లోకవజ్జతో, యత్థ పఞ్ఞత్తిజాననే ఏవ అత్థాపత్తి, న అఞ్ఞదా, తం సద్ధమ్మట్ఠితియా వాపి పసాదుప్పాదబుద్ధియా ధమ్మదేసనాపటిసంయుత్తం, ఇతరఞ్చ సేఖియం, ఇదం లోకవజ్జం నామ. వత్థునో పఞ్ఞత్తియా వా వీతిక్కమచేతనాయాభావేపి పటిక్ఖిత్తస్స కరణే, కత్తబ్బస్స అకరణే వా సతి యత్థ ఆపత్తిప్పసఙ్గో, తం సబ్బం ఠపేత్వా సురాపానం పణ్ణత్తివజ్జన్తి వేదితబ్బం. ఆగన్తుకవత్తం, ఆవాసిక, గమిక, అనుమోదన, భత్తగ్గ, పిణ్డచారిక, ఆరఞ్ఞక, సేనాసన, జన్తాఘర, వచ్చకుటి, సద్ధివిహారిక, ఉపజ్ఝాయ, అన్తేవాసిక, ఆచరియవత్తన్తి ఏతాని అగ్గహితగ్గహణనయేన గణియమానాని చుద్దస, ఏతాని పన విత్థారతో ద్వేఅసీతి మహావత్తాని నామ హోన్తి. సత్తహి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి సంవరో సంవరవినయో పఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదమేవ. తత్థ పఞ్ఞత్తివినయో సమథవినయత్థాయ సమథవినయో సంవరవినయత్థాయ సంవరవినయో పహానవినయత్థాయాతి యోజనా వేదితబ్బా. యం సఙ్ఘసుట్ఠు, తం సఙ్ఘఫాసూతి ఏకమివ వుత్తం సఙ్ఘసుట్ఠుతాయ సతి సఙ్ఘఫాసు భవిస్సతీతి దీపనత్థం. పకరీయన్తి ఏత్థ తే తే పయోజనవిసేససఙ్ఖాతా అత్థవసాతి అత్థవసం ‘‘పకరణ’’న్తి వుచ్చతి. దససు పదేసు ఏకేకం మూలం కత్వా దసక్ఖత్తుం యోజనాయ పదసతం వుత్తం. తత్థ పచ్ఛిమస్స పదస్స వసేన అత్థసతం పురిమస్స వసేన ధమ్మసతం అత్థజోతికానం నిరుత్తీనం వసేన నిరుత్తిసతం, ధమ్మభూతానం నిరుత్తీనం వసేన నిరుత్తిసతన్తి ద్వే నిరుత్తిసతాని, అత్థసతే ఞాణసతం, ధమ్మసతే ఞాణసతం ద్వీసు నిరుత్తిసతేసు ద్వే ఞాణసతానీతి చత్తారి ఞాణసతాని వేదితబ్బాని. ఏత్థ సఙ్ఘసుట్ఠుతాతి ధమ్మసఙ్ఘస్స సుట్ఠుభావోతి అత్థో. ‘‘అత్థపదానీతి అట్ఠకథా. ధమ్మపదానీతి పాళీ’’తి వుత్తం కిర.

మేథునం ధమ్మన్తి ఏవం బహులనయేన లద్ధనామకం సకసమ్పయోగేన, పరసమ్పయోగేన వా అత్తనో నిమిత్తస్స సకమగ్గే వా పరమగ్గే వా పరనిమిత్తస్స సకమగ్గే ఏవ పవేసపవిట్ఠఠితుద్ధరణేసు యం కిఞ్చి ఏకం పటిసాదియనవసేన సేవేయ్య పారాజికో హోతి అసంవాసోతి. కేచి పన ‘‘పవేసాదీని చత్తారి వా తీణి వా ద్వే వా ఏకం వా పటిసేవేయ్య, పారాజికో హోతి. వుత్తఞ్హేతం ‘సో చే పవేసనం సాదియతి, పవిట్ఠం, ఠితం, ఉద్ధరణం సాదియతి, ఆపత్తి పారాజికస్సా’తిఆదీ’’తి (పారా. ౫౯) వదన్తి, తేసం మతేన చతూసుపి చతస్సో పారాజికాపత్తియో ఆపజ్జతి. తేయేవ ఏవం వదన్తి ‘‘ఆపజ్జతు మేథునధమ్మపారాజికాపత్తి మేథునధమ్మపారాజికాపత్తియా తబ్భాగియా’’తి, ‘‘అత్తనో వీతిక్కమే పారాజికాపత్తిం, సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిఞ్చ ఆపజ్జిత్వా సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ గహట్ఠకాలే మేథునాదిపారాజికం ఆపజ్జిత్వా పున పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పజ్జిత్వా ఏకం సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిం ఏకమనేకం వా పటికరిత్వావ సో పుగ్గలో యస్మా నిరాపత్తికో హోతి, తస్మా సో గహట్ఠకాలే సాపత్తికోవాతి అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నస్సాపి అత్థేవ ఆపత్తివుట్ఠానం. వుట్ఠానదేసనాహి పన అసుజ్ఝనతో ‘పయోగే పయోగే ఆపత్తి పారాజికస్సా’తి న వుత్తం గణనపయోజనాభావతో. కిఞ్చాపి న వుత్తం, అథ ఖో పదభాజనే ‘ఆపత్తి పారాజికస్సా’తి వచనేనాయమత్థో సిద్ధో’’తి యుత్తిఞ్చ వదన్తి. యది ఏవం మాతికాయమ్పి ‘‘యో పన భిక్ఖు మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్య పారాజిక’’న్తి వత్తబ్బం భవేయ్య, పారాజికస్స అనవసేసవచనమ్పి న యుజ్జేయ్య. సబ్బేపి హి ఆపత్తిక్ఖన్ధే భిక్ఖుగణనఞ్చ అనవసేసేత్వా తిట్ఠతీతి అనవసేసవచనన్తి కత్వా పవేసేవ ఆపత్తి, న పవిట్ఠాదీసు, తమేవేకం సన్ధాయ ‘‘యస్స సియా ఆపత్తీ’’తి పారాజికాపత్తిమ్పి అన్తో కత్వా నిదానుద్దేసే వచనం వేదితబ్బం. తస్మా మాతికాయం ‘‘పారాజిక’’న్తి అవత్వా ‘‘పారాజికో హోతీ’’తి పుగ్గలనిద్దేసవచనం తేన సరీరబన్ధనేన ఉపసమ్పదాయ అభబ్బభావదీపనత్థం. ‘‘ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి పదభాజనే వచనం అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నస్సాపి పారాజికస్స అసంవాసస్స సతో పుగ్గలస్స అథేయ్యసంవాసకభావదీపనత్థం. న హి సో సంవాసం సాదియన్తోపి థేయ్యసంవాసకో హోతి, తస్మా ‘‘ఉపసమ్పన్నో భిక్ఖు’’త్వేవ వుచ్చతి. తేనేవాహ ‘‘అసుద్ధో హోతి పుగ్గలో అఞ్ఞతరం పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నో, తఞ్చే సుద్ధదిట్ఠి సమానో అనోకాసం కారాపేత్వా అక్కోసాధిప్పాయో వదేతి, ఆపత్తి ఓమసవాదేన దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౩౮౯). అనుపసమ్పన్నస్స తదభావతో సిద్ధో సో ‘‘ఉపసమ్పన్నో భిక్ఖు’’త్వేవ వుచ్చతీతి. తేన పదసోధమ్మం సహసేయ్యఞ్చ న జనేతి, భిక్ఖుపేసుఞ్ఞాదిఞ్చ జనేతీతి వేదితబ్బం. భిక్ఖునీనం సఙ్ఘాదిసేసేసు పన భిక్ఖుసఙ్ఘాదిసేసతో వుట్ఠానవిధివిసేసదస్సనత్థం ‘‘అయమ్పి భిక్ఖునీ…పే… ఆపన్నా’’తి (పాచి. ౬౭౯) పుగ్గలనిద్దేసం కత్వాపి పారాజికతో అధిప్పాయన్తరదస్సనత్థం ‘‘నిస్సారణీయం సఙ్ఘాదిసేస’’న్తి (పాచి. ౬౭౯) ఆపత్తినామగ్గహణఞ్చ కతం. ఏత్తావతా సపుగ్గలనిద్దేసే దస్సితాదస్సితాపత్తిదుకం విత్థారితం హోతి. అపుగ్గలనిద్దేసేసు సేఖియేసు ఆపత్తియా దస్సనకారణం సేఖియానం అట్ఠకథాయమేవ వుత్తం. తదభావతో ఇతరేసు ఆపత్తిదస్సనం కతం. అపుగ్గలనిద్దేసేసుపి దస్సితాదస్సితాపత్తిదుకఞ్చ విత్థారితం హోతీతి.

పఠమపఞ్ఞత్తికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుదిన్నభాణవారం నిట్ఠితం.

మక్కటీవత్థుకథావణ్ణనా

౪౦-౧. దుతియపఞ్ఞత్తియం ‘‘ఇధ మల్లా యుజ్ఝన్తీ’’తిఆదీసు వియ పటిసేవతీతి వత్తమానవచనం పచురపటిసేవనవసేన వుత్తం, ‘‘తఞ్చ ఖో మనుస్సిత్థియా, నో తిరచ్ఛానగతాయా’’తి పరిపుణ్ణత్థమ్పి పఠమం పఞ్ఞత్తిం అత్తనో మిచ్ఛాగాహేన వా లేసఓడ్డనత్థాయ వా ఏవమాహ. పరిపుణ్ణత్థతంయేవ నియమేతుం ‘‘నను ఆవుసో తథేవ తం హోతీ’’తి వుత్తం, తేనేవ మక్కటీవత్థు వినీతవత్థూసు పక్ఖిత్తం అవిసేసత్తా, తథా వజ్జిపుత్తకవత్థు. విచారణా పనేత్థ తతియపఞ్ఞత్తియం ఆవి భవిస్సతి. ‘‘నను, ఆవుసో, భగవతా అనేకపరియాయేనా’’తిఆది న కేవలం సఉద్దేససిక్ఖాపదేనేవ సిద్ధం, ‘‘తిరచ్ఛానగతాదీసుపి పారాజిక’’న్తి అనుద్దేససిక్ఖాపదేనపి సిద్ధన్తి దస్సనత్థం వుత్తం. అథ వా యది సఉద్దేససిక్ఖాపదం సావసేసన్తి పఞ్ఞపేసి, ఇమినా అనుద్దేససిక్ఖాపదేనాపి కిం న సిద్ధన్తి దస్సనత్థం వుత్తం. ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూనం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి తదేవ సిక్ఖాపదం పఠమపఞ్ఞత్తమేవ లేసత్థికానం అలేసోకాసం కత్వా ఆమేడితత్థం కత్వా పఞ్ఞపేస్సామీతి అత్థో. అఞ్ఞథా ‘‘అఞ్ఞవాదకే విహేసకే పాచిత్తియ’’న్తిఆదీసు (పాచి. ౧౦౧) వియ వత్థుద్వయేన ఆపత్తిద్వయం ఆపజ్జతి, న చాపజ్జతి, సో ఏవత్థో అఞ్ఞేనాపి వచనేన సుప్పకాసితో, సుపరిబ్యత్తకరణత్థేన దళ్హతరో కతోతి అధిప్పాయో. తతియపఞ్ఞత్తియమ్పి అఞ్ఞేసు చ ఏవం విసుద్ధో.

యస్స సచిత్తకపక్ఖేతిఆదిమ్హి పన గణ్ఠిపదనయో తావ పఠమం వుచ్చతి, సచిత్తకపక్ఖేతి సురాపానాదిఅచిత్తకే సన్ధాయ వుత్తం. సచిత్తకేసు పన యం ఏకన్తమకుసలేనేవ సముట్ఠాపితఞ్చ. ఉభయం లోకవజ్జం నామ. సురాపానస్మిఞ్హి ‘‘సురా’’తి వా ‘‘పాతుం న వట్టతీ’’తి వా జానిత్వా పివనే అకుసలమేవ, తథా భిక్ఖునీనం గన్ధవణ్ణకత్థాయ లేపనే, భేసజ్జత్థాయ లేపనే అదోసత్తా ‘‘అవిచారణీయ’’న్తి ఏత్తకం వుత్తం. తత్థ న వట్టతీతి ‘‘జానిత్వా’’తి వుత్తవచనం న యుజ్జతి పణ్ణత్తివజ్జస్సాపి లోకవజ్జభావప్పసఙ్గతో. ఇమం అనిట్ఠప్పసఙ్గం పరిహరితుకామతాయ వజిరబుద్ధిత్థేరస్స గణ్ఠిపదే వుత్తం ‘‘ఇధ సచిత్తకన్తి చ అచిత్తకన్తి చ విచారణా వత్థువిజాననేయేవ హోతి, న పఞ్ఞత్తివిజాననే. యది పఞ్ఞత్తివిజాననే హోతి, సబ్బసిక్ఖాపదాని లోకవజ్జానేవ సియుం, న చ సబ్బసిక్ఖాపదాని లోకవజ్జాని, తస్మా వత్థువిజాననేయేవ హోతీ’’తి, ఇదం యుజ్జతి. కస్మా? యస్మా సేఖియేసు పఞ్ఞత్తిజాననమేవ పమాణం, న వత్థుమత్తజాననన్తి, యం పన తత్థేవ వుత్తం ‘‘పసుత్తస్స ముఖే కోచి సురం పక్ఖిపేయ్య, అన్తో చే పవిసేయ్య, ఆపత్తి, తత్థ యథా భిక్ఖునియా అధక్ఖకం ఉబ్భజాణుమణ్డలం పరస్స ఆమసనాదికాలే కాయం అచాలేత్వా చిత్తేనేవ సాదియన్తియా ఆపత్తి ‘కిరియావ హోతీ’తి వుత్తా యేభుయ్యేన కిరియసమ్భవతో, తథా అయమ్పి తదా కిరియావ హోతీ’’తి, తం సువిచారితం అనేకన్తాకుసలభావసాధనతో. సురాపానాపత్తియా ఏకన్తాకుసలతా పన మజ్జసఞ్ఞినోపి సకిం పయోగేన పివతో హోతీతి కత్వా వుత్తా.

అయం పనేత్థ అత్థో – సిక్ఖాపదసీసేన ఆపత్తిం గహేత్వా యస్స సిక్ఖాపదస్స సచిత్తకస్స చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తం లోకవజ్జం. సచిత్తకాచిత్తకసఙ్ఖాతస్స అచిత్తకస్స చ సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తమ్పి సురాపానాది లోకవజ్జన్తి ఇమమత్థం సమ్పిణ్డేత్వా ‘‘యస్స సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తం లోకవజ్జ’’న్తి వుత్తం. సచిత్తకపక్ఖేతి హి ఇదం వచనం అచిత్తకం సన్ధాయాహ. న హి ఏకంసతో సచిత్తకస్స సచిత్తకపక్ఖేతి విసేసనే పయోజనం అత్థి. యస్మా పనేత్థ పణ్ణత్తివజ్జస్స పఞ్ఞత్తిజాననచిత్తేన సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ, వత్థుజాననచిత్తేన సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం సియా కుసలం సియా అకుసలం సియా అబ్యాకతం, తస్మా ‘‘తస్స సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవా’’తి న వుచ్చతీతి ‘‘సేసం పణ్ణత్తివజ్జ’’న్తి వుత్తం. అధిమానే వీతిక్కమాభావా, సుపినన్తే అబ్బోహారికత్తా సుపినన్తే విజ్జమానాపి వీతిక్కమఛాయా అబ్బోహారికభావేనాతి వుత్తం హోతి. ఇదం పన వచనం దళ్హీకమ్మసిథిలకరణప్పయోజనత్తా చ వుత్తం, తేన యం వుత్తం బాహిరనిదానకథాధికారే ‘‘దళ్హీకమ్మసిథిలకరణప్పయోజనాతి యేభుయ్యతాయ వుత్త’’న్తిఆది, తం సువుత్తమేవాతి వేదితబ్బం.

మక్కటీవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

వజ్జిపుత్తకవత్థువణ్ణనా

౪౩-౪. వజ్జీసు జనపదేసు వసన్తా వజ్జినో నామ, తేసం పుత్తా. యావదత్థన్తి యావతా అత్థో అధిప్పాయోతి వుత్తం హోతి, తత్థ యం వుత్తం ‘‘సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యంఅనావికత్వా’’తి, తం కామం సిక్ఖాపచ్చక్ఖానే, తదేకట్ఠే చ దుబ్బల్యావికరణే పఞ్ఞత్తే సతి యుజ్జతి, న అఞ్ఞథా. తథాపి ఇదాని పఞ్ఞపేతబ్బం ఉపాదాయ వుత్తం, కథఞ్హి నామ ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ అతిరేకచీవరం ధారేస్సన్తి (పారా. ౪౫౯), ఆళవకా భిక్ఖూ కుటియో కారాపేన్తి అప్పమాణికాయో (పారా. ౩౪౨), భిక్ఖునియో ద్వే వస్సాని ఛసు ధమ్మేసు అసిక్ఖితసిక్ఖం సిక్ఖమానం వుట్ఠాపేన్తి (పాచి. ౧౦౭౭), సఙ్ఘేన అసమ్మతం వుట్ఠాపేన్తీతిఆది (పాచి. ౧౦౮౪) వియ దట్ఠబ్బం. న హి తతో పుబ్బే అధిట్ఠానం వికప్పనం వా అనుఞ్ఞాతం. యదభావా అతిరేకచీవరన్తి వదేయ్య, పమాణం వా న పఞ్ఞత్తం, యదభావా అప్పమాణికాయోతి వదేయ్య, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. ‘‘ఉల్లుమ్పతు మం, భన్తే, సఙ్ఘో అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి (మహావ. ౭౧, ౧౨౬) ఉపసమ్పదం యాచిత్వా ఉపసమ్పన్నేన ఉపసమ్పన్నసమనన్తరమేవ ‘‘ఉపసమ్పన్నేన భిక్ఖునా మేథునో ధమ్మో న పటిసేవితబ్బో, అసక్యపుత్తియో’’తి (మహావ. ౧౨౯) చ పఞ్ఞత్తేన అస్సమణాదిభావం ఉపగన్తుకామేన నను పఠమం అజ్ఝుపగతా సిక్ఖా పచ్చక్ఖాతబ్బా, తత్థ దుబ్బల్యం వా ఆవికాతబ్బం సియా, తే పన ‘‘సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వా మేథునం ధమ్మం పటిసేవింసూ’’తి అనుపఞ్ఞత్తియా ఓకాసకరణత్థం వా తం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘సో ఆగతో న ఉపసమ్పాదేతబ్బో’’తి కిఞ్చాపి ఏత్థేవ వుత్తం, తథాపి ఇతరేసుపి పారాజికేసు యథాసమ్భవం వేదితబ్బం. న హి సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వా యో పారాజికవత్థుం అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదియతి, మనుస్సవిగ్గహం వా జీవితా వోరోపేతి, పటివిజానన్తస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం వా ఉల్లపతి, సో ఆగతో న ఉపసమ్పాదేతబ్బో. అనుపఞ్ఞత్తి హి దళ్హీకమ్మసిథిలకమ్మకరణప్పయోజనా. సా హి యస్స పారాజికం హోతి అఞ్ఞా వా ఆపత్తి, తస్స నియమదస్సనప్పయోజనాతిలక్ఖణానుపఞ్ఞత్తికత్తా. ఏవఞ్హి అన్తే అవత్వా ఆదిమ్హి వుత్తా ‘‘గామా వా అరఞ్ఞా వా’’తి (పారా. ౯౧) అనుపఞ్ఞత్తి వియ. పరిపుణ్ణే పనేతస్మిం సిక్ఖాపదే –

‘‘నిదానా మాతికాభేదో, విభఙ్గో తంనియామకో;

తతో ఆపత్తియా భేదో, అనాపత్తి తదఞ్ఞథా’’తి. –

అయం నయో వేదితబ్బో. తత్థ సుదిన్నవత్థు మక్కటివత్థు వజ్జిపుత్తకవత్థు చాతి తిప్పభేదం వత్థు ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స నిదానం నామ, తతో నిదానా ‘‘యో పన, భిక్ఖు, భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో…పే… అసంవాసో’’తి ఇమిస్సా మాతికాయ భేదో జాతో. తత్థ హి ‘‘అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయా’’తి ఇత్థిలిఙ్గవచనేన ‘‘సచ్చం, ఆవుసో, భగవతా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తఞ్చ ఖో ఇత్థియా నో పురిసే నో పణ్డకే నో ఉభతోబ్యఞ్జనకే చా’’తి మక్కటిపారాజికో వియ అఞ్ఞోపి లేసం ఓడ్డేతుం సక్కోతి, తస్మా తాదిసస్స అలేసోకాసస్స దస్సనత్థం ఇదం వుచ్చతి. మక్కటివత్థుసఙ్ఖాతా నిదానా ‘‘అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయపీ’’తి మాతికావచనభేదో న ఇత్థియా ఏవ మేథునసిద్ధిదస్సనతో కతో, తస్మా విభఙ్గో తంనియామకో తస్సా మాతికాయ అధిప్పేతత్థనియామకో విభఙ్గో. విభఙ్గే హి ‘‘తిస్సో ఇత్థియో. తయో ఉభతోబ్యఞ్జనకా. తయో పణ్డకా. తయో పురిసా. మనుస్సిత్థియా తయో మగ్గే…పే… తిరచ్ఛానగతపురిసస్స ద్వే మగ్గే’’తిఆదినా (పారా. ౫౬) నయేన సబ్బలేసోకాసం పిదహిత్వా నియమో కతో.

ఏత్థాహ – యది ఏవం సాధారణసిక్ఖాపదవసేన వా లిఙ్గపరివత్తనవసేన వా న కేవలం భిక్ఖూనం, భిక్ఖునీనమ్పి ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తి విభఙ్గే వత్తబ్బం సియా. తదవచనేన భిక్ఖునీ పురిసలిఙ్గపాతుభావేన భిక్ఖుభావే ఠితా ఏవం వదేయ్య ‘‘నాహం ఉపసమ్పదకాలే భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నా, తస్మా న అప్పచ్చక్ఖాతసిక్ఖాపి మేథునధమ్మేన పారాజికా హోమీ’’తి? వుచ్చతే – తథా న వత్తబ్బం అనిట్ఠప్పసఙ్గతో. భిక్ఖునీనమ్పి ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తి వుత్తే భిక్ఖునీనమ్పి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం అత్థీతి ఆపజ్జతి, తఞ్చానిట్ఠం. ఇదం అపరం అనిట్ఠప్పసఙ్గోతి ‘‘సబ్బసిక్ఖాపదాని సాధారణానేవ, నాసాధారణానీ’’తి. అపిచాయం భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నోవాతి దస్సనత్థం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తంయేవ ఉపజ్ఝ’’న్తిఆది (పారా. ౬౯) వుత్తం, అపిచ యో తథా లేసం ఓడ్డేత్వా మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తో వజ్జిపుత్తకా వియ పారాజికో హోతి. తే హి ‘‘భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తి వచనాభావే సతి ‘‘ఆపత్తిం తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఆపన్నా పారాజిక’’న్తి వుత్తా భగవతా. ఏత్థ పన ‘‘భిక్ఖవే’’తి వుత్తత్తా కేచి భిక్ఖులిఙ్గే ఠితా, ‘‘ఇదాని చేపి మయం, భన్తే ఆనన్ద, లభేయ్యామ భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం లభేయ్యామ ఉపసమ్పద’’న్తి వుత్తత్తా కేచి విబ్భన్తాతి వేదితబ్బా. తతో ఆపత్తియా భేదోతి తతో విభఙ్గతో ‘‘అక్ఖాయితే సరీరే పారాజికం, యేభుయ్యేన ఖాయితే థుల్లచ్చయ’’న్తిఆది ఆపత్తియా భేదో హోతి. అనాపత్తి తదఞ్ఞథాతి తతో ఏవ విభఙ్గతో యేనాకారేన ఆపత్తి వుత్తా, తతో అఞ్ఞేనాకారేన అనాపత్తిభేదోవ హోతి. ‘‘సాదియతి ఆపత్తి పారాజికస్స, న సాదియతి అనాపత్తీ’’తి హి విభఙ్గే అసతి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తావతా సమాసతో గాథాత్థో వుత్తో హోతి. ఏత్థ చ పన –

‘‘నిదానమాతికాభేదో, విభఙ్గస్స పయోజనం;

అనాపత్తిపకారో చ, పఠమో నిప్పయోజనో’’తి. –

ఇమం నయం దస్సేత్వావ సబ్బసిక్ఖాపదానం అత్థో పకాసితబ్బో. కథం? భగవతా పన యేనాకారేన యం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపితం, తస్స ఆకారస్స సమత్థం వా అసమత్థం వాతి దువిధం నిదానం, అయం నిదానభేదో. మాతికాపి నిదానాపేక్ఖా నిదానానపేక్ఖాతి దువిధా. తత్థ చతుత్థపారాజికాదిసిక్ఖాపదాని నిదానాపేక్ఖాని. న హి వగ్గుముదాతీరియా భిక్ఖూ సయమేవ అత్తనో అత్తనో అసన్తం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ముసావాదలక్ఖణం పాపేత్వా భాసింసు. అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హి తే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స గిహీనం వణ్ణం భాసింసు, న చ తావతా పారాజికవత్థు హోతి. తత్థ తేన లేసేన భగవా తం వత్థుం నిదానం కత్వా పారాజికం పఞ్ఞపేసి, తేన వుత్తం ‘‘నిదానాపేక్ఖ’’న్తి. ఇమినా నయేన నిదానాపేక్ఖాని ఞత్వా తబ్బిపరీతాని సిక్ఖాపదాని నిదానానపేక్ఖానీతి వేదితబ్బాని, అయం మాతికాభేదో.

నానప్పకారతో మూలాపత్తిప్పహోనకవత్థుపయోగచిత్తనియామదస్సనవసేన మాతికాయ విభజనభావదీపనత్థం తేసం అప్పహోనకతాయ వా తదఞ్ఞతరవేకల్లతాయ వా వీతిక్కమే సతి ఆపత్తిభేదదస్సనత్థం, అసతి అనాపత్తిదస్సనత్థఞ్చాతి సబ్బత్థ తయో అత్థవసే పటిచ్చ మాతికాయ విభజనం విభఙ్గో ఆరభీయతీతి వేదితబ్బో. ఏత్థ పన ‘‘భిక్ఖకోతి భిక్ఖు, భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖు, భిన్నపటధరోతి భిక్ఖూ’’తి కేవలం బ్యఞ్జనత్థదీపనవసేన పవత్తో వా, ‘‘సమఞ్ఞాయ భిక్ఖూ’’తి భిక్ఖుభావసమ్భవం అనపేక్ఖిత్వాపి కేవలం భిక్ఖు నామ పవత్తిట్ఠానదీపనవసేన పవత్తో వా, ‘‘ఏహి భిక్ఖూతి భిక్ఖు, సరణగమనేహి ఉపసమ్పన్నోతి భిక్ఖు, ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన ఉపసమ్పన్నోతి భిక్ఖూ’’తి ఉపసమ్పదానన్తరేనాపి భిక్ఖుభావసిద్ధిదీపనవసేన పవత్తో వా, ‘‘భద్రో భిక్ఖు, సారో భిక్ఖు, సేక్ఖో భిక్ఖు, అసేక్ఖో భిక్ఖూ’’తి భిక్ఖుకరణేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతభిక్ఖుదీపనవసేన పవత్తో వా విభఙ్గో అజ్ఝుపేక్ఖితో సబ్బసామఞ్ఞపదత్తా, తథా అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదాదీసు సద్వారవసేన, అధికరణదస్సనాదివసేన పవత్తో చ అజ్ఝుపేక్ఖితో ఇతరత్థ తదభావతోతి వేదితబ్బో.

తత్థ తిస్సో ఇత్థియోతిఆది వత్థునియమదస్సనవసేన పవత్తో, మనుస్సిత్థియా తయో మగ్గే మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స ఆపత్తి పారాజికస్సాతిఆది పయోగనియమదస్సనవసేన పవత్తో, భిక్ఖుస్స సేవనచిత్తం ఉపట్ఠితేతిఆది చిత్తనియమదస్సనవసేన పవత్తో, సాదియతి ఆపత్తి పారాజికస్స, న సాదియతి అనాపత్తీతిఆది వత్థుపయోగనియమే సతి చిత్తనియమభావాభావవసేన ఆపత్తానాపత్తిదస్సనత్థం పవత్తో, మతం యేభుయ్యేన ఖాయితం ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సాతిఆది వత్థుస్స అప్పహోనకతాయ వీతిక్కమే ఆపత్తిభేదదస్సనత్థం పవత్తో, న సాదియతి అనాపత్తీతి చిత్తనియమవేకల్యేన వీతిక్కమాభావా అనాపత్తిదస్సనత్థం పవత్తోతి. ఏవం ఇతరేసుపి సిక్ఖాపదేసు యథాసమ్భవనయో అయన్తి పయోజనో విభఙ్గో.

అనాపత్తివారో పన మూలాపత్తితో, తదఞ్ఞేకదేసతో, సబ్బాపత్తితో చ అనాపత్తిదీపనవసేన తివిధో. తత్థ యో పఠమో, సో విభఙ్గో వియ తయో అత్థవసే పటిచ్చ పవత్తో. కతమే తయో? మాతికాపదానం సాత్థకనిరత్థకానం తదఞ్ఞథా ఉద్ధరణానుద్ధరణవసేన సప్పయోజననిప్పయోజనభావదీపనత్థం, తదఞ్ఞథా పటిపత్తిక్కమదస్సనత్థం, ఆపత్తిప్పహోనకట్ఠానేపి విస్సజ్జనత్థఞ్చాతి. కథం? ఏళకలోమసిక్ఖాపదే ‘‘భిక్ఖునో పనేవ అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నస్స ఏళకలోమాని ఉప్పజ్జేయ్యుం, ఆకఙ్ఖమానేన భిక్ఖునా పటిగ్గహేతబ్బానీ’’తి (పారా. ౫౭౨) ఏతాని కేవలం వత్థుమత్తదీపనపదానీతి నిరత్థకాని నామ, తేసం అనాపత్తి. ‘‘అద్ధానమగ్గం అప్పటిపన్నస్స ఉప్పన్నే ఏళకలోమే అనాపత్తి, ఆకఙ్ఖమానేన పటిగ్గహితే’’తిఆదినా నయేన తదఞ్ఞథా అనుద్ధరణేన నిప్పయోజనభావో దీపితో హోతి, యదిదం మాతికాయం ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యా’’తి, ఇదం సాత్థకం. తస్స సప్పయోజనభావదీపనత్థం ‘‘అనాపత్తి అజానన్తస్స అసాదియన్తస్సా’’తి వుత్తం. యస్మా జాననసాదియనభావేన ఆపత్తి, అసేవన్తస్స అనాపత్తి, తస్మా వుత్తం మాతికాయం ‘‘యో పన భిక్ఖు మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్య, పారాజికో హోతి అసంవాసో’’తి అధిప్పాయో. ‘‘పరపరిగ్గహితం పరపరిగ్గహితసఞ్ఞితా గరుపరిక్ఖారో థేయ్యచిత్తం అవహరణ’’న్తి వుత్తానం పఞ్చన్నమ్పి అఙ్గానం పారిపూరియా పేతతిరచ్ఛానగతపరిగ్గహితే ఆపత్తిప్పహోనకట్ఠానేపి విస్సజ్జనత్థం ‘‘అనాపత్తి పేతపరిగ్గహితే’’తిఆది (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియపారాజికవణ్ణనా) వుత్తం. అనాపత్తి ఇమం జాన, ఇమం దేహి, ఇమం ఆహర, ఇమినా అత్థో, ఇమం కప్పియం కరోహీతి భణతీతిఆది పన తదఞ్ఞథా పటిపత్తిక్కమదస్సనత్థం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏత్తావతా ‘‘నిదానమాతికాభేదో’’తిఆదినా వుత్తగాథాయ అత్థో పకాసితో హోతి.

ఏత్థ పఠమపఞ్ఞత్తి తావ పఠమబోధిం అతిక్కమిత్వా పఞ్ఞత్తత్తా, ఆయస్మతో సుదిన్నస్స అట్ఠవస్సికకాలే పఞ్ఞత్తత్తా చ రత్తఞ్ఞుమహత్తం పత్తకాలే పఞ్ఞత్తా. దుతియఅనుపఞ్ఞత్తి బాహుసచ్చమహత్తం పత్తకాలే ఉప్పన్నా. సో హాయస్మా మక్కటిపారాజికో యథా మాతుగామపటిసంయుత్తేసు సిక్ఖాపదేసు తిరచ్ఛానగతిత్థీ అనధిప్పేతా, తథా ఇధాపీతి సఞ్ఞాయ ‘‘సచ్చం, ఆవుసో, భగవతా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తఞ్చ ఖో మనుస్సిత్థియా, నో తిరచ్ఛానగతిత్థియా’’తి ఆహ. తతియానుపఞ్ఞత్తి లాభగ్గమహత్తం పత్తకాలే ఉప్పన్నా. తే హి వజ్జిపుత్తకా లాభగ్గమహత్తం పత్తా హుత్వా యావదత్థం భుఞ్జిత్వా న్హాయిత్వా వరసయనేసు సయిత్వా తతియానుపఞ్ఞత్తియా వత్థుం ఉప్పాదేసుం, తే చ వేపుల్లమహత్తం పత్తే సఙ్ఘే ఉప్పన్నా, సయఞ్చ వేపుల్లమహత్తం పత్తాతి ‘‘వేపుల్లమహత్తమ్పేత్థ లబ్భతీ’’తి వుత్తం. ఇదం పఠమపారాజికసిక్ఖాపదం తివిధమ్పి వత్థుం ఉపాదాయ చతుబ్బిధమ్పి తం కాలం పత్వా పఞ్ఞత్తన్తి వేదితబ్బం.

తత్థ యో పనాతి అనవసేసపరియాదానపదం. భిక్ఖూతి తస్స అతిప్పసఙ్గనియమపదం. భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నోతి తస్స విసేసనవచనం. న హి సబ్బోపి భిక్ఖునామకో యా భగవతా యాయ కాయచి ఉపసమ్పదాయ ఉపసమ్పన్నభిక్ఖూనం హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన సిక్ఖితబ్బసిక్ఖా విహితా, ‘‘ఏత్థ సహ జీవన్తీ’’తి యో చ ఆజీవో వుత్తో, తం ఉభయం సమాపన్నోవ హోతి. కదా పన సమాపన్నో అహోసి? యాయ కాయచి ఉపసమ్పదాయ ఉపసమ్పన్నసమనన్తరమేవ తదుభయం జానన్తోపి అజానన్తోపి తదజ్ఝుపగతత్తా సమాపన్నో నామ హోతి. సహ జీవన్తీతి యావ సిక్ఖం న పచ్చక్ఖాతి, పారాజికభావఞ్చ న పాపుణాతి, యం పన వుత్తం అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘సిక్ఖం పరిపూరేన్తో సిక్ఖాసమాపన్నో సాజీవం అవీతిక్కమన్తో సాజీవసమాపన్నో హోతీ’’తి, తం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన వుత్తం. న హి సిక్ఖం అపరిపూరేన్తో కామవితక్కాదిబహులో వా ఏకచ్చం సావసేసం సాజీవం వీతిక్కమన్తో వా సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో నామ న హోతి. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన పన చతుక్కం లబ్భతి అత్థి భిక్ఖు సిక్ఖాసమాపన్నో సీలాని పచ్చవేక్ఖన్తో న సాజీవసమాపన్నో అచిత్తకం సిక్ఖాపదం వీతిక్కమన్తో, అత్థి న సిక్ఖాసమాపన్నో కామవితక్కాదిబహులో సాజీవసమాపన్నో నిరాపత్తికో, అత్థి న సిక్ఖాసమాపన్నో న చ సాజీవసమాపన్నో అనవసేసం ఆపత్తిం ఆపన్నో, అత్థి సిక్ఖాసమాపన్నో చ సాజీవసమాపన్నో చ సిక్ఖం పరిపూరేన్తో సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తో, అయమేవ చతుత్థో భిక్ఖు ఉక్కట్ఠో ఇధ అధిప్పేతో సియా. న హి భగవా అనుక్కట్ఠం వత్తుం యుత్తోతి చే? న, ‘‘తత్ర యాయం అధిసీలసిక్ఖా, అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతా సిక్ఖా’’తివచనవిరోధతో. ఉక్కట్ఠగ్గహణాధిప్పాయే సతి ‘‘సిక్ఖాతి తిస్సో సిక్ఖా’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో. సిక్ఖత్తయసమాపన్నో హి సబ్బుక్కట్ఠోతి.

‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యా’’తి పరతో వచనం అపేక్ఖిత్వా అధిసీలసిక్ఖావ వుత్తాతి చే? న, తస్సాపి అభబ్బత్తా. న హి అధిసీలసిక్ఖం పరిపూరేన్తో సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తో మేథునం ధమ్మం పటిసేవితుం భబ్బో, తం సిక్ఖం అపరిపూరేన్తో సాజీవఞ్చ వీతిక్కమన్తో ఏవ హి పటిసేవేయ్యాతి అధిప్పాయో, తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో గహేతబ్బో. యస్మా సిక్ఖాపదసఙ్ఖాతో సాజీవో అధిసీలసిక్ఖమేవ సఙ్గణ్హాతి, నేతరం అధిచిత్తసిక్ఖం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖం వా, తస్మా ‘‘తత్ర యాయం అధిసీలసిక్ఖా, అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతా సిక్ఖా’’తి వుత్తం, తస్మా అధిసీలసిక్ఖాయ సఙ్గాహకో సాజీవో సిక్ఖాసాజీవోతి వుత్తో. ఇతి సాజీవవిసేసనత్థం సిక్ఖాగ్గహణం కతం. తదత్థదీపనత్థమేవ విభఙ్గే సిక్ఖం అపరామసిత్వా ‘‘తస్మిం సిక్ఖతి, తేన వుచ్చతి సాజీవసమాపన్నో’’తి వుత్తం, తేన ఏకమేవిదం అత్థపదన్తి దీపితం హోతి. తఞ్చ ఉపసమ్పదూపగమనన్తరతో పట్ఠాయ సిక్ఖనాధికారత్తా ‘‘సిక్ఖతీ’’తి చ ‘‘సమాపన్నో’’తి చ వుచ్చతి. యో ఏవం ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తి సఙ్ఖ్యం గతో, తాదిసం పచ్చయం పటిచ్చ అపరభాగే సాజీవసఙ్ఖాతమేవ సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ, తస్మింయేవ చ దుబ్బల్యం అనావికత్వా మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యాతి అయమత్థో యుజ్జతి. కిన్తు అట్ఠకథానయో పటిక్ఖిత్తో హోతి. సో చ న పటిక్ఖేపారహోతి తేన తదనుసారేన భవితబ్బం.

అధిప్పాయో పనేత్థ పరియేసితబ్బో, సో దాని వుచ్చతి – సబ్బేసుపి సిక్ఖాపదేసు ఇదమేవ భిక్ఖులక్ఖణం సాధారణం, యదిదం ‘‘భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తి. ఖీణాసవోపి సావకో ఆపత్తిం ఆపజ్జతి అచిత్తకం, తథా సేక్ఖో. పుథుజ్జనో పన సచిత్తకమ్పి, తస్మా సేక్ఖాసేక్ఖపుథుజ్జనభిక్ఖూనం సామఞ్ఞమిదం భిక్ఖులక్ఖణన్తి కత్వా కేవలం సిక్ఖాసమాపన్నో, కేవలం సాజీవసమాపన్నో చ ఉభయసమాపన్నో చాతి సరూపేకదేసేకసేసనయేన ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమఆపన్నో’’త్వేవ సమ్పిణ్డేత్వా ఉక్కట్ఠగ్గహణేన అనుక్కట్ఠానం గహణసిద్ధితో అట్ఠకథాయం ఉక్కట్ఠోవ వుత్తో. తమేవ సమ్పాదేతుం ‘‘తస్మిం సిక్ఖతి, తేన వుచ్చతి సాజీవసమాపన్నో’’తి ఏత్థ సిక్ఖాపదస్స అవచనే పరిహారం వత్వా యస్మా పన సో అసిక్ఖమ్పి సమాపన్నో, తస్మా సిక్ఖాసమాపన్నోతిపి అత్థతో వేదితబ్బోతి చ వత్వా ‘‘యం సిక్ఖం సమాపన్నో తం అప్పచ్చక్ఖాయ యఞ్చ సాజీవం సమాపన్నో తత్థ దుబ్బల్యం అనావికత్వా’’తి వుత్తన్తి అయమట్ఠకథాయం అధిప్పాయో వేదితబ్బో. ఏతస్మిం పన అధిప్పాయే అధిసీలసిక్ఖాయ ఏవ గహణం సబ్బత్థికత్తా, సీలాధికారతో చ వినయస్సాతి వేదితబ్బం. యథా చ సిక్ఖాపదం సమాదియన్తో సీలం సమాదియతీతి వుచ్చతి, ఏవం సిక్ఖాపదం పచ్చక్ఖన్తో సీలసఙ్ఖాతం సిక్ఖం పచ్చక్ఖాతీతి వత్తుం యుజ్జతి, తస్మా తత్థ వుత్తం ‘‘యం సిక్ఖం సమాపన్నో, తం అప్పచ్చక్ఖాయా’’తి. సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ పటిసేవితమేథునస్స ఉపసమ్పదం అనుజానన్తో న సమూహనతి నామ. న హి సో భిక్ఖు హుత్వా పటిసేవి, ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తి చ పఞ్ఞత్తం. ఏత్తావతా సమాసతో ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమాన్నో’’తి ఏత్థ వత్తబ్బం వుత్తం.

కిం ఇమినా విసేసవచనేన పయోజనం, నను ‘‘యో పన భిక్ఖు సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వా…పే… అసంవాసో’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బన్తి చే? న వత్తబ్బం అనిట్ఠప్పసఙ్గతో. యో పన సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో థేయ్యసంవాసాదికో కేవలేన సమఞ్ఞామత్తేన, పటిఞ్ఞామత్తేన వా భిక్ఖు, తస్సాపి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం అత్థి. సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ చ మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స పారాజికాపత్తి. యో వా పచ్ఛా పారాజికం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా న సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో తస్స చ, యో వా పక్ఖపణ్డకత్తా పణ్డకభావూపగమనేన న సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో తస్స చ తదుభయం అత్థీతి ఆపజ్జతి. ‘‘పణ్డకభావపక్ఖే చ పక్ఖపణ్డకో ఉపసమ్పదాయ న వత్థూ’’తి వుత్తం, తస్మా ఇతరస్మిం పక్ఖే వత్థూతి సిద్ధం, తస్మిం పక్ఖే ఉపసమ్పన్నో పణ్డకభావపక్ఖే పణ్డకత్తా న సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో, సో పరిచ్చజితబ్బసిక్ఖాయ అభావేన సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ ముఖేన పరస్స అఙ్గజాతగ్గహణాదయో మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్య, తస్స కుతో పారాజికాపత్తీతి అధిప్పాయో. అయం నయో అపణ్డకపక్ఖం అలభమానస్సేవ పరతో యుజ్జతి, లభన్తస్స పన అరూపసత్తానం కుసలానం సమాపత్తిక్ఖణే భవఙ్గవిచ్ఛేదే సతిపి అమరణం వియ పణ్డకభావపక్ఖేపి భిక్ఖుభావో అత్థి. సంవాసం వా సాదియన్తస్స న థేయ్యసంవాసకభావో అత్థి అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నస్స వియ. న చ సహసేయ్యాదికం జనేతి. గణపూరకో పన న హోతి అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నో వియ, న సో సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో, ఇతరస్మిం పన పక్ఖే హోతి, అయం ఇమస్స తతో విసేసో. కిమయం సహేతుకో, ఉదాహు అహేతుకోతి? న అహేతుకో. యతో ఉపసమ్పదా తస్స అపణ్డకపక్ఖే అనుఞ్ఞాతా సహేతుకపటిసన్ధికత్తా. పణ్డకభావపక్ఖేపి కిస్స నానుఞ్ఞాతాతి చే? పణ్డకభూతత్తా ఓపక్కమికపణ్డకస్స వియ.

అపిచ సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నోతి ఇమినా తస్స సిక్ఖాసమాదానం దీపేత్వా తం సమాదిన్నసిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ తత్థ చ దుబ్బల్యం అనావికత్వాతి వత్తుం యుజ్జతి, న అఞ్ఞథాతి ఇమినా కారణేన యథావుత్తానిట్ఠప్పసఙ్గతో ‘‘యో పన భిక్ఖు భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయా’’తిఆది వుత్తం. యథా చేత్థ, తథా ‘‘యో పన భిక్ఖు భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వా గామా వా అరఞ్ఞా వా అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదియేయ్య (పారా. ౮౯), సుగతచీవరప్పమాణం చీవరం కారాపేయ్య అతిరేకం వా, ఛేదనకం పాచిత్తియ’’న్తిఆదినా (పాచి. ౫౪౮) నయేన సబ్బత్థ యోజేతబ్బం. అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయపీతి మనుస్సిత్థిం ఉపాదాయ వుత్తం. న హి ‘‘పగేవ పణ్డకే పురిసే వా’’తి వత్తుం యుజ్జతి. సేసం తత్థ తత్థ వుత్తనయమేవ.

అయం పఠమపారాజికస్స మాతికాయ తావ వినిచ్ఛయో.

చతుబ్బిధవినయకథావణ్ణనా

౪౫. నీహరిత్వాతి ఏత్థ సాసనతో నీహరిత్వాతి అత్థో. ‘‘పఞ్చహుపాలి, అఙ్గేహి సమన్నాగతేన భిక్ఖునా నానుయుఞ్జితబ్బం. కతమేహి పఞ్చహి? సుత్తం న జానాతి, సుత్తానులోమం న జానాతీ’’తి (పరి. ౪౪౨) ఏవమాదితో హి పరియత్తిసాసనతో సుత్తం, సుత్తానులోమఞ్చ నీహరిత్వా పకాసేసుం. ‘‘అనాపత్తి ఏవం అమ్హాకం ఆచరియానం ఉగ్గహో పరిపుచ్ఛాతి భణతీ’’తి ఏవమాదితో పరియత్తిసాసనతో ఆచరియవాదం నీహరిత్వా పకాసేసుం. భారుకచ్ఛకవత్థుస్మిం ‘‘ఆయస్మా ఉపాలి ఏవమాహ – అనాపత్తి, ఆవుసో, సుపినన్తేనా’’తి (పారా. ౭౮) ఏవమాదితో పరియత్తిసాసనతో ఏవ అత్తనోమతిం నీహరిత్వా పకాసేసుం. తాయ హి అత్తనోమతియా థేరో ఏతదగ్గట్ఠానం లభి. అపి చ వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘అనుపసమ్పన్నేన పఞ్ఞత్తేన వా అపఞ్ఞత్తేన వా వుచ్చమానో…పే… అనాదరియం కరోతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పాచి. ౩౪౩). తత్థ హి పఞ్ఞత్తం నామ సుత్తం. సేసత్తయం అపఞ్ఞత్తం నామ. తేనాయం ‘‘చతుబ్బిధఞ్హి వినయం, మహాథేరా’’తి గాథా సువుత్తా. యం సన్ధాయ వుత్తం నాగసేనత్థేరేన. ఆహచ్చపదేనాతి అట్ఠ వణ్ణట్ఠానాని ఆహచ్చ వుత్తేన పదనికాయేనాతి అత్థో, ఉదాహటేన కణ్ఠోక్కన్తేన పదసమూహేనాతి అధిప్పాయో. రసేనాతి తస్స ఆహచ్చభాసితస్స రసేన, తతో ఉద్ధటేన వినిచ్ఛయేనాతి అత్థో. సుత్తచ్ఛాయా వియ హి సుత్తానులోమం. ఆచరియవాదో ‘‘ఆచరియవంసో’’తి వుత్తో పాళియం వుత్తానం ఆచరియానం పరమ్పరాయ ఆభతోవ పమాణన్తి దస్సనత్థం. అధిప్పాయోతి కారణోపపత్తిసిద్ధో ఉహాపోహనయప్పవత్తో పచ్చక్ఖాదిపమాణపతిరూపకో. అధిప్పాయోతి ఏత్థ ‘‘అత్తనోమతీ’’తి కేచి అత్థం వదన్తి.

పరివారట్ఠకథాయం, ఇధ చ కిఞ్చాపి ‘‘సుత్తానులోమం నామ చత్తారో మహాపదేసా’’తి వుత్తం, అథ ఖో మహాపదేసనయసిద్ధం పటిక్ఖిత్తాపటిక్ఖిత్తం అనుఞ్ఞాతాననుఞ్ఞాతం కప్పియాకప్పియన్తి అత్థతో వుత్తం హోతి. తత్థ యస్మా ఠానం ఓకాసో పదేసోతి కారణవేవచనాని ‘‘అట్ఠానమేతం, ఆనన్ద, అనవకాసో’’తిఆది (పారా. ౪౩) సాసనతో, ‘‘నిగ్గహట్ఠాన’’న్తి చ ‘‘అసన్దిట్ఠిట్ఠాన’’న్తి చ ‘‘అసన్దిట్ఠి చ పన పదేసో’’తి చ లోకతో, తస్మా మహాపదేసాతి మహాకారణానీతి అత్థో. కారణం నామ ఞాపకో హేతు ఇధాధిప్పేతం. మహన్తభావో పన తేసం మహావిసయత్తా మహాభూతానం వియ. తే దువిధా వినయమహాపదేసా సుత్తన్తికమహాపదేసా చాతి. తత్థ వినయమహాపదేసా వినయే పయోగం గచ్ఛన్తి, ఇతరే ఉభయత్థాపి, తేనేవ పరివారే అనుయోగవత్తే ‘‘ధమ్మం న జానాతి, ధమ్మానులోమం న జానాతీ’’తి (పరి. ౪౪౨) వుత్తం. తత్థ ధమ్మన్తి ఠపేత్వా వినయపిటకం అవసేసపిటకద్వయం. ధమ్మానులోమన్తి సుత్తన్తికే చత్తారో మహాపదేసే. తత్థ యో ధమ్మం ధమ్మానులోమఞ్చేవ జానాతి, న వినయం వినయానులోమఞ్చ, సో ‘‘ధమ్మం రక్ఖామీ’’తి వినయం ఉబ్బినయం కరోతి, ఇతరో ‘‘వినయం రక్ఖామీ’’తి ధమ్మం ఉద్ధమ్మం కరోతి, ఉభయం జానన్తో ఉభయమ్పి సమ్పాదేతి.

తత్రిదం ముఖమత్తం – తత్థ పఠమో ‘‘సో చే పవేసనం సాదియతి, పవిట్ఠం, ఠితం, ఉద్ధరణం సాదియతి ఆపత్తి, న సాదియతి అనాపత్తీ’’తి ఏత్థ విప్పటిపజ్జతి. సో హాయస్మా సుఖవేదనీయస్స ఉపాదిన్నఫోట్ఠబ్బస్స, కాయిన్ద్రియస్స చ సమాయోగే సతి పటివిజానన్తో కాయికసుఖవేదనుప్పత్తిమత్తేన సాదియతి నామాతి పరిచ్ఛిన్దిత్వా తస్స ఆపత్తి పారాజికస్సాతి అసేవనాధిప్పాయస్సపి ఆపత్తిప్పసఙ్గం కరోతి, తథా యస్స సన్థతత్తా వా యోనిదోసవసేన వా దుక్ఖా అసాతా వేదనా, వాతోపహటగత్తతాయ వా నేవ కాయికవేదనా, తస్స జానతో అజానతోపి ‘‘అనాపత్తి అసాదియన్తస్సా’’తి (పారా. ౭౬) సుత్తన్తం దస్సేత్వా సేవనాధిప్పాయస్సాపి అనాపత్తిప్పసఙ్గం కరోతి, తథా యది మోచనరాగేన ఉపక్కమతో ముత్తే సఙ్ఘాదిసేసో, పగేవ మేథునరాగేనాతి దుక్కటట్ఠానం గహేత్వా సఙ్ఘాదిసేసట్ఠానం కరోతి, ఏవం వినయం ఉబ్బినయం కరోతి నామ. ఇతరో ‘‘అనాపత్తి అజానన్తస్సాతి వుత్తత్తా జానతో జాననేనేవ సుఖవేదనా హోతు వా మా వా సాదియనా హోతీ’’తి వత్వా అసేవనాధిప్పాయస్సపి జానతో అనాపత్తిట్ఠానే ఆపత్తిం కరోతి, అనవజ్జం సావజ్జం కరోతీతి ఏవం ధమ్మం ఉద్ధమ్మం కరోతి. ఉభయం పన జానన్తో ‘‘భిక్ఖుస్స సేవనచిత్తం ఉపట్ఠితేతి (పారా. ౫౭) వచనతో సేవనచిత్తమేవేత్థ పమాణం, తస్స భావేన ఆపత్తి పారాజికస్స, అభావేన అనాపత్తీ’’తి వత్వా ఉభయమ్పి రక్ఖతి సమ్పాదేతి. ఇమినా నయేన సబ్బసిక్ఖాపదేసు యథాసమ్భవం సప్పయోజనా కాతబ్బా.

సఙ్గీతిం ఆరోపేత్వా ఠపితపాళితో వినిముత్తం కత్వా ఠపితత్తా పాళివినిముత్తా అత్థతో, నయతో, అనులోమతో చ పాళిఓక్కన్తవినిచ్ఛయప్పవత్తా అనుపవిట్ఠవినిచ్ఛయవసేన పవత్తాతి అత్థో. ‘‘న సమూహనిస్సతీ’’తి జానన్తోపి భగవా కేవలం ‘‘తేసం మతం పచ్ఛిమా జనతా మమ వచనం వియ పమాణం కరోతూ’’తి దస్సనత్థఞ్చ పరినిబ్బానకాలే ఏవమాహ ‘‘ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, సఙ్ఘో మమచ్చయేన ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని సమూహనతూ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬), తేనేతం సిద్ధం ‘‘పఞ్ఞత్తమ్పి చే సిక్ఖాపదం సమూహనితుం యస్స సఙ్ఘస్స అనుఞ్ఞాతం భగవతా, తస్స పఞ్ఞత్తానులోమం అతిరేకత్థదీపనం, పగేవానుఞ్ఞాతం భగవతా’’తి. కిఞ్చ భియ్యో ఊనాతిరిత్తసిక్ఖాపదేసు ఆచరియకులేసు వివాదో అఞ్ఞమఞ్ఞం న కాతబ్బోతి దస్సనత్థఞ్చ. కస్మా సఙ్ఘో న సమూహనీతి? అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదప్పసఙ్గదస్సనతో. భగవతా చ ‘‘సబ్బేహేవ సమగ్గేహి సమ్మోదమానేహి అవివదమానేహి సిక్ఖితబ్బ’’న్తి వుత్తం. తత్థ చ ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసూతి చ అఞ్ఞవాదదస్సనతో వివదమానేహి సిక్ఖితబ్బం జాతం, తదభావత్తమ్పి ఞత్తిదుతియకమ్మవాచం సావేత్వా అవివదమానేహేవ సిక్ఖితబ్బం అకాసి.

అపిచాతి అత్తనో మతియా పాకటకరణత్థం ఆరమ్భో. తత్థ ‘‘సుత్తన్తాభిధమ్మవినయట్ఠకథాసూ’’తి వచనతో పిటకత్తయస్సపి సాధారణా ఏసా కథాతి వేదితబ్బా, ‘‘అథ పనాయం కప్పియ’’న్తిఆది వినయస్సేవ. కారకసఙ్ఘసదిసన్తి సఙ్గీతికారకసఙ్ఘసదిసం. ‘‘సుత్తాదిచతుక్కం అప్పచ్చక్ఖాయ తేన అవిరుద్ధస్స కమ్మస్స కారకసఙ్ఘసదిస’’న్తి ధమ్మసిరిత్థేరస్స గణ్ఠిపదే వుత్తం, తం అయుత్తం, ‘‘సుత్తమేవ బలవతరం. సుత్తఞ్హి అప్పటివత్తియం కారకసఙ్ఘసదిస’’న్తి ఏతేహి పదేహి అయుత్తత్తా. పాకతికే పన గణ్ఠిపదే ‘‘తమత్థం వినిచ్ఛినిత్వా తస్స కారకసఙ్ఘసదిస’’న్తి వుత్తం. పరవాదీతి అమ్హాకం సమయవిజాననకో అఞ్ఞనికాయికోతి వుత్తం. పరవాదీ సుత్తానులోమన్తి కథం? ‘‘అఞ్ఞత్ర ఉదకదన్తపోనా’’తి (పాచి. ౨౬౬) సుత్తం సకవాదిస్స, తదనులోమతో నాళికేరఫలస్స ఉదకమ్పి ఉదకమేవ హోతీతి పరవాదీ చ.

‘‘నాళికేరస్స యం తోయం, పురాణం పిత్తబన్ధనం;

తమేవ తరుణం తోయం, పిత్తఘం బలబన్ధన’’న్తి. –

ఏవం పరవాదినా వుత్తే సకవాదీ ధఞ్ఞఫలస్స గతికత్తా, ఆహారత్థస్స చ ఫరణతో ‘‘యావకాలికమేవ త’’న్తి వదన్తో పటిక్ఖిపతి. పరో ఆచరియవాదన్తి ‘‘సుఙ్కం పరిహరతీతి ఏత్థ ఉపచారం ఓక్కమిత్వా కిఞ్చాపి పరిహరతి, అవహారో ఏవా’’తి అట్ఠకథావచనతో ‘‘తథా కరోన్తో పారాజికమాపజ్జతీ’’తి పరవాదినా వుత్తే సకవాదీ ‘‘సుఙ్కం పరిహరతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి సుత్తం తత్థేవ ఆగతమహాఅట్ఠకథావచనేన సద్ధిం దస్సేత్వా పటిసేధేతి, తథా కరోన్తస్స దుక్కటమేవాతి. పరో అత్తనోమతీతి ఏత్థ ‘‘పురేభత్తం పరసన్తకం అవహరాతి పురేభత్తమేవ హరిస్సామీతి వాయమన్తస్స పచ్ఛాభత్తం హోతి, పురేభత్తపయోగోవ సో, తస్మా మూలట్ఠో న ముచ్చతీతి తుమ్హాకం థేరవాదత్తా మూలట్ఠస్స పారాజికమేవా’’తి పరవాదినా వుత్తే సకవాదీ ‘‘తం సఙ్కేతం పురే వా పచ్ఛా వా తం భణ్డం అవహరతి, మూలట్ఠస్స అనాపత్తీ’’తి (పారా. ౧౧౯) సుత్తం దస్సేత్వా పటిక్ఖిపతి.

పరో సుత్తన్తి ‘‘అనియతహేతుధమ్మో సమ్మత్తనియతహేతుధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి సుత్తం పట్ఠానే లిఖితం దస్సేత్వా ‘‘అరియమగ్గస్స న నిబ్బానమేవారమ్మణ’’న్తి పరవాదినా వుత్తే సకవాదీ ‘‘ఆరమ్మణత్తికాదిసుత్తానులోమే న ఓతరతీ’’తి పటిక్ఖిపతి. సుత్తానులోమే ఓతరన్తంయేవ హి సుత్తం నామ, నేతరం. తేన వుత్తం పాళిఆగతం పఞ్ఞాయతీతి ఏత్తకేనపి సిద్ధే తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హపాళిఆగతం పఞ్ఞాయతీ’’తిఆది. తాదిసఞ్హి పమాదలేఖన్తి ఆచరియో. ‘‘అప్పమాదో అమతం పదం, పమాదో మచ్చునో పద’’న్తి (ధ. ప. ౨౧; నేత్తి. ౨౬) వచనతో దిన్నభోజనే భుఞ్జిత్వా పరిస్సయాని పరివజ్జిత్వా సతిం పచ్చుపట్ఠపేత్వా విహరన్తో నిచ్చో హోతీతి. ఏవరూపస్స అత్థస్స వసేన ఆరుళ్హమ్పి సుత్తం న గహేతబ్బం, తేన వుత్తం నో చే తథా పఞ్ఞాయతీతి సిద్ధేపి ‘‘నో చే తథా పఞ్ఞాయతి, న ఓతరతి న సమేతీ’’తి. ‘‘బాహిరకసుత్తం వా’’తి వుత్తత్తా అత్తనో సుత్తమ్పి అత్థేన అసమేన్తం న గహేతబ్బం. పరో ఆచరియవాదన్తిఆదీసు ద్వీసు నయేసు పమాదలేఖవసేన తత్థ తత్థ ఆగతట్ఠకథావచనం థేరవాదేహి సద్ధిం యోజేత్వా వేదితబ్బం.

అథ పనాయం ఆచరియవాదం. పరో సుత్తన్తి పరవాదినా ‘‘మూలబీజం నామ హలిద్ది సిఙ్గివేరం వచా…పే… బీజే బీజసఞ్ఞీ ఛిన్దతి వా ఛేదాపేతి వా భిన్దతి వా…పే… ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి (పాచి. ౯౧) తుమ్హాకం పాఠత్తా హలిద్దిగణ్ఠిం ఛిన్దన్తస్స పాచిత్తియ’’న్తి వుత్తే సకవాదీ ‘‘యాని వా పనఞ్ఞాని అత్థి మూలే సఞ్జాయన్తీ’’తిఆదిం దస్సేత్వా తస్స అట్ఠకథాసఙ్ఖాతేన ఆచరియవాదేన పటిక్ఖిపతి. న హి గణ్ఠిమ్హి గణ్ఠి జాయతీతి. పరో సుత్తానులోమన్తి పరవాదినా ‘‘అనాపత్తి ఏవం అమ్హాకం ఆచరియానం ఉగ్గహోతి వచనస్సానులోమతో ‘అమ్హాకం పోరాణభిక్ఖూ ఏకపాసాదే గబ్భం థకేత్వా అనుపసమ్పన్నేన సయితుం వట్టతీతి తథా కత్వా ఆగతా, తస్మా అమ్హాకం వట్టతీ’తి తుమ్హేసు ఏవ ఏకచ్చేసు వదన్తేసు తుమ్హాకం న కిఞ్చి వత్తుం సక్కా’’తి వుత్తే సకవాదీ ‘‘సుత్తం సుత్తానులోమఞ్చ ఉగ్గహితకానంయేవ ఆచరియానం ఉగ్గహో పమాణ’’న్తిఆదిఅట్ఠకథావచనం దస్సేత్వా పటిసేధేతి. పరో అత్తనోమతిన్తి ‘‘ద్వారం వివరిత్వా అనాపుచ్ఛా సయితేసు కే ముచ్చన్తీ’’తి ఏత్థ పన ద్వేపి జనా ముచ్చన్తి యో చ యక్ఖగహితకో, యో చ బన్ధిత్వా నిపజ్జాపితోతి తుమ్హాకం థేరవాదత్తా అఞ్ఞే సబ్బేపి యథా తథా వా నిపన్నాదయోపి ముచ్చన్తీతి పటిసేధేతి.

అథ పనాయం అత్తనోమతిం. పరో సుత్తన్తి ‘‘ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తీ’’తి పరవాదినా గుత్తే సకవాదీ ‘‘దివా కిలన్తరూపో మఞ్చే నిసిన్నో పాదే భూమితో అమోచేత్వావ నిద్దావసేన నిపజ్జతి, తస్స అనాపత్తీ’’తిఆదిఅట్ఠకథావచనం (పారా. అట్ఠ. ౧.౭౭) దస్సేత్వా ఏకభఙ్గేన నిపన్నాదయోపి ముచ్చన్తీతి పటిసేధేతి. అథాయం అత్తనోమతిం. పరో సుత్తానులోమన్తి ‘‘దోమనస్సం పాహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీతిఆదివచనేహి (దీ. ని. ౨.౩౬౦) సంసన్దనతో సదారపోసే దోసో తుమ్హాకం నత్థి, తేన వుత్తం ‘పుత్తదారస్స సఙ్గహో’’’తి (ఖు. పా. ౫.౬; సు. ని. ౨౬౫) పరవాదినా వుత్తే కిఞ్చాపి సకవాదీ బహుస్సుతో న హోతి, అథ ఖో రాగసహితేనేవ అకుసలేన భవితబ్బన్తి పటిక్ఖిపతి. సేసేసుపి ఇమినా నయేన అఞ్ఞథాపి అనురూపతో యోజేతబ్బం. ఇదం సబ్బం ఉపతిస్సత్థేరాదయో ఆహు. ధమ్మసిరిత్థేరో పన ‘‘ఏత్థ పరోతి వుత్తో అఞ్ఞనికాయికో, సో పన అత్తనో సుత్తాదీనియేవ ఆహరతి. తాని సకవాదీ అత్తనో సుత్తాదిమ్హి ఓతారేత్వా సచే సమేతి గణ్హాతి, నో చే పటిక్ఖిపతీ’’తి వదతి.

చతుబ్బిధవినయకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పదభాజనీయవణ్ణనా

సిక్ఖాపదవిభఙ్గే పన కిఞ్చాపి యో పనాతి అనవసేసపరియాదానపదం, తథాపి భిక్ఖూతి ఇమినా పరపదేన సమానాధికరణత్తా తదనురూపానేవస్స విభఙ్గపదాని వుత్తాని. భిక్ఖునిబ్బచనపదాని తీణి కిఞ్చాపి సభిక్ఖుభావస్స, అభిక్ఖుభావస్స చాతి యస్స కస్సచి పబ్బజితస్స సాధారణాని, తథాపి ‘‘అసుద్ధో హోతి పుగ్గలో అఞ్ఞతరం పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నో, తఞ్చే సుద్ధదిట్ఠి సమానో అనోకాసం కారాపేత్వా చావనాధిప్పాయో వదేతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసేన దుక్కటస్సా’’తి ఏవమాదిసుత్తం నిబ్బచనత్థయుత్తోవ పుగ్గలో ‘‘ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసేన దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౩౮౯) ఏత్థ వత్థు, న ఇతరో గిహిభూతోతి దస్సనత్థం వుత్తం. సబ్బస్సపి వినయపిటకస్స సాధారణం భిక్ఖులక్ఖణం వత్థుఞ్హి భగవా ఆరభి. యో పన సుద్ధో ఏవ సమానో కేనచి కారణేన గిహిలిఙ్గే ఠితో, సో అత్తనో సభిక్ఖుభావత్తా ఏవ వత్థు హోతి, అసుద్ధోపి భిక్ఖులిఙ్గే ఠితత్తాతి అయమత్థో దస్సితో హోతి. అసుద్ధోపి ఞాతకేహి, పచ్చత్థికేహి వా రాజభయాదికారణేన వా కాసావేసు సఉస్సాహోవ అపనీతకాసావో వత్థు ఏవ పున కాసావగ్గహణేన థేయ్యసంవాసకభావానుపగమనతో, భిక్ఖునిబ్బచనత్థే అనిక్ఖిత్తధురత్తాతి వుత్తం హోతి. యో పన లిఙ్గత్థేనకో భిక్ఖునిబ్బచనత్థం సయఞ్చ అజ్ఝుపగతో, సంవాసం థేనేన్తో, తఞ్చే సుద్ధదిట్ఠి సమానో అనోకాసం కారాపేత్వా చావనాధిప్పాయో వదేతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసేన దుక్కటస్సాతి అయమ్పి అత్థో దస్సితో హోతి.

‘‘సమఞ్ఞాయ భిక్ఖు పటిఞ్ఞాయ భిక్ఖూ’’తి వచనద్వయం యథావుత్తఞ్చ అత్థం ఉపబ్రూహేతి, అన్తరా ఉప్పన్నాయ నియతాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా ఉపచ్ఛిన్నకుసలమూలో కేవలాయ సమఞ్ఞాయ, పటిఞ్ఞాయ చ ‘‘భిక్ఖూ’’తి వుచ్చతి, న పరమత్థతోతి ఇమం అతిరేకత్థం దీపేతి. కిం వుత్తం హోతి? ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం మహాసావజ్జం యథయిదం, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాదిట్ఠి. మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాని, భిక్ఖవే, మహావజ్జానీ’’తి ఆహచ్చభాసితం సఙ్గీతిత్తయారుళ్హం సుత్తం, అట్ఠకథాయమ్పిస్స ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమా ఏతేసన్తి మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమానీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౦) వుత్తం. పఞ్చ ఆనన్తరియకమ్మాని మహాసావజ్జాని, మిచ్ఛాదిట్ఠి పన మహాసావజ్జతరాతి అధిప్పాయోతి. కస్మా? తేసఞ్హి పరిచ్ఛేదో అత్థి, సబ్బబలవమ్పి కప్పట్ఠితికమేవ హోతి, నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియా పన పరిచ్ఛేదో నత్థి, తాయ సమన్నాగతస్స భవతో వుట్ఠానం నత్థి, తస్మా ‘‘ఇమస్స భిక్ఖుకరణా కుసలా ధమ్మా సంవిజ్జన్తీ’’తి వా ‘‘సుద్ధోవాయ’’న్తి వా న సక్కా వత్తుం. ‘‘దిట్ఠివిపత్తిపచ్చయా ద్వే ఆపత్తియో ఆపజ్జతీ’’తి వుత్తత్తా న సక్కా ‘‘అసుద్ధో’’తి వా ‘‘అఞ్ఞతరం పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నో’’తి వా వత్తుం. ఏస హి ఉభోపి పక్ఖే న భజతి, తేన వుత్తం ‘‘సమఞ్ఞాయ, పటిఞ్ఞాయ చ భిక్ఖు, న పరమత్థతో’’తి.

కిమత్థం పనేవం మహాసావజ్జాయ నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియా పారాజికం భగవా న పఞ్ఞపేసీతి? దుబ్బిజానత్తా. పకతియాపేసా దిట్ఠి నామ ‘‘సమ్మా’’తి వా ‘‘మిచ్ఛా’’తి వా దువిఞ్ఞేయ్యా, పగేవ ‘‘నియతా’’తి వా ‘‘అనియతా’’తి వాతి. తత్థ పారాజికాపత్తియా పఞ్ఞత్తాయ భిక్ఖూ అఞ్ఞమఞ్ఞం అసమదిట్ఠికం పారాజికం మఞ్ఞమానా ఉపోసథాదీని అకత్వా అచిరేనేవ సాసనం వినాసేయ్యుం, సయఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవేయ్యుం సుద్ధేసుపి భిక్ఖూసు విప్పటిపత్తియా పటిపజ్జనేన. తస్మా ఉపాయకుసలతాయ పారాజికం అపఞ్ఞాపేత్వా తస్స ఉక్ఖేపనీయకమ్మం, సమ్మావత్తఞ్చ పఞ్ఞాపేత్వా తం సఙ్ఘేన అసమ్భోగం, అసంవాసఞ్చ అకాసి. భగవా హి తస్స చే ఏసా దిట్ఠి అనియతా, సమ్మావత్తం పూరేత్వా ఓసారణం లభిత్వా పకతత్తో భవేయ్య. నియతా చే, అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం సో నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికో సమ్మావత్తం పూరేత్వా ఓసారణం లభిత్వా పకతత్తో భవేయ్య. కేవలం ‘‘సమఞ్ఞాయభిక్ఖు పటిఞ్ఞాయభిక్ఖూ’’తి నామమత్తధారకో హుత్వా పరం మరణా అరిట్ఠో వియ సంసారఖాణుకోవ భవిస్సతీతి ఇమం నయం అద్దస.

అట్ఠసు ఉపసమ్పదాసు తిస్సోవేత్థ వుత్తా, న ఇతరా పాటిపుగ్గలత్తా, భిక్ఖూనం అసన్తకత్తా చ. తత్థ హి ఓవాదపటిగ్గహణపఞ్హబ్యాకరణూపసమ్పదా ద్విన్నం థేరానం ఏవ, సేసా తిస్సో భిక్ఖునీనం సన్తకాతి ఇధ నాధిప్పేతా, తిస్సన్నమ్పి ఉపసమ్పదానం మజ్ఝే ‘‘భద్రో భిక్ఖూ’’తిఆదీని చత్తారి పదాని వుత్తాని తిస్సన్నం సాధారణత్తా. ఏహిభిక్ఖుభావేన వా సరణగమనఞత్తిచతుత్థేన వా ఉపసమ్పన్నో హి భద్రో చ సారో చ సేక్ఖో చ అసేక్ఖో చ హోతి, ఉపసమ్పదవచనం పన నేసం సావకభావదీపనత్థం. ఇమే ఏవ హి ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తి, న సమ్మాసమ్బుద్ధా, పచ్చేకబుద్ధా చ.

అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతోతి ఏత్థ చ ఆపత్తిం ఆపజ్జితుం భబ్బా ఞత్తిచతుత్థేనేవ కమ్మేన ఉపసమ్పన్నా. న హి అఞ్ఞే ఏహిభిక్ఖుసరణగమనఓవాదపటిగ్గహణపఞ్హబ్యాకరణాహి ఉపసమ్పన్నా ఆపత్తిం ఆపజ్జితుం భబ్బా, తేనేతే పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతో భిక్ఖూ’’తి అన్తిమోవ వుత్తోతి కిర ధమ్మసిరిత్థేరో, తం అయుత్తం. ‘‘ద్వే పుగ్గలా అభబ్బా ఆపత్తిం ఆపజ్జితుం బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చా’’తి (పరి. ౩౨౨) ఏత్తకమేవ వుత్తన్తి. అఞ్ఞథా ఏహిభిక్ఖుఆదయోపి వత్తబ్బా సియుం. కిఞ్చ భియ్యో ‘‘ద్వే పుగ్గలా భబ్బా ఆపత్తిం ఆపజ్జితుం భిక్ఖూ చ భిక్ఖునియో చా’’తి సామఞ్ఞేన వుత్తత్తా చ, అపిచ ఆపత్తిభయట్ఠానదస్సనతో చ. కథం? ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆవసథపిణ్డం కుక్కుచ్చాయన్తో న పటిగ్గహేసి, చీవరవిప్పవాసభయా చ సబ్బం తిచీవరం గహేత్వా నదిం తరన్తో మనం వుళ్హో అహోసి మహాకస్సపో. కిఞ్చ సరణగమనూపసమ్పదాయ ఉపసమ్పన్నే ఆరబ్భ సద్ధివిహారికవత్తాదీని అసమ్మావత్తన్తానం నేసం దుక్కటాని చ పఞ్ఞత్తాని దిస్సన్తి, తస్మా దుబ్బిచారితమేతం. అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతో భిక్ఖూతి పటిక్ఖిత్తాయ సరణగమనూపసమ్పదాయ అనుఞ్ఞాతప్పసఙ్గభయాతి ఉపతిస్సత్థేరో, ఆపత్తియా భబ్బతం సన్ధాయ తస్మిమ్పి వుత్తే పుబ్బే పటిక్ఖిత్తాపి సా పున ఏవం వదన్తేన అనుఞ్ఞాతాతి భిక్ఖూనం మిచ్ఛాగాహో వా విమతి వా ఉప్పజ్జతి, తస్మా న వుత్తాతి వుత్తం హోతి, తం ‘‘భిక్ఖునీ నామ ఉభతోసఙ్ఘే ఉపసమ్పన్నా’’తి (పాచి. ౧౬౧) ఇమినా సమేతి. ఇదఞ్హి సాకియాదీనం అనుఞ్ఞాతఉపసమ్పదాయ అనుప్పబన్ధభయా వుత్తం.

అయం పనేత్థ అమ్హాకం ఖన్తి – భిక్ఖు-పదనిద్దేసత్తా యత్తకాని తేన పదేన సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, యే చ వినయపిటకే తత్థ తత్థ సన్దిస్సన్తి సయం ఆపత్తాపజ్జనట్ఠేన వా దుట్ఠుల్లారోచనపటిచ్ఛాదనాదీసు పరేసం ఆపత్తికరణట్ఠేన వా, తే సబ్బేపి దస్సేత్వా ఇదాని యదిదం తస్స భిక్ఖు-పదస్స విసేసనత్థం వుత్తం పరపదం ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తి, తస్స వసేన ఇదం వుత్తం ‘‘అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతో భిక్ఖూ’’తి. సో ఏవ హి కమ్మవాచానన్తరమేవ సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో హోతి తతో పట్ఠాయ సఉద్దేససిక్ఖాపదానం ఉప్పత్తిదస్సనతో, తస్సేవ చ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం దిస్సతి, నేతరస్స. తస్సేవ చ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం సమ్భవతి ‘‘ఉల్లుమ్పతు మం, భన్తే, సఙ్ఘో అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి (మహావ. ౭౧, ౧౨౬) వత్వా సమాదిన్నత్తా, తస్సేవ చ ఉపసమ్పన్నసమనన్తరమేవ అకరణీయనిస్సయాచిక్ఖనదస్సనతో, వినయం పాతిమోక్ఖం ఉద్దేసం పచ్చక్ఖామీతిఆదిసిక్ఖాపచ్చక్ఖానలక్ఖణపారిపూరితో చాతి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం ఉపాదాయ సో ఏవ ఇధాధిప్పేతోతి వుత్తం హోతి.

యస్మా పనస్స సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం సబ్బథా యుజ్జతి, తస్మా ‘‘సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ తం తం వత్థుం వీతిక్కమన్తస్స తతో తతో ఆపత్తితో అనాపత్తి, ఇతరస్స ఆపత్తీ’’తి వత్తుం యుజ్జతి, తస్మా ‘‘యత్థ యత్థ సావజ్జపఞ్ఞత్తి, అనవజ్జపఞ్ఞత్తి వా, అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతో భిక్ఖూతి వుచ్చతి, తత్థ తత్థ తదజ్ఝాచారత్థేనాయమేవ ఞత్తిచతుత్థేన ఉపసమ్పన్నో అధిప్పేతో నామా’’తి వత్తుం యుజ్జతీతి వేదితబ్బం. ఏవం సన్తే యం వుత్తం ‘‘యాయ కాయచి ఉపసమ్పదాయ అయం ఇమస్మిం ‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవిత్వా పారాజికో హోతీ’తి అత్థే భిక్ఖూతి అధిప్పేతో’’తి, తమ్పి న వత్తబ్బమేవ. కథం హోతి? విరోధదోసోపి పరిహతో హోతి. కథం? సచే ఞత్తిచతుత్థేన ఉపసమ్పన్నో ఏవ ఇధాధిప్పేతో ‘‘భిక్ఖూ’’తి చ ‘‘ఉపసమ్పన్నో’’తి చ, తేన న ఉపసమ్పన్నో అనుపసమ్పన్నో నామాతి కత్వా ఞత్తిచతుత్థకమ్మతో అఞ్ఞథా ఉపసమ్పన్నా నామ మహాకస్సపత్థేరాదయో ఇతరేసం అనుపసమ్పన్నట్ఠానే ఠత్వా సహసేయ్యపదసోధమ్మాపత్తిం జనేయ్యుం, ఓమసనాదికాలే చ దుక్కటమేవ జనేయ్యున్తి ఏవమాదికో విరోధదోసో పరిహతో హోతీతి సబ్బం ఆచరియో వదతి. మఙ్గురచ్ఛవి నామ సామో.

యస్మా తే అతిమహన్తో జాతిమదో చిత్తం పరియుట్ఠాతి, తస్మా తుమ్హేహి మమ సాసనే ఏవం సిక్ఖితబ్బం. ‘‘సాతసహగతా పఠమజ్ఝానసుఖసహగతా అసుభే చ ఆనాపానే చా’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞాతి ఉద్ధుమాతకనిమిత్తే పటిలద్ధపఠమజ్ఝానసఞ్ఞా. రూపసఞ్ఞాతి పథవీకసిణాదిరూపావచరజ్ఝానసఞ్ఞా. సో తం బ్యాకాసి ‘‘అవిభూతా, భన్తే, ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞా అవడ్ఢితబ్బత్తా అసుభానం, విభూతా, భన్తే, రూపసఞ్ఞా వడ్ఢితబ్బత్తా కసిణాన’’న్తి. పఞ్చఉపసమ్పదక్కమో మహావగ్గా గహితో. ఞత్తిచతుత్థేనాతి ఏత్థ కిఞ్చాపి ఞత్తి సబ్బపఠమం వుచ్చతి, తిస్సన్నం పన అనుస్సావనానం అత్థబ్యఞ్జనభేదాభావతో అత్థబ్యఞ్జనభిన్నా ఞత్తితాసం చతుత్థాతి కత్వా ‘‘ఞత్తిచతుత్థ’’న్తి వుచ్చతి. బ్యఞ్జనానురూపమేవ అట్ఠకథాయ ‘‘తీహి అనుస్సావనాహి ఏకాయ చ ఞత్తియా’’తి వుత్తం, అత్థపవత్తిక్కమేన పదేన పన ‘‘ఏకాయ ఞత్తియా తీహి అనుస్సావనాహీ’’తి వత్తబ్బం. యస్మా పనేత్థ ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, కమ్మాని (మహావ. ౩౮౪), ఛ ఇమాని, భిక్ఖవే, కమ్మాని అధమ్మకమ్మం వగ్గకమ్మ’’న్తి (మహావ. ౩౮౭) వచనతో కుప్పకమ్మమ్పి కత్థచి ‘‘కమ్మ’’న్తి వుచ్చతి తస్మా ‘‘అకుప్పేనా’’తి వుత్తం.

యస్మా అకుప్పమ్పి ఏకచ్చం న ఠానారహం, యేన అప్పత్తో ఓసారణం ‘‘సోసారితో’’తి చమ్పేయ్యక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౯౫ ఆదయో) వుచ్చతి, తస్మా ‘‘ఠానారహేనా’’తి వుత్తం. యది ఏవం ‘‘ఠానారహేనా’’తి ఇదమేవ పదం వత్తబ్బం, న పుబ్బపదం ఇమినా అకుప్పసిద్ధితోతి చే? తం న, అట్ఠానారహేన అకుప్పేన ఉపసమ్పన్నో ఇమస్మిం అత్థే అనధిప్పేతోతి అనిట్ఠప్పసఙ్గతో. ద్వీహి పనేతేహి ఏకతో వుత్తేహి అయమత్థో పఞ్ఞాయతి ‘‘కేవలం తేన అకుప్పేన ఉపసమ్పన్నో అయమ్పి ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతో ‘భిక్ఖూ’తి, ఠానారహేన చ ఉపసమ్పన్నో అయమ్పి ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతో ‘భిక్ఖూ’తి, కుప్పేన ఉపసమ్పన్నో నాధిప్పేతో’’తి. తేనాయమ్పి అత్థో సాధితో హోతి ‘‘యో పన, భిక్ఖు, జానం ఊనవీసతివస్సం పుగ్గలం ఉపసమ్పాదేయ్య, సో చ పుగ్గలో అనుపసమ్పన్నో’’తి (పాచి. ౪౦౩) వచనతో యావ న ఞాయతి, తావ సమఞ్ఞాయభిక్ఖుపటిఞ్ఞాయభిక్ఖుభావం ఉపగతోపి న పుబ్బే దస్సితసమఞ్ఞాయభిక్ఖుపటిఞ్ఞాయభిక్ఖు వియ అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం ఉపసమ్పన్నట్ఠానే ఠత్వా ఓమసనపాచిత్తియాదివత్థు హోతి, కేవలం అనుపసమ్పన్నట్ఠానే ఠత్వా ‘‘అనుపసమ్పన్నే ఉపసమ్పన్నసఞ్ఞీ పదసో ధమ్మం వాచేతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తిఆది (పాచి. ౪౭) ఆపత్తివత్థుమేవ హుత్వా తిట్ఠతి. అకుప్పేన ఉపసమ్పన్నో పన పచ్ఛా పారాజికోపి జాతితో ఉపసమ్పన్నట్ఠానే తిట్ఠతీతి ‘‘పణ్డకో, భిక్ఖవే, అనుపసమ్పన్నో న ఉపసమ్పాదేతబ్బో, ఉపసమ్పన్నో నాసేతబ్బో’’తిఆదినా (మహావ. ౧౦౯) నయేన వుత్తేసు పన వజ్జనీయపుగ్గలేసు కోచి పుగ్గలో ‘‘ఉపసమ్పన్నో’’తి వుచ్చతి, నోపి ఉపసమ్పన్నట్ఠానే తిట్ఠతి, కోచి తిట్ఠతీతి వేదితబ్బం.

ఏత్థ పన అత్థి కమ్మం అకుప్పం ఠానారహం, అత్థి ఠానారహం నాకుప్పం, అత్థి అకుప్పఞ్చేవ న ఠానారహఞ్చ, అత్థి నాకుప్పం న చ ఠానారహన్తి ఇదం చతుక్కం వేదితబ్బం. తత్థ పఠమం తావ వుత్తం, తతియచతుత్థాని పాకటాని. దుతియం పరియాయేన భిక్ఖునిసఙ్ఘతో ఏకతోఉపసమ్పన్నాయ లిఙ్గపరివత్తే సతి లబ్భతి. తస్స హి పుగ్గలస్స పుబ్బే సిక్ఖమానకాలే లద్ధం ఞత్తిచతుత్థఉపసమ్పదాకమ్మం కిఞ్చాపి అకుప్పఞ్చేవ ఠానారహఞ్చ, పురిసలిఙ్గే పన పాతుభూతే ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తంయేవ ఉపజ్ఝం తమేవ ఉపసమ్పద’’న్తి (పారా. ౬౯) ఏత్థ అపరియాపన్నత్తా తస్స పుగ్గలస్స కేవలం సామణేరభావాపత్తితో కమ్మం దాని కుప్పం జాతన్తి వుచ్చతి. లిఙ్గపరివత్తేన చీవరస్స అధిట్ఠానవిజహనం వియ తస్స పుగ్గలస్స భిక్ఖునిసఙ్ఘేన కతాయ ఉపసమ్పదాయ విజహనం హోతీతి వేదితబ్బం, అఞ్ఞథా సో పుగ్గలో ఉపసమ్పన్నో భిక్ఖూతి ఆపజ్జతి. అథ వా లిఙ్గపరివత్తే అసతిపితం ఏకతోఉపసమ్పదాకమ్మం కుప్పతి, యథాఠానే న తిట్ఠతి. తస్మా న తావ సా ‘‘భిక్ఖునీ’’తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. యస్మా అఞ్ఞతరం పారాజికం ధమ్మం ఆపజ్జిత్వాపి అనాపజ్జిత్వాపి ఉప్పబ్బజితుకామతాయ గిహిలిఙ్గం సాదియన్తియా పునపి ఉపసమ్పదా ఉభతోసఙ్ఘే లబ్భతి, తస్మా తేన పరియాయేన ‘‘కుప్పతీతి కుప్ప’’న్తి వుచ్చతి, యథావుత్తకమ్మదోసాభావతో పన ‘‘ఠానారహ’’న్తి. భిక్ఖునీ పన గిహిలిఙ్గం సాదియన్తికాలే న పురిసలిఙ్గపాతుభావే సతి భిక్ఖూసు ఉపసమ్పదం లబ్భతీతి సాధకం కారణం న దిస్సతి, సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ ఉప్పబ్బజితా చే, లభతీతి ఏకే, తం పనాయుత్తం భిక్ఖునియా సిక్ఖాపచ్చక్ఖనాభావతోతి అమ్హాకం ఖన్తీతి ఆచరియో. ‘‘యథా ‘కత్తబ్బ’న్తి వుత్తం, తథా అకతే కుప్పతీతి కత్వా కరణం సత్థుసాసన’’న్తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. యత్థ యత్థ ‘‘గణ్ఠిపదే’’తి వుచ్చతి, తత్థ తత్థ ‘‘ధమ్మసిరిత్థేరస్స గణ్ఠిపదే’’తి గహేతబ్బం.

సాజీవపదభాజనీయవణ్ణనా

‘‘మహాబోధిసత్తా నియతా’’తి వుత్తం అనుగణ్ఠిపదే. యత్థ ‘‘అనుగణ్ఠిపదే’’తి, తత్థ ‘‘వజిరబుద్ధిత్థేరస్సా’’తి గహేతబ్బం. సావకబోధిపచ్చేకబోధిసమ్మాసమ్బోధీతి వా తీసు బోధీసు సమ్మాసమ్బోధియం సత్తా బోధిసత్తా మహాబోధిసత్తా నామ. పాతిమోక్ఖసీలబహుకత్తా, భిక్ఖుసీలత్తా, కిలేసపిదహనవసేన వత్తనతో, ఉత్తమేన భగవతా పఞ్ఞత్తత్తా చ అధికం, బుద్ధుప్పాదేయేవ పవత్తనతో ఉత్తమన్తి అఞ్ఞతరస్మిం గణ్ఠిపదే. కిఞ్చాపి పచ్చేకబుద్ధాపి ధమ్మతావసేన పాతిమోక్ఖసంవరసీలేన సమన్నాగతావ హోన్తి, తథాపి ‘‘బుద్ధుప్పాదేయేవ పవత్తతీ’’తి నియమితం తేన పరియాయేనాతి. తేనాహ ‘‘న హి తం పఞ్ఞత్తిం ఉద్ధరిత్వా’’తిఆది. పాతిమోక్ఖసంవరతోపి చ మగ్గఫలసమ్పయుత్తమేవ సీలం అధిసీలం, తం పన ఇధ అనధిప్పేతం. న హి తం పాతిమోక్ఖుద్దేసేన సఙ్గహితన్తి. సమన్తభద్రకం కారణవచనం సబ్బసిక్ఖాపదానం సాధారణలక్ఖణత్తా ఇమిస్సా అనుపఞ్ఞత్తియా అరియపుగ్గలా చ ఏకచ్చం ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తీతి సాధితమేతం, తస్మా ‘‘న హి తం సమాపన్నో మేథునం ధమ్మం పటిసేవతీ’’తి అట్ఠకథావచనం అసమత్థం వియ దిస్సతీతి? నాసమత్థం, సమత్థమేవ యస్మిం యస్మిం సిక్ఖాపదే సాసా విచారణా, తస్స తస్సేవ వసేన అట్ఠకథాయ పవత్తితో. తథా హి కఙ్ఖావితరణియం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) ఉదకుక్ఖేపసీమాధికారే ‘‘తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేత్వా అన్తరవాసకం అనుక్ఖిపిత్వా ఉత్తరన్తియా భిక్ఖునియా’’తి వుత్తం భిక్ఖునివిభఙ్గే ఆగతత్తా. ఏసేవ నయో అఞ్ఞేపి ఏవరూపేసు. కిమత్థన్తి చే తం? పాళిక్కమానువత్తనేన పాళిక్కమదస్సనత్థం. తత్రిదం సమాసతో అధిప్పాయదీపనం – పదసోధమ్మసిక్ఖాపదస్స తికపరిచ్ఛేదే ఉపసమ్పన్నే ఉపసమ్పన్నసఞ్ఞీ, అనాపత్తి, అకటానుధమ్మసిక్ఖాపదవసేన ఉపసమ్పన్నే ఉక్ఖిత్తకే సియా ఆపత్తి, తథా సహసేయ్యసిక్ఖాపదేతి ఏవమాది. అత్థో పనేత్థ పరతో ఆవి భవిస్సతి.

యం వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘తతోపి చ మగ్గఫలచిత్తమేవ అధిచిత్తం, తం పన ఇధ అనధిప్పేత’’న్తి చ, ‘‘తతోపి చ మగ్గఫలపఞ్ఞావ అధిపఞ్ఞా, సా పన ఇధ అనధిప్పేతా. న హి తంసమాపన్నో భిక్ఖు మేథునం ధమ్మం పటిసేవతీ’’తి. ‘‘తత్ర యాయం అధిసీలసిక్ఖా, అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతా సిక్ఖా’’తి ఇమాయ పాళియా విరుజ్ఝతి. అయఞ్హి పాళి అధిసీలసిక్ఖావ ఇధ అధిప్పేతా, న ఇతరాతి దీపేతి. అట్ఠకథావచనం తాసమ్పి తిణ్ణం లోకియానం అధిప్పేతతం దీపేతి. అయం పనేత్థ అట్ఠకథాధిప్పాయో – తిస్సోపి లోకియా సిక్ఖా ఇమస్మిం పఠమపారాజికే సమ్భవన్తి, కాలేనాపి అధిచిత్తపఞ్ఞాలాభీ భిక్ఖు తథారూపం అసప్పాయం పచ్చయం పటిచ్చ తతో తతో అధిచిత్తతో, అధిపఞ్ఞాతో చ ఆవత్తిత్వా సీలభేదం పాపుణేయ్యాతి ఠానమేతం విజ్జతి, న లోకుత్తరచిత్తపఞ్ఞాలాభీ, అయం నయో ఇతరేసుపి సబ్బేసు అదిన్నాదానాదీసు సచిత్తకేసు లబ్భతి, అచిత్తకేసు పన ఇతరోపి. తథాపి కేవలం వినయపిటకస్స, పాతిమోక్ఖసీలస్స చ సఙ్గాహకత్తా ‘‘సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయా’’తి ఇమస్మిం ఉత్తరపదే పచ్చక్ఖానారహా అధిసీలసిక్ఖావ లోకియాతి దస్సనత్థం పాళియం ‘‘తత్ర యాయం అధిసీలసిక్ఖా, అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతా సిక్ఖా’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఏత్థ సిక్ఖాతి కాయవచీదుచ్చరితతో విరతీ చ చేతనా చ, అఞ్ఞత్ర చేతనాయేవ వేదితబ్బా. సిక్ఖాపదన్తి సఉద్దేససిక్ఖాపదం, ఏకచ్చం అనుద్దేససిక్ఖాపదఞ్చ లబ్భతి. చిత్తస్స అధికరణం కత్వాతి తస్మిం సిక్ఖతీతి అధికరణత్థే భుమ్మన్తి దస్సనత్థం వుత్తం. యథాసిక్ఖాపదన్తి పచ్చవేక్ఖణవసేన వుత్తం. సీలపచ్చవేక్ఖణాపి హి సీలమేవ, తస్మా సుప్పటిచ్ఛన్నాదిచారిత్తేసు విరతివిప్పయుత్తచేతనం పవత్తేన్తోపి సిక్ఖం పరిపూరేన్తోత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. ‘‘సమ్పజానముసావాదే పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౨) వుత్తమరియాదం అవీతిక్కమన్తో ‘‘తస్మిఞ్చ సిక్ఖాపదే సిక్ఖతీ’’తి వుచ్చతి. అఞ్ఞతరస్మిం పన గణ్ఠిపదే వుత్తం ‘‘సిక్ఖాతి తం సిక్ఖాపదం సిక్ఖనభావేన పవత్తచిత్తుప్పాదో. సాజీవన్తి పఞ్ఞత్తి. తదత్థదస్సనత్థం పుబ్బే మేథునసంవరస్సేతం అధివచన’’న్తి. యస్మా సిక్ఖాయ గుణసమ్మతాయ పుఞ్ఞసమ్మతాయ తన్తియా అభావతో లోకస్స దుబ్బల్యావికమ్మం తత్థ న సమ్భవతి. పత్థనీయా హి సా, తస్మా ‘‘యఞ్చ సాజీవం సమాపన్నో, తత్థ దుబ్బల్యం అనావికత్వా’’తి వుత్తం. ఆణాయ హి దుబ్బల్యం సమ్భవతీతి ఆయస్మా ఉపతిస్సో.

సిక్ఖాపచ్చక్ఖానకథావణ్ణనా

ఏత్థ యామీతి అముకస్మిం తిత్థాయతనే, ఘరాదిమ్హి వా. భావవికప్పాకారేనాతి ‘‘అహం అస్స’’న్తి ఆగతత్తా యం యం భవితుకామో, తస్స తస్స భావస్స వికప్పాకారేన, భిక్ఖుభావతో అఞ్ఞభావవికప్పాకారేనాతి అధిప్పాయో.

౪౬. హన్దాతి వచసాయేవ. గిహిభావం పత్థయమానోతిఆదిపదేహి చిత్తనియమం దస్సేతి. ఏకేనేవ చిత్తేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం హోతి, న తదభావేనాతి.

౫౧. బుద్ధం ధమ్మన్తిఆదిపదేహి ఖేత్తనియమం దస్సేతి. తత్థ ఆదితో చుద్దసహి పదేహి సభావపరిచ్చాగో, పచ్ఛిమేహి అట్ఠహి భావన్తరాదానఞ్చ దస్సితం హోతి. పచ్చక్ఖామి ధారేహీతి ఏతేహి కాలనియమం దస్సేతి. వదతీతి ఇమినా పదేన పయోగనియమం దస్సేతి. విఞ్ఞాపేతీతి ఇమినా విజానననియమం దస్సేతి. ఉమ్మత్తకో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాతి, ఉమ్మత్తకస్స సన్తికే సిక్ఖం పచ్చక్ఖాతీతిఆదీహి పుగ్గలనియమం దస్సేతి. అరియకేన మిలక్ఖస్స సన్తికే సిక్ఖం పచ్చక్ఖాతీతిఆదీహి పన పుగ్గలాదినియమేపి సతి విజానననియమాసమ్భవం దస్సేతి. తత్థ ‘‘యాయ మిలక్ఖభాసాయ కాలనియమో నత్థి, తాయపి భాసాయ కాలనియమత్థదీపనే సతి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం రుహతీతి నో మతీ’’తి ఆచరియో. దవాయాతిఆదీహి ఖేత్తాదినియమే సతిపి చిత్తనియమాభావేన న రుహతీతి దస్సేతి. సావేతుకామో న సావేతీతి చిత్తనియమేపి సతి పయోగనియమాభావేన న రుహతీతి దస్సేతి. అవిఞ్ఞుస్ససావేతి, విఞ్ఞుస్స న సావేతీతి చిత్తఖేత్తకాలపయోగపుగ్గలవిజానననియమేపి సతి యం పుగ్గలం ఉద్దిస్స సావేతి, తస్సేవ సవనే న రుహతి, న అఞ్ఞస్సాతి దస్సనత్థం వుత్తం, తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘యది అయమేవ జానాతూతి ఏకం నియమేత్వా ఆరోచేతి, తఞ్చే సో ఏవ జానాతి, పచ్చక్ఖాతా హోతి సిక్ఖా. అథ సో న జానాతి…పే… అప్పచ్చక్ఖాతా హోతి సిక్ఖా’’తి. సబ్బసో వా పన న సావేతి, అప్పచ్చక్ఖా హోతి సిక్ఖాతి చిత్తాదినియమేనేవ సిక్ఖా పచ్చక్ఖాతా హోతి, న అఞ్ఞథాతి దస్సనత్థం వుత్తం. ఏత్తావతా ‘‘సిక్ఖా…పే… దుబ్బల్యం అనావికత్వా’’తి పదస్స పదభాజనం తీహి ఆకారేహి దస్సితం హోతి. తత్థ ద్వే అమిస్సా, పచ్ఛిమో ఏకో మిస్సోతి వేదితబ్బో. తేనేవ వచీభేదేనాతి తదత్థదీపనమత్తం వచనం సుత్వావ తేనేవ వచీభేదేన జానాపేతీతి అత్థో. చిత్తసమ్పయుత్తన్తి పచ్చక్ఖాతుకామతాచిత్తసమ్పయుత్తం. సమయఞ్ఞూ నామ తదధిప్పాయజాననమత్తేన హోతి.

౫౩. వణ్ణపట్ఠానం బుద్ధగుణదీపకం సుత్తం. ఉపాలిగహపతినా వుత్తా కిర ఉపాలిగాథా. పఞ్ఞాణం సఞ్ఞాణన్తి అత్థతో ఏకం, తస్మా బోధిపఞ్ఞాణన్తి బోధిసఞ్ఞాణం, బోధిబీజన్తి వుత్తం హోతి.

ద్విన్నమ్పి నియమేత్వాతి ఏత్థ ‘‘ద్వీసుపి జానన్తేసు ఏవ పచ్చక్ఖామీతి అధిప్పాయేన వుత్తే తేసు ఏకో చే జానాతి, న పచ్చక్ఖాతా హోతీ’’తి అఞ్ఞతరస్మిమ్పి గణ్ఠిపదే వుత్తం, తం అట్ఠకథాయ న సమేతి. ‘‘గిహీ హోమీ’’తి వా ‘‘గిహిమ్హీ’’తి వా వుత్తే కిఞ్చాపి వత్తమానవచనం హోతి. ‘‘ధారేహీ’’తి అత్థాభావా చ ‘‘ధారేహీ’’తి వుత్తే చ పరస్సుపరి గచ్ఛతి, తస్మా న హోతి. సన్దిట్ఠికం ధమ్మన్తి సబ్బత్థ ధమ్మవచనం వుత్తం యం సన్ధాయ ‘‘సన్దిట్ఠిక’’న్తి వదతి, తం పకాసేతుం. అఞ్ఞథా ‘‘విజితవిజయం పచ్చక్ఖామీ’’తి వుత్తే చక్కవత్తిఆదీసుపి తప్పసఙ్గతో బుద్ధసద్దోపి అవసానే వత్తబ్బో భవేయ్య. ఆచరియవేవచనేసు పన యో మం పబ్బాజేసీతిఆది ఉపజ్ఝం అగ్గహేత్వా, పరం వా ఉద్దిస్స పబ్బజితం సన్ధాయ వుత్తన్తి. ఓకల్లకోతి కపణాధివచనం. మోళిబద్ధోతి సిఖాబద్ధో, ఓముక్కమకుటో వా. చేల్లకో అథేరో. చేటకో మజ్ఝిమో. మోళిగల్లో మహాసామణేరో. మనుస్సవిగ్గహనాగాదీనం నాగరూపాదీనం వా సన్తికే, భాసాజాననకిన్నరాదీనం వా. ‘‘దేవతా నామ మహాపఞ్ఞా’’తి కిర పాఠో. దవాయాతి సహసా. రవాభఞ్ఞేనాతి ఖలితభఞ్ఞేన. అక్ఖరసమయానఞ్హి నాభిఞ్ఞాతాయ వా కరణానం అవిసదతాయ వా హోతి రవాభఞ్ఞం. అవిధేయ్యిన్ద్రియతాయ ‘‘పోత్థకరూపసదిసస్సా’’తి వుత్తం, గరుమేధస్స మన్దపఞ్ఞస్స. కిత్తావతా పన గరుమేధో హోతీతి చే? సమయే అకోవిదతాయ.

సిక్ఖాపచ్చక్ఖానకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

మూలపఞ్ఞత్తికథావణ్ణనా

౫౫. ‘‘పటిసేవతినామా’’తి పదం మాతికాయం నత్థి, తస్మా ‘‘పటిసేవేయ్యాతి ఏత్థా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఏసో మేథునధమ్మో నామా’’తి సబ్బపాళిపోత్థకేసు, అట్ఠకథాయం ‘‘ఏసో వుచ్చతి మేథునధమ్మో నామా’’తి ఉద్ధటా. ఇత్థియా నిమిత్తేన అత్తనో నిమిత్తన్తి దువిఞ్ఞేయ్యమేతం దస్సితం. అత్తనో నిమిత్తేన ఇత్థియా నిమిత్తం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా న దస్సితం. చత్తారి ఠానాని ముఞ్చిత్వాతి ఏత్థ అబ్భన్తరతలం ఛుపన్తంయేవ సన్ధాయ వుత్తం, అచ్ఛుపన్తం నీహరన్తస్స అనాపత్తి. మజ్ఝన్తి అగ్గప్పదేసం. ఉపరిభాగమజ్ఝన్తి ఉపరిభాగస్స అగ్గప్పదేసం. నట్ఠకాయప్పసాదన్తి ఏత్థ ఉపహతిన్ద్రియస్స ఆపత్తిసమ్భవతో ఇధాపి ఆపత్తీతి చే? నేతి దస్సనత్థం ‘‘మతచమ్మం వా’’తిఆది వుత్తం. మతచమ్మఞ్హి అనుపాదిన్నం, ఉపాదిన్నే ఏవ పారాజికాపత్తి. అపిధాయ అప్పటిచ్ఛాదేత్వా. యథా దన్తా న దిస్సన్తి, తథా పిధాయేవ నిసీదితబ్బన్తి అధిప్పాయో.

గోనసోతి గోణపిట్ఠికో మణ్డలసప్పో, యస్స పిట్ఠే లోహితకాని మణ్డలాని దిస్సన్తి. కలలపరిచయవారిచారమచ్ఛగ్గహణేన కిఞ్చాపి సముద్దే మహాముఖా హత్థిసరీరమ్పి ఏకప్పహారేన గిలితుం సమత్థా తతో మహన్తతరా చ గహితా హోన్తి, తేసం ముఖాదీసు మేథునధమ్మో న సమ్భవతీతి తత్థ ఠానపరిచ్ఛేదో నత్థీతి ఏకే, విచారేత్వా గహేతబ్బం. ఏతమేవ హీతి అనన్తరం సన్ధాయ. సద్ధిం యోజనాయ అక్ఖరయోజనాయ. ‘‘పఞ్ఞత్తం పన సిక్ఖాపదం సబ్బేహిపి లజ్జీపుగ్గలేహి సమం సిక్ఖితబ్బభావతో సమసిక్ఖతా నామాతి వుత్తత్తా సబ్బసిక్ఖాపదం సబ్బభిక్ఖూహి సిక్ఖితబ్బం. న హి కస్సచి ఊనమధికం వా అత్థీ’’తి తస్స గణ్ఠిపదే వుత్తం. పరివారే పన –

‘‘న ఉక్ఖిత్తకో న చ పన పారివాసికో,

న సఙ్ఘభిన్నో న చ పన పక్ఖసఙ్కన్తో;

సమానసంవాసకభూమియా ఠితో,

కథం ను సిక్ఖాయ అసాధారణో సియా’’తి. (పరి. ౪౭౯) –

వుత్తం. తదట్ఠకథాయ చ ‘‘అయం పఞ్హా నహాపితపుబ్బకం సన్ధాయ వుత్తా. అయఞ్హి ఖురభణ్డం పరిహరితుం న లభతి, అఞ్ఞే లభన్తి. తస్మా సిక్ఖాయ అసాధారణో’’తి వుత్తం. తం సబ్బం యథా సంసన్దతి సమేతి, తథా వేదితబ్బం. భిక్ఖునీనంయేవ సాధారణాని సిక్ఖాపదానిపి భిక్ఖు సిక్ఖతి, ఏవమఞ్ఞోపి అన్హాపితపుబ్బకో భిక్ఖు తం సిక్ఖాపదం సిక్ఖతి ఏవ తదత్థకోసల్లత్థన్తి కత్వా సబ్బమ్పి సిక్ఖాపదం సమసిక్ఖతా నామాతి. యం తం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘తిస్సో ఇత్థియో’’తిఆదివిభఙ్గోతంనియామకోతిలక్ఖణత్తా వత్థునియమనత్థం వుత్తం. తేన అమనుస్సిత్థిప్పసఙ్గేన కతే సువణ్ణరజతాదిమయే పటిక్ఖిపతి. ఇతో పట్ఠాయ యే చ ‘‘తయో అత్థవసే పటిచ్చ విభఙ్గో పవత్తతీ’’తి పుబ్బే వుత్తా, తే యథాసమ్భవం యోజేత్వా వేదితబ్బా.

పఠమచతుక్కకథావణ్ణనా

౫౭. ఆపత్తి పారాజికా అస్స హోతీతి ఏత్థ యస్మా సా అకుసలా ఆపత్తి తస్స భిక్ఖునో సీలసమ్భవం అభిభవతి, రాగాభిభవే తస్మిం పారాజికాతి లద్ధనామా పుబ్బభాగే ఆపన్నా దుక్కటథుల్లచ్చయాదయో ఆపత్తియో అభిభవిత్వా వినాసేత్వా సయమేవేకా అస్స. వత్థునా సభాగాహి వా అసభాగాహి వా అఞ్ఞాహి పారాజికత్తేన సమానజాతికాహి ఆపత్తీహి సయం నాభిభవీయతీతి ఏకే. తం తం పుబ్బే విచారితమేవ. యదా పన చతస్సోపి పారాజికాపత్తియో ఏకతో హోన్తి, తదా తా తస్స భిక్ఖునో భిక్ఖుభావం అభిభవన్తి, అభిక్ఖుం కరోన్తి, అనుపసమ్పన్నం కరోన్తి, సమఞ్ఞాయపి భిక్ఖు న హోతి. ఓమసవాదపాచిత్తియం న జనేతీతి ఏకే. దుతియేన అత్థవికప్పేన పారాజికస్స ధమ్మస్స పత్తి సమ్పత్తి ఆపత్తీతి అత్థో సఙ్గహితో హోతీతి కత్వా ఆపత్తిసమ్పత్తివాదీనం సఙ్గహితో హోతి, యుజ్జతి చేసా పరసాపేక్ఖా. సాపత్తికో నామ సో భిక్ఖు హోతి, అఞ్ఞథా తస్స ఖణభఙ్గేన అనాపత్తికో భవేయ్య, న చ హోతీతి. కదా పన హోతీతి? యదా కాలం కరోతి, యదా చ సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ సామణేరాదిభూమియం తిట్ఠతి. యది ఏవం సిక్ఖాయ పచ్చక్ఖాతాయ పారాజికాపత్తి పచ్చక్ఖాతా హోతి సిక్ఖా చాతి ఉభయం తస్స ఏకతో అత్థి, సఙ్ఘాదిసేసాదిఆపత్తి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేన కిం న పచ్చక్ఖాతా, పున ఉపసమ్పన్నేన దేసాపేతబ్బా. సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం ఆపత్తివుట్ఠానం జాతం, అభిక్ఖు ఆపత్తితో వుట్ఠాతి, గహట్ఠో వుట్ఠాతి, సామణేరో వుట్ఠాతి, తతో వినయవిరోధా న వుట్ఠాతి. హఞ్చి పన వుట్ఠాతి గహట్ఠో, సామణేరో వా సీలసమ్పన్నోవ ఝానలాభీ అస్స, సోతాపత్తిఫలస్స వా అరహత్తఫలస్స వా లాభీ అస్స, పారాజికాపత్తియా సాపత్తికో అరహా అస్స. ఉక్ఖిత్తకో ఉప్పబ్బజితో వా పరివాసారహో మానత్తారహో ఉప్పబ్బజితో వా సీలసమ్పన్నో ఝానలాభీ అస్స, సోతాపత్తిఫలస్స, అరహత్తఫలస్స వా లాభీ అస్స, సాపత్తికో సన్తరాయికో అరహా అస్స, సో పున ఉపసమ్పన్నో పరివాసం, మానత్తం వా దత్వా అబ్భేతబ్బో ఉక్ఖిత్తకో ఓసారేతబ్బోతి సమానో అయం ఉపలబ్భోతి.

అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – పారాజికం ధమ్మం ఆపన్నో యావ భిక్ఖుభావం పటిజానాతి సాదియతి సంవాసం, సన్తరాయికత్తా ఉపోసథదివసాదీసు గహట్ఠస్స వియ సయమేవ సీలం సమాదియన్తస్సపి న సీలసమాదానం రుహతి, పగేవ ఝానాదీని. సో చే భిక్ఖుభావం న సాదియతి న పటిజానాతి సంవాసం న సాదియతి, కేవలం భిక్ఖూనం ఆవికత్వా రాజవేరిచోరాదిభయేన కాసావం న పరిచ్చజతి, అనుపసమ్పన్నోవ హోతి సహసేయ్యాదిం జనేతి, సీలస్స చ ఝానాదీనఞ్చ భాగీ హోతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘ఆపన్నేన విసుద్ధాపేక్ఖేన సన్తీ ఆపత్తి ఆవికాతబ్బా, ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతి, పఠమస్స ఝానస్స అధిగమాయా’’తిఆది (మహావ. ౧౩౪-౧౩౫).

తత్థ సన్తీ ఆపత్తీతి సావసేసానవసేసప్పభేదా సబ్బాపి ఆపత్తి ఆపన్నా అధిప్పేతా. ఏవం సన్తేపి పగేవ గహట్ఠాదిభూమియం ఠితో ఝానాదీనం భాగీ అస్స సుద్ధన్తే ఠితత్తా, యో పన ఉక్ఖిత్తకో అనోసారితో, గరుధమ్మం వా ఆపజ్జిత్వా అవుట్ఠితో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ గహట్ఠాదిభూమియం ఠితో, న సో ఝానాదీనం భాగీయేవ భవతి న సుద్ధన్తే ఠితత్తా, సకరణీయత్తా చ, తేనేవ భగవతా ‘‘సో పున ఉపసమ్పన్నో ఓసారేతబ్బో’’తి వుత్తం, తస్మా తస్స పుగ్గలస్స తే భిక్ఖుకాలే ఆపన్నా అన్తరాయికా ధమ్మా విప్పటిసారం జనయిత్వా అవిప్పటిసారమూలకానం పామోజ్జాదీనం సమ్భవం నివారేన్తి, నో సకాసావేసుయేవ. నో చే నివారేన్తి, సమ్భవతి. గరుకం ఆపజ్జిత్వా భిక్ఖూనం ఆవికత్వా చే ఉప్పబ్బజితో, పకతత్తో హుత్వా ఉప్పబ్బజితోతి కత్వా ఝానాదీనం భాగీ అస్స ‘‘ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతీ’’తి వుత్తత్తా. పగేవ భిక్ఖుకాలే, న త్వేవ ఉక్ఖిత్తకో సకరణీయత్తాతి ఏకే. తదనువత్తనకో పన తం లద్ధిం పహాయ భాగీ అస్స. న, భిక్ఖవే, సగహట్ఠాయ పరిసాయ (మహావ. ౧౫౪) సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకస్స అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నకస్స నిసిన్నపరిసాయాతి (మహావ. ౧౮౩) ఏత్థ గహట్ఠో నామ పకతియా గిహిలిఙ్గే ఠితో. సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ భిక్ఖులిఙ్గే ఠితో సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకో. సో సకాసావేసు సాపేక్ఖత్తా సామణేరభావం పత్థయమానో తేనేవ లిఙ్గేన తీహి సరణగమనేహి సామణేరో హోతి. అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నో సంవాసం సాదియన్తోపి పచ్ఛా పుబ్బే వుత్తక్కమేన అసాదియిత్వా సామణేరభావం పత్థయమానో సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకో వియ తీహి సరణగమనేహి సామణేరో హోతి, న పున కాసావం పటిగ్గాహాపేతబ్బో భిక్ఖూహి పఠమం దిన్నలిఙ్గేయేవ ఠితత్తా. యో పన పారాజికో చోదియమానో పరాజిత్వా ‘‘హన్ద, భన్తే, సామణేరో భవామి, సరణాని దేథా’’తి వదతి, ‘‘సాధు గణ్హాహీ’’తి న వత్తబ్బో, గిహిలిఙ్గే ఠపేత్వా పున కాసాయాని పటిగ్గాహాపేత్వా పబ్బాజేతబ్బో. ‘‘ఇదం పన సబ్బం అత్తనో మతియా వుత్తత్తా విచారేత్వా గహేతబ్బ’’న్తి ఆచరియో వదతి. పవేసనం నామ అఙ్గజాతం పవేసేన్తస్స అఙ్గజాతేన సమ్ఫుసనం. పవిట్ఠం నామ యావ మూలా పవేసేన్తస్స విప్పకతకాలే వాయామకాలో. సుక్కవిస్సట్ఠిసమయే అఙ్గజాతం ఠితం నామ. ఉద్ధరణం నామ నీహరణకాలో. గణ్ఠిపదే పన ‘‘వాయామతో ఓరమిత్వా ఠానం ఠితం నామా’’తి వుత్తం, తం అసఙ్కరతో దస్సనత్థం వుత్తం. పవేసనపవిట్ఠఉద్ధరణకాలేసుపి సుక్కవిస్సట్ఠి హోతియేవ.

పఠమచతుక్కకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఏకూనసత్తతిద్విసతచతుక్కకథావణ్ణనా

౫౯-౬౦. ‘‘మతం యేభుయ్యేన అక్ఖాయిత’’న్తి వచనతో అమతం యేభుయ్యేన ఖాయితమ్పి పారాజికవత్థుమేవాతి దస్సేతి. సబ్బసో ఖాయితం, ఉప్పాటితం వా థుల్లచ్చయవత్థుమేవాతి దస్సేతి, తథా ‘‘యేభుయ్యేన ఖాయిత’’న్తి వచనతో మతం సబ్బఖాయితం, ఉప్పాటితం వా దుక్కటవత్థూతి దస్సేతి. న చ సావసేసం పఞ్ఞపేన్తి. కిం కారణా? ఇదఞ్హి సిక్ఖాపదం లోకవజ్జం, న పణ్ణత్తివజ్జం. తత్థ సిక్ఖాపదన్తి పారాజికం అధిప్పేతం. తత్థ థుల్లచ్చయమ్పి హి లోకవజ్జం, న పణ్ణత్తివజ్జం. అథ వా ఉభయమ్పి అనవసేసం పఞ్ఞత్తం. పారాజికఖేత్తే హి హేట్ఠిమకోటిం పాపేత్వా ఠపితే తతో పరం థుల్లచ్చయన్తి పఞ్ఞత్తమేవ హోతి. తత్థ థుల్లచ్చయఖేత్తమ్పి పారాజికఖేత్తం వియ హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఉపడ్ఢక్ఖాయితే థుల్లచ్చయన్తి యత్థ నిమిత్తం ఖాయితం, తం దుక్కటవత్థూతి వేదితబ్బం. ఏత్థాహ – పణ్ణత్తివజ్జం కిం సావసేసమేవ భగవా పఞ్ఞాపేతీతి? న. ఏకంసతో పన యథాసమ్భవం తత్థ తత్థ పకాసయిస్సామ, కిమత్థం పన భగవా ఉపడ్ఢక్ఖాయితే పారాజికం న పఞ్ఞాపేసీతి అయం తావ అపుచ్ఛా బుద్ధవిసయత్తా వినయపఞ్ఞత్తియా. ఇదం పనేత్థ కారణపతిరూపకం ‘‘ఉపడ్ఢభావస్స దుబ్బినిచ్ఛయత్తా’’తి. యేభుయ్యేన ఖాయితం నామ వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గముఖానం చతూసు కోట్ఠాసేసు ద్వే కోట్ఠాసే అతిక్కమ్మ యావ తతియకోట్ఠాసపరియోసానా ఖాదితం, తతియకోట్ఠాసం అతిక్కమ్మ యావ చతుత్థకోట్ఠాసపరియోసానా దుక్కటవత్థు.

యదిపి నిమిత్తం సబ్బసో ఖాయితన్తి ‘‘జీవమానకసరీరంయేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. అల్లసరీరేతి అభినవే, అకుథితే వా మనుస్సానం జీవమానసరీరే అక్ఖినాసాదీసు థుల్లచ్చయమేవ. తిరచ్ఛానగతానం హత్థిఅస్సాదీనం నాసాయ వత్థికోసే చ థుల్లచ్చయన్తి ‘‘అమగ్గేన అమగ్గం పవేసేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి ఇమాయ పాళియా అత్థవిసేసేనేత్థ వుత్తం. ఉపకచ్ఛకాదీసు దుక్కటం, సబ్బేసమ్పి తిరచ్ఛానగతానం అక్ఖికణ్ణవణేసు దుక్కటం, అవసేససరీరేపి దుక్కటమేవాతి ఇదం వినీతవత్థుస్మిం ‘‘ఏహి, భన్తే, మేథునం ధమ్మం పటిసేవా’’తి. ‘‘అలం భగిని నేతం కప్పతీ’’తి (పారా. ౭౯) ఇమినా తావ మేథునరాగాభావో దస్సితో హోతి. ‘‘ఏహి, భన్తే, ఊరున్తరికాయ ఘట్టేహి…పే… సో భిక్ఖు తథా అకాసీ’’తి ఇమినా తావ మోచనస్సాదో దస్సితో హోతి, తేనేవాహ భగవా ‘‘ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి. ‘‘యో పన మేథునరాగేన ఊరున్తరికాయ ఘట్టేతి, తస్స దుక్కట’’న్తి సిద్ధన్తి కత్వా వుత్తం.

మనుస్సానం అక్ఖికణ్ణవణాది థుల్లచ్చయవత్థు, తిరచ్ఛానగతానం దుక్కటవత్థూతి ఏత్థ దువిఞ్ఞేయ్యో పాళిలేసో, తస్మా ‘‘న చ, భిక్ఖవే, రత్తచిత్తేన అఙ్గజాతం ఛుపితబ్బం, యో ఛుపేయ్య, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి వచనతో రత్తచిత్తేన అక్ఖికణ్ణవణం ఛుపన్తస్స దుక్కటన్తి సిద్ధన్తి అయం చమ్మక్ఖన్ధకే పాళిలేసోతి వేదితబ్బో. ‘‘జీవమానకపురిసస్సాతి జీవమానకసద్దో మతే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఞాపనత్థం వుత్తో’’తి వదన్తి. మహాఅట్ఠకథాయం పనాతి ఇదం కిఞ్చాపి ‘‘కత్వా మహాఅట్ఠకథం సరీర’’న్తి వుత్తం, అథ ఖో సేసఅట్ఠకథాసు ‘‘మేథునరాగేన ముఖేనా’’తి వచనాభావతో తత్థేవ భావతో తం వచనం పాళివచనేన సంసన్దిత్వా దస్సనత్థం వుత్తం. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘తం సబ్బమ్పీతి మహాఅట్ఠకథాయమేవ మేథునరాగేన ఇత్థియా నిమిత్తం అప్పవేసేన్తో ఛుపతి, థుల్లచ్చయ’’న్తి చ వుత్తం. ‘‘మేథునరాగేన ముఖేనా’’తిపి కత్థచి, పాళియం అవిసేసేన ‘‘న చ, భిక్ఖవే, రత్తచిత్తేన అఙ్గజాతం ఛుపితబ్బ’’న్తి వుత్తం, తస్మా ‘‘తం సబ్బ’’న్తి వుత్తం. పురిమం పసంసన్తీతి తిరచ్ఛానగతి…పే… వుత్తనయేనేవ థుల్లచ్చయం, కాయసంసగ్గరాగేన దుక్కటన్తిఆదిఅట్ఠకథావచనేహి సంసన్దనతో. ‘‘తం సబ్బమ్పి…పే… పురిమం పసంసన్తీ’’తి ఇదం సఙ్గీతితో పచ్ఛా సీహళదీపకేహి ఆచరియేహి పాళియా, అట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తవచనం సంసన్దిత్వా వుత్తవినిచ్ఛయోతి వుత్తం. ఏత్థ ఇతరథా హీతి పకతిముఖేన. కస్మా దుక్కటన్తి చే? ‘‘అఙ్గులిబీజాదీని పవేసేన్తస్స దుక్కట’’న్తి వుత్తత్తా యుత్తం. తిరచ్ఛానగతిత్థియా పస్సావమగ్గన్తి ఏత్థ మహాఅట్ఠకథాయమ్పి పుబ్బే ‘‘నిమిత్త’’న్తి వత్వా ఏత్థ ‘‘పస్సావమగ్గ’’న్తి వుత్తత్తా అవసేసనిమిత్తే దుక్కటన్తి యుత్తం వియ దిస్సతి. వుత్తనయేనేవాతి మేథునరాగేన. థుల్లచ్చయన్తి చ ఖన్ధకే పస్సావనిమిత్తవసేనేవాగతత్తా ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బం.

ఏకూనసత్తతిద్విసతచతుక్కకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సన్థతచతుక్కభేదకకథావణ్ణనా

౬౧-౨. ఇత్థినిమిత్తం ఖాణుం కత్వాతి ఇత్థినిమిత్తస్స అన్తో ఖాణుం పవేసేత్వా సమతలం వా కత్వా అతిరిత్తం వా ఖాణుం ఘట్టేన్తస్స దుక్కటం పవేసాభావా. ఈసకం అన్తో పవేసేత్వా ఠితం ఖాణుమేవ చే అఙ్గజాతేన ఛుపతి, పారాజికం. ‘‘ఉప్పలగన్ధా ఉప్పలభావా’’తిపి దీపవాసినో పఠన్తి కిర. సుత్తం భిక్ఖుమ్హీతి సేవనచిత్తం ఉపట్ఠితేతి (పారా. ౫౭) ఏత్థ వియ. ‘‘సుత్తభిక్ఖుమ్హీ’’తి చ పఠన్తి, తం ఉజుకమేవ.

సన్థతచతుక్కభేదకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పదభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పకిణ్ణకకథావణ్ణనా

పకిణ్ణకే యాని సిక్ఖాపదాని ‘‘కిరియానీ’’తి వుచ్చన్తి, తేసం వసేన కాయో, వాచా చ సహ విఞ్ఞత్తియా వేదితబ్బా. అకిరియానం వసేన వినా విఞ్ఞత్తియా వేదితబ్బా, చిత్తం పనేత్థ అప్పమాణం భూతారోచనసముట్ఠానస్స కిరియత్తా, అచిత్తకత్తా చ. తత్థ కిరియా ఆపత్తియా అనన్తరచిత్తసముట్ఠానా వేదితబ్బా. అవిఞ్ఞత్తిజనకమ్పి ఏకచ్చం బాహుల్లనయేన ‘‘కిరియ’’న్తి వుచ్చతి, యథయిదం పఠమపారాజికం విఞ్ఞత్తియా అభావేపి ‘‘సో చే సాదియతి, ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి హి వుత్తం ‘‘న సాదియతి అనాపత్తీ’’తి చ. విఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతాపి కిరియా వినా సేవనచిత్తేన న హోతి చిత్తజత్తా, వికారరూపత్తా, చిత్తానుపరివత్తికత్తా చ. తస్మా కిరియాసఙ్ఖాతమిదం విఞ్ఞత్తిరూపం ఇతరం చిత్తజరూపం వియ జనకచిత్తేన వినా న తిట్ఠతి, ఇతరం సద్దాయతనం తిట్ఠతి, తస్మా కిరియాయ సతి ఏకన్తతో తజ్జనకం సేవనచిత్తం అత్థియేవాతి కత్వా న సాదియతి అనాపత్తీతి న యుజ్జతి. యస్మా విఞ్ఞత్తిజనకమ్పి సమానం సేవనచిత్తం న సబ్బకాలం విఞ్ఞత్తిం జనేతి, తస్మా వినాపి విఞ్ఞత్తియా సయం ఉప్పజ్జతీతి కత్వా ‘‘సాదియతి, ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి వుత్తం. నుప్పజ్జతి చే, న సాదియతి నామ, తస్స అనాపత్తి, తేనేవ భగవా ‘‘కించిత్తో త్వం భిక్ఖూ’’తి చిత్తేనేవ ఆపత్తిం పరిచ్ఛిన్దతి, న కిరియాయాతి వేదితబ్బం. ఏత్తావతా ఛ ఆపత్తిసముట్ఠానాని, తాని ఏవ ఆపత్తికరా ధమ్మా నామాతి చ, చతూహాకారేహి ఆపత్తిం ఆపజ్జతి కాయేన వాచాయ కాయవాచాహి కమ్మవాచాయ ఆపజ్జతీతి చ ఏతాని సుత్తపదాని అవిరోధితాని హోన్తి, అఞ్ఞథా విరోధితాని. కథం? యఞ్హి ఆపత్తిం కమ్మవాచాయ ఆపజ్జతి, న తత్థ కాయాదయోతి ఆపన్నం, తతో కమ్మవాచాయ సద్ధిం ఆపత్తికరా ధమ్మా సత్తాతి ఆపజ్జతి, అథ తత్థాపి కాయాదయో ఏకతో వా నానాతో వా లబ్భన్తి. ‘‘చతూహి ఆకారేహీ’’తి న యుజ్జతి, ‘‘తీహాకారేహి ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి వత్తబ్బం సియాతి ఏవం విరోధితాని హోన్తి. కథం అవిరోధితానీతి? సవిఞ్ఞత్తికావిఞ్ఞత్తికభేదభిన్నత్తా కాయాదీనం. యా కిరియా ఆపత్తి, తం ఏకచ్చం కాయేన సవిఞ్ఞత్తికేన ఆపజ్జతి, ఏకచ్చం సవిఞ్ఞత్తియా వాచాయ, ఏకచ్చం సవిఞ్ఞత్తికాహి కాయవాచాహి ఆపజ్జతి. యా పన అకిరియా ఆపత్తి, తం ఏకచ్చం కమ్మవాచాయ ఆపజ్జతి, తఞ్చ ఖో అవసిట్ఠాహి అవిఞ్ఞత్తికాహి కాయవాచాహియేవ, న వినా ‘‘నో చే కాయేన వాచాయ పటినిస్సజ్జతి, కమ్మవాచాపరియోసానే ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి (పారా. ౪౧౪, ౪౨౧) వచనతో. అవిసేసేన వా ఏకచ్చం ఆపత్తిం కాయేన ఆపజ్జతి, ఏకచ్చం వాచాయ, ఏకచ్చం కాయవాచాహి. యం పనేత్థ కాయవాచాహి, తం ఏకచ్చం కేవలాహి కాయవాచాహి ఆపజ్జతి, ఏకచ్చం కమ్మవాచాయ ఆపజ్జతీతి అయమత్థో వేదితబ్బోతి ఏవం అవిరోధితాని హోన్తి.

తత్రాయం సమాసతో అత్థవిభావనా – కాయేన ఆపజ్జతీతి కాయేన సవిఞ్ఞత్తికేన అకత్తబ్బం కత్వా ఏకచ్చం ఆపజ్జతి, అవిఞ్ఞత్తికేన కత్తబ్బం అకత్వా ఆపజ్జతి, తదుభయమ్పి కాయకమ్మం నామ. అకతమ్పి హి లోకే ‘‘కత’’న్తి వుచ్చతి ‘‘ఇదం దుక్కటం మయా, యం మయా పుఞ్ఞం న కత’’న్తి ఏవమాదీసు, సాసనే చ ‘‘ఇదం తే, ఆవుసో ఆనన్ద, దుక్కటం, యం త్వం భగవన్తం న పుచ్ఛీ’’తిఆదీసు (చూళవ. ౪౪౩), ఏవమిధ వినయపరియాయే కాయేన అకరణీయమ్పి ‘‘కాయకమ్మ’’న్తి వుచ్చతి, అయమేవ నయో వాచాయ ఆపజ్జతీతిఆదీసు. తత్థ సముట్ఠానగ్గహణం కత్తబ్బతో వా అకత్తబ్బతో వా కాయాదిభేదాపేక్ఖమేవ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, న అఞ్ఞథాతి దస్సనత్థం. కిరియాగ్గహణం కాయాదీనం సవిఞ్ఞత్తికావిఞ్ఞత్తికభేదదస్సనత్థం. సఞ్ఞాగ్గహణం ఆపత్తియా అఙ్గానఙ్గచిత్తవిసేసదస్సనత్థం, తేన యం చిత్తం కిరియాలక్ఖణే, అకిరియాలక్ఖణే వా సన్నిహితం, యతో వా కిరియా వా అకిరియా వా హోతి, న తం అవిసేసేన ఆపత్తియా అఙ్గం వా అనఙ్గం వా హోతి, కిన్తు యాయ సఞ్ఞాయ ‘‘సఞ్ఞావిమోక్ఖ’’న్తి వుచ్చతి, తాయ సమ్పయుత్తం చిత్తం అఙ్గం, ఇతరం అనఙ్గన్తి దస్సితం హోతి. ఇదాని యేన చిత్తేన సిక్ఖాపదం సచిత్తకం హోతి, యదభావా అచిత్తకం, తేన తస్స అవిసేసేన సావజ్జత్తా లోకవజ్జభావోవ వుచ్చతి, కిన్తు సావజ్జంయేవ సమానం ఏకచ్చం లోకవజ్జం ఏకచ్చం పణ్ణత్తివజ్జన్తి దస్సనత్థం లోకవజ్జగ్గహణం. చిత్తమేవ యస్మా ‘‘లోకవజ్జ’’న్తి వుచ్చతి, తస్మా మనోకమ్మమ్పి సియా ఆపత్తీతి అనిట్ఠప్పసఙ్గనివారణత్థం కమ్మగ్గహణం. యం పనేత్థ అకిరియాలక్ఖణం కమ్మం, తం కుసలత్తికవినిముత్తం సియాతి అనిట్ఠప్పసఙ్గనివారణత్థం కుసలత్తికగ్గహణం. యా పనేత్థ అబ్యాకతా ఆపత్తి, తం ఏకచ్చం అవేదనమ్పి సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపన్నో ఆపజ్జతీతి కత్వా వేదనాత్తికం ఏత్థ న లబ్భతీతి అనిట్ఠప్పసఙ్గనివారణత్థం వేదనాత్తికగ్గహణం కతన్తి వేదితబ్బం. సిక్ఖాపదఞ్హి సచిత్తకపుగ్గలవసేన ‘‘తిచిత్తం తివేదన’’న్తి లద్ధవోహారం అచిత్తకేనాపన్నమ్పి ‘‘తిచిత్తం తివేదన’’మిచ్చేవ వుచ్చతి. తత్రిదం సుత్తం ‘‘అత్థాపత్తి అచిత్తకో ఆపజ్జతి అచిత్తకో వుట్ఠాతి (పరి. ౩౨౪). అత్థాపత్తి కుసలచిత్తో ఆపజ్జతి కుసలచిత్తో వుట్ఠాతీ’’తిఆది (పరి. ౪౭౦). అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘సఞ్ఞా సదా అనాపత్తిమేవ కరోతి, చిత్తం ఆపత్తిమేవ, అచిత్తకం నామ వత్థుఅవిజాననం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం వీతిక్కమజాననం, ఇదమేతేసం నానత్త’’న్తి వుత్తం.

సబ్బసఙ్గాహకవసేనాతి సబ్బసిక్ఖాపదానం సఙ్గహవసేన. భిక్ఖునియా చీవరదానాది కిరియాకిరియతో. జాతరూపరజతపటిగ్గహణాది సియా కిరియతో. ఉపనిక్ఖిత్తాపటిక్ఖేపే సియా అకిరియతో. దేసితవత్థుకపమాణాతిక్కన్తకుటికరణే సియా కిరియతో, అదేసితవత్థుకపమాణాతిక్కన్తకరణే సియా కిరియాకిరియతో. యం చిత్తఙ్గం లభతియేవాతి కాయచిత్తం వాచాచిత్తన్తి ఏవం. వినాపి చిత్తేనాతి ఏత్థ వినాపి చిత్తేన సహాపి చిత్తేనాతి అధిప్పాయో. యో సో సవిఞ్ఞత్తికో, అవిఞ్ఞత్తికో చ వుత్తో కాయో, తస్స కమ్మం కాయకమ్మం, తథా వచీకమ్మం. తత్థ సవిఞ్ఞత్తికో కాయో ఉప్పత్తియా కమ్మం సాధేతి, ఇతరో అనుప్పత్తియా. తథా వాచాతి వేదితబ్బం, సిక్ఖాపదన్తి ‘‘యో తత్థ నామకాయో పదకాయో’’తి వచనతో వీతిక్కమే యుజ్జతీతి వుత్తం. ‘‘హసితుప్పాదవోట్ఠబ్బనానిపి ఆపత్తిసముట్ఠాపకచిత్తాని. ఇదమ్పి న మయా పరిచ్ఛిన్నన్తి హసమానో పస్సతి యదా, తదా వోట్ఠబ్బనం జవనగతిక’’న్తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. అభిఞ్ఞాచిత్తాని పఞ్ఞత్తిం అజానిత్వా ఇద్ధివికుబ్బనాదికాలే గహేతబ్బాని.

ఏత్థ పన యో పన భిక్ఖు భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో…పే… మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తో అత్థి కోచి పారాజికో హోతి అసంవాసో, అత్థి కోచి న పారాజికో హోతి అసంవాసో. దుక్కటథుల్లచ్చయవత్థూసు పటిసేవన్తో అత్థి కోచి న పారాజికో. పక్ఖపణ్డకో అపణ్డకపక్ఖే ఉపసమ్పన్నో పణ్డకపక్ఖే మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తో సో పారాజికం ఆపత్తిం నాపజ్జతీతి న పారాజికో నామ. న హి అభిక్ఖునో ఆపత్తి నామ అత్థి. సో అనాపత్తికత్తా అపణ్డకపక్ఖే ఆగతో కిం అసంవాసో హోతి న హోతీతి? హోతి, ‘‘అభబ్బో తేన సరీరబన్ధనేనా’’తి (పారా. ౫౫; మహావ. ౧౨౯) హి వుత్తం. ‘‘యో పన, భిక్ఖు, భిక్ఖూనం…పే… అసంవాసో’’తి (పారా. ౪౪) వుత్తత్తా యో పన భిక్ఖుభావేన మేథునం ధమ్మం పటిసేవతి, సో ఏవ అభబ్బో. నాయం అపారాజికత్తాతి చే? న, ‘‘బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో’’తి (మహావ. ౮౬) వుత్తట్ఠానే యథా అభిక్ఖునా కమ్మవాచాయ సావితాయపి కమ్మం రుహతి కమ్మవిపత్తియా అసమ్భవతో, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. తత్రిదం యుత్తి – ఉపసమ్పన్నపుబ్బో ఏవ చే కమ్మవాచం సావేతి, సఙ్ఘో చ తస్మిం ఉపసమ్పన్నసఞ్ఞీ, ఏవఞ్చే కమ్మం రుహతి, న అఞ్ఞథాతి నో ఖన్తీతి ఆచరియో. గహట్ఠో వా తిత్థియో వా పణ్డకో వా అనుపసమ్పన్నసఞ్ఞీ కమ్మవాచం సావేతి, సఙ్ఘేన కమ్మవాచా న వుత్తా హోతి, ‘‘సఙ్ఘో ఉపసమ్పాదేయ్య, సఙ్ఘో ఉపసమ్పాదేతి, ఉపసమ్పన్నో సఙ్ఘేనా’’తి (మహావ. ౧౨౭) హి వచనతో సఙ్ఘేన కమ్మవాచాయ వత్తబ్బాయ సఙ్ఘపరియాపన్నేన, సఙ్ఘపరియాపన్నసఞ్ఞితేన వా ఏకేన వుత్తా సఙ్ఘేన వుత్తావ హోతీతి వేదితబ్బో, అయమేవ సబ్బకమ్మేసు యుత్తి. తథా అత్థి మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తో కోచి నాసేతబ్బో ‘‘యో భిక్ఖునీదూసకో, అయం నాసేతబ్బో’’తి వుత్తత్తా ఏవ, సో అనుపసమ్పన్నోవ, సహసేయ్యాపత్తిఆదిం జనేతి, తస్స ఓమసనే చ దుక్కటం హోతి. అభిక్ఖునియా మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తో న నాసేతబ్బో ‘‘అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నో, భిక్ఖవే, అనుపసమ్పన్నో…పే… నాసేతబ్బో’’తి పాళియా అభావతో. తేనేవ సో ఉపసమ్పన్నసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, న సహసేయ్యాపత్తాదిం జనేతి, కేవలం అసంవాసోతి కత్వా గణపూరకో న హోతి, ఏకకమ్మం ఏకుద్దేసోపి హి సంవాసోతి వుత్తో. సమసిక్ఖతాపి సంవాసోతి కత్వా సో తేన సద్ధిం నత్థీతి పదసోధమ్మాపత్తిం పన జనేతీతి కారణచ్ఛాయా దిస్సతి. యథా భిక్ఖునియా సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఏకకమ్మాదినో సంవాసస్స అభావా భిక్ఖునీ అసంవాసా భిక్ఖుస్స, తథా భిక్ఖు చ భిక్ఖునియా, పదసోధమ్మాపత్తిం పన జనేతి. తథా ‘‘అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నోపి ఏకచ్చో యో నాసేతబ్బో’’తి అవుత్తోతి ఇమినా నిదస్సనేన సా కారణచ్ఛాయా గహణం న గచ్ఛతి.

అపి చ ‘‘భిక్ఖు సుత్తభిక్ఖుమ్హి విప్పటిపజ్జతి, పటిబుద్ధో సాదియతి, ఉభో నాసేతబ్బా’’తి (పారా. ౬౬) చ, ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, మేత్తియం భిక్ఖునిం నాసేథా’’తి (పారా. ౩౮౪) చ వచనతో యో సఙ్ఘమజ్ఝం పవిసిత్వా అనువిజ్జకేన అనువిజ్జియమానో పరాజాపితో, సోపి అనుపసమ్పన్నోవ, న ఓమసవాదపాచిత్తియం జనేతీతి వేదితబ్బం. కిఞ్చాపి ‘‘ఉపసమ్పన్నం ఉపసమ్పన్నసఞ్ఞీ ఖుంసేతుకామో’’తి పాళి నత్థి, కిఞ్చాపి కఙ్ఖావితరణియం ‘‘యం అక్కోసతి, తస్స ఉపసమ్పన్నతా, అనఞ్ఞాపదేసేన జాతిఆదీహి అక్కోసనం, ‘మం అక్కోసతీ’తి జాననా, అత్థపురేక్ఖారతాదీనం అభావోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గానీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం, తథాపి దుట్ఠదోససిక్ఖాపదే ‘‘అసుద్ధో హోతి పుగ్గలో అఞ్ఞతరం పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నో, తఞ్చే సుద్ధదిట్ఠి సమానో ఓకాసం కారాపేత్వా అక్కోసాధిప్పాయో వదేతి, ఆపత్తి ఓమసవాదస్సా’’తి (పారా. ౩౮౯) వచనతో అసుద్ధే ఉపసమ్పన్నసఞ్ఞాయ ఏవ ఓమసన్తస్స పాచిత్తియం. అసుద్ధదిట్ఠిస్స దుక్కటం. ‘‘సుద్ధో హోతి పుగ్గలో, అఞ్ఞతరం పారాజికం ధమ్మం అనజ్ఝాపన్నో, తఞ్చే సుద్ధదిట్ఠి సమానో ఓకాసం కారాపేత్వా అక్కోసాధిప్పాయో వదేతి, ఆపత్తి ఓమసవాదస్సా’’తి (పారా. ౩౮౯) వచనతో పన కఙ్ఖావితరణియం ‘‘తస్స ఉపసమ్పన్నతా ఉపసమ్పన్నసఞ్ఞితా’’తి న వుత్తం అనేకంసికత్తా తస్స అఙ్గస్సాతి వేదితబ్బం.

అపి చేత్థ సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకచతుక్కం వేదితబ్బం, అత్థి పుగ్గలో సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకో న సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో, అత్థి సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో న సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకో, అత్థి సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకో చేవ సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో చ, అత్థి నేవ సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకో న సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో. తత్థ తతియో భిక్ఖునీసిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకో వేదితబ్బో. సా హి యావ న లిఙ్గం పరిచ్చజతి, కాసావే సఉస్సాహావ సమానా సామఞ్ఞా చవితుకామా సిక్ఖం పచ్చక్ఖన్తీపి భిక్ఖునీ ఏవ సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నావ. వుత్తఞ్హి భగవతా ‘‘న, భిక్ఖవే, భిక్ఖునియా సిక్ఖాపచ్చక్ఖాన’’న్తి (చూళవ. ౪౩౪). కదా చ పన సా అభిక్ఖునీ హోతీతి? యదా సామఞ్ఞా చవితుకామా గిహినివాసనం నివాసేతి, సా ‘‘విబ్భన్తా’’తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. వుత్తఞ్హి భగవతా ‘‘యదేవ సా విబ్భన్తా, తదేవ అభిక్ఖునీ’’తి (చూళవ. ౪౩౪). కిత్తావతా పన విబ్భన్తా హోతీతి? సామఞ్ఞా చవితుకామా కాసావేసు అనాలయా కాసావం వా అపనేతి, నగ్గా వా గచ్ఛతి, తిణపణ్ణాదినా వా పటిచ్ఛాదేత్వా గచ్ఛతి, కాసావంయేవ వా గిహినివాసనాకారేన నివాసేతి, ఓదాతం వా వత్థం నివాసేతి, సలిఙ్గేనేవ వా సద్ధిం తిత్థియేసు పవిసిత్వా కేసలుఞ్చనాదివతం సమాదియతి, తిత్థియలిఙ్గం వా సమాదియతి, తదా విబ్భన్తా నామ హోతి. తత్థ యా భిక్ఖునిలిఙ్గే ఠితావ తిత్థియవతం సమాదియతి, సా తిత్థియపక్కన్తకో భిక్ఖు వియ పచ్ఛా పబ్బజ్జమ్పి న లభతి, సేసా పబ్బజ్జమేవేకం లభన్తి, న ఉపసమ్పదం. పాళియం కిఞ్చాపి ‘‘యా సా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునీ సకాసావా తిత్థాయతనం సఙ్కన్తా, సా ఆగతా న ఉపసమ్పాదేతబ్బా’’తి వచనతో యా పఠమం విబ్భమిత్వా పచ్ఛా తిత్థాయతనం సఙ్కన్తా, సా ఆగతా ఉపసమ్పాదేతబ్బాతి అనుఞ్ఞాతం వియ దిస్సతి. సఙ్గీతిఆచరియేహి పన ‘‘చతువీసతి పారాజికానీ’’తి వుత్తత్తా న పున సా ఉపసమ్పాదేతబ్బా, తస్మా ఏవ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం నానుఞ్ఞాతం భగవతా. అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నా పన భిక్ఖునీ ఏవ. పక్ఖపణ్డకీపి భిక్ఖునీ ఏవ. కిన్తి పుచ్ఛా.

వినీతవత్థువణ్ణనా

౬౭. వినీతాని వినిచ్ఛితాని వత్థూని వినీతవత్థూని. తేసం తేసం ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖూ’’తిఆదీనం వత్థూనం పాటేక్కం నామగణనం ఉద్ధరిత్వా ఉద్ధరిత్వా ఊనాధికదోససోధనట్ఠేన ఉద్దానా చ తా మత్రాదిసిద్ధిగాథాహి ఛన్దోవిచితిలక్ఖణేన గాథా చాతి ‘‘ఉద్దానగాథా నామా’’తి వుత్తం, దే, సోధనే ఇతి ధాతుస్స రూపం ఉద్దానాతి వేదితబ్బం. ఇమా పన ఉద్దానగాథా ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి సఙ్గీతికాలే ఠపితా, కత్థాతి చే? పదభాజనీయావసానే. ‘‘వత్థుగాథా నామ ‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖూ’తిఆదీనం ఇమేసం వినీతవత్థూనం నిదానానీ’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం, తస్మా తత్థ వుత్తనయేన వినీతవత్థూని ఏవ ‘‘వత్థుగాథా’’తి వుత్తాతి వేదితబ్బం. ఇదమేత్థ సమాసతో అధిప్పాయనిదస్సనం – ‘‘ఆపత్తిం త్వం, భిక్ఖు, ఆపన్నో పారాజిక’’న్తి మూలాపత్తిదస్సనవసేన వా, ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖు, పారాజికస్స, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్స, దుక్కటస్సా’’తి ఆపత్తిభేదదస్సనవసేన వా, ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖు, అసాదియన్తస్సా’’తి అనాపత్తిదస్సనవసేన వా యాని వత్థూని వినీతాని వినిచ్ఛితాని, తాని వినీతవత్థూని నామ. తేసం వినీతవత్థూనం నిదానవత్థుదీపికా తన్తి వత్థుగాథా నామ. ఉద్దానగాథావ ‘‘వత్థుగాథా’’తి వుత్తాతి ఏకే. తేసం ‘‘ఇమినా లక్ఖణేన ఆయతిం వినయధరా వినయం వినిచ్ఛినిస్సన్తీ’’తి వచనేన విరుజ్ఝతి. న హి ఉద్దానగాథాయం కిఞ్చిపి వినిచ్ఛయలక్ఖణం దిస్సతి, ఉద్దానగాథానం విసుం పయోజనం వుత్తం ‘‘సుఖం వినయధరా ఉగ్గణ్హిస్సన్తీ’’తి, తస్మా పయోజననానత్తతోపేతం నానత్తం వేదితబ్బం. తత్థాయం విగ్గహో – వత్థూని ఏవ గాథా వత్థుగాథా. వినీతవత్థుతో విసేసనత్థమేత్థ గాథాగ్గహణం. ఉద్దానగాథాతో విసేసనత్థం వత్థుగ్గహణన్తి వేదితబ్బం. కేచి పన ‘‘గాథానం వత్థూనీతి వత్తబ్బే వత్థుగాథాతి వుత్త’’న్తి వదన్తి. మక్కటివత్థుం అఞ్ఞే తత్థ భిక్ఖూ ఆరోచేసుం, ఇధ సయమేవ. తత్థ కారణస్స ‘‘భగవతా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్త’’న్తి వుత్తత్తా వజ్జిపుత్తకాపి అఞ్ఞే ఏవ. ‘‘తత్థ ఆనన్దత్థేరో, ఇధ తే ఏవా’’తి అఞ్ఞతరస్మిం గణ్ఠిపదే వుత్తం. ఆచరియస్స అధిప్పాయో పుబ్బే వుత్తో, తస్మా ఉపపరిక్ఖితబ్బం.

౬౭-౮. ఞత్వాతి అపుచ్ఛిత్వా సయమేవ ఞత్వా. పోక్ఖరన్తి సరీరం భేరిపోక్ఖరం వియ. లోకియా అవికలం ‘‘సున్దర’’న్తి వదన్తి, తస్మా వణ్ణపోక్ఖరతాయాతి పఠమేనత్థేన విసిట్ఠకాయచ్ఛవితాయాతి అత్థో, దుతియేన వణ్ణసున్దరతాయాతి. ‘‘ఉప్పలగబ్భవణ్ణత్తా సువణ్ణవణ్ణా, తస్మా ఉప్పలవణ్ణాతి నామం లభీ’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. నీలుప్పలవణ్ణా కాయచ్ఛవీతి వచనం పన సామచ్ఛవిం దీపేతి. లోకే పన ‘‘ఉప్పలసమా పసత్థసామా’’తి వచనతో ‘‘యా సామా సామవణ్ణా సామతనుమజ్ఝా, సా పారిచరియా సగ్గే మమ వాసో’’తి వచనతో సామచ్ఛవికా ఇత్థీనం పసత్థా. ‘‘యావస్సా నం అన్ధకార’’న్తిపి పాఠో. కిలేసకామేహి వత్థుకామేసు యో న లిమ్పతి.

౬౯. ఇత్థిలిఙ్గం పాతుభూతన్తి ఇత్థిసణ్ఠానం పాతుభూతం, తఞ్చ ఖో పురిసిన్ద్రియస్స అన్తరధానేన ఇత్థిన్ద్రియస్స పాతుభావేన. ఏవం పురిసిన్ద్రియపాతుభావేపి. ఏతేన యథా బ్రహ్మానం పురిసిన్ద్రియం నుప్పజ్జతి, కేవలం పురిససణ్ఠానమేవ ఉప్పజ్జతి, యథా చ కస్సచి పణ్డకస్స వినాపి పురిసిన్ద్రియేన పురిససణ్ఠానం ఉప్పజ్జతి, న తథా తేసన్తి దస్సితం హోతి, తం పన ఇత్థిన్ద్రియం, పురిసిన్ద్రియం వా అన్తరధాయన్తం మరన్తానం వియ పటిలోమక్కమేన సత్తరసమచిత్తక్ఖణతో పట్ఠాయ అన్తరధాయతి. పచ్చుప్పన్నే ఇన్ద్రియే నిరుద్ధే ఇతరం విసభాగిన్ద్రియం పాతుభవతి. యస్మా మహానిద్దం ఓక్కన్తస్సేవ కిరస్స విసభాగిన్ద్రియం పాతుభవతి, తస్మా ‘‘రత్తిభాగే నిద్దం ఓక్కన్తస్సా’’తి వుత్తం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తంయేవ ఉపజ్ఝం తమేవ ఉపసమ్పద’’న్తి వచనతో పవత్తినీయేవ ఉపజ్ఝాయా, ఉపసమ్పదాచరియా భిక్ఖునీయేవ ఆచరియాతి కత్వా తాసం ఉపజ్ఝాయవత్తం, ఆచరియవత్తఞ్చ ఇమినా భిక్ఖునాసదాసాయం పాతం భిక్ఖునుపస్సయం గన్త్వా కాతబ్బం, తాహి చ ఇమస్స విహారం ఆగమ్మ సద్ధివిహారికవత్తాది కాతబ్బం ను ఖోతి చే? ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునీహి సఙ్గమితు’’న్తి వచనేన వినాభావదీపనతో కేవలం న పున ఉపజ్ఝా గహేతబ్బా, న చ ఉపసమ్పదా కాతబ్బాతి దస్సనత్థమేవ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తంయేవ ఉపజ్ఝ’’న్తిఆది వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్థ భిక్ఖునీహి సఙ్గమితున్తి భిక్ఖూహి వినా హుత్వా భిక్ఖునీహి ఏవ సద్ధిం సమఙ్గీ భవితుం అనుజానామీతి అత్థో, తస్మా ఇమినా పాళిలేసేన ‘‘తస్సా ఏవ గామన్తరాదీహి అనాపత్తీ’’తి అట్ఠకథావచనం సిద్ధం హోతి, ఆగన్త్వా సఙ్గమితుం సక్కా, యఞ్చ భగవతా గమనం అనుఞ్ఞాతం, తం నిస్సాయ కుతో గామన్తరాదిపచ్చయా ఆపత్తి. న హి భగవా ఆపత్తియం నియోజేతీతి యుత్తమేవ తం, అఞ్ఞథా ‘‘యా ఆపత్తియో భిక్ఖూనం భిక్ఖునీహి అసాధారణా, తాహి ఆపత్తీహి అనాపత్తీ’’తి పాళివచనతో న గామన్తరాదీహి అనాపత్తీతి ఆపజ్జతి. సాధారణతా ఆపత్తియేవ ‘‘యా ఆపత్తియో భిక్ఖూనం భిక్ఖునీహి అసాధారణా, యా చ భిక్ఖునీహి సఙ్గమన్తియా గామన్తరనదీపారరత్తివిప్పవాసగణఓహీయనాపత్తియో, తాహి ఆపత్తీహి అనాపత్తీ’’తి న వుత్తత్తాతి చే? న వుత్తం అనిట్ఠప్పసఙ్గతో. భిక్ఖునీహి సద్ధిం సఙ్కన్తాయపి తస్సా తా పహాయ అఞ్ఞాహి సఙ్గమన్తియా గామన్తరాదీహి అనాపత్తి ఏవ సబ్బకాలన్తి ఇమస్స అనిట్ఠప్పసఙ్గతో తథా న వుత్తన్తి అత్థో. తత్థ గామన్తరాపత్తాదివత్థుం సఞ్చిచ్చ తస్మిం కాలే అజ్ఝాచరన్తీపి సా లిఙ్గపాతుభావేన కారణేన అనాపజ్జనతో అనాపత్తి. అనాపజ్జనట్ఠేనేవ వుట్ఠాతి నామాతి వేదితబ్బా. తథా యోగీ అనుప్పన్నే ఏవ కిలేసే నిరోధేతి. అబన్ధనోపి పత్తో ‘‘ఊనపఞ్చబన్ధనో’’తి వుచ్చతి, సబ్బసో వా పన న సావేతి అప్పచ్చక్ఖాతా హోతి సిక్ఖా, ఏవమిధ అనాపన్నాపి ఆపత్తి వుట్ఠితా నామ హోతీతి వేదితబ్బా.

యస్మా పన సా పురిసేన సహసేయ్యాపత్తిం అనాపజ్జన్తీపి సక్కోతి భిక్ఖునీహి సఙ్గమితుం, తస్మా అనాపత్తీతి కత్వా అట్ఠకథాయం ‘‘ఉభిన్నమ్పి సహసేయ్యాపత్తి హోతీ’’తి వుత్తం. వుత్తఞ్హేతం పరివారే ‘‘అపరేహిపి చతూహాకారేహి ఆపత్తిం ఆపజ్జతి సఙ్ఘమజ్ఝే గణమజ్ఝే పుగ్గలస్స సన్తికే లిఙ్గపాతుభావేనా’’తి (పరి. ౩౨౪). యం పన వుత్తం పరివారే ‘‘అత్థాపత్తి ఆపజ్జన్తో వుట్ఠాతి వుట్ఠహన్తో ఆపజ్జతీ’’తి (పరి. ౩౨౪), తస్స సహసేయ్యాదిం ఆపజ్జతి అసాధారణాపత్తీహి వుట్ఠాతి, తదుభయమ్పి సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. దూరే విహారో హోతి పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమం, విహారతో పట్ఠాయ గామం పవిసన్తియా గామన్తరం హోతీతి అత్థో. సంవిదహనం పరిమోచేత్వాతి అద్ధానగమనసంవిదహనం అకత్వాతి అత్థో. తా కోపేత్వాతి పరిచ్చజిత్వాతి అత్థో. ‘‘పరిపుణ్ణవస్ససామణేరేనాపీ’’తి వచనతో అపరిపుణ్ణవస్సస్స ఉపజ్ఝాయగ్గహణం నత్థీతి వియ దిస్సతి. వినయకమ్మం కత్వా ఠపితోతి వికప్పేత్వా ఠపితో. అవికప్పితానం దసాహాతిక్కమే నిస్సగ్గియతా వేదితబ్బా. పున పటిగ్గహేత్వా సత్తాహం వట్టతీతి పన ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూనం సన్నిధిం భిక్ఖునీహి పటిగ్గాహాపేత్వా పరిభుఞ్జితు’’న్తి (చూళవ. ౪౨౧) వచనతో వుత్తం. అనపేక్ఖవిస్సజ్జనేనాతి వత్థుం అనపేక్ఖవిస్సజ్జనేన వా పటిగ్గహణేన వా పున పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జిస్సామీతి. పక్ఖమానత్తకాలే పునదేవ లిఙ్గం పరివత్తతి ఛారత్తం మానత్తమేవ దాతబ్బన్తి సచే, భిక్ఖుకాలే అప్పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా, నో పటిచ్ఛన్నాయాతి నో లద్ధీతి ఆచరియో.

పరివాసదానం పన నత్థీతి భిక్ఖునియా ఛాదనాసమ్భవతో వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సచే భిక్ఖునీ అసాధారణం పారాజికాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పురిసలిఙ్గం పటిలభతి, భిక్ఖూసు ఉపసమ్పదం న లభతి, పబ్బజ్జం లభతి, అనుపబ్బజిత్వా భిక్ఖుభావే ఠితో సహసేయ్యాపత్తిం న జనేతి. విబ్భన్తాయ భిక్ఖునియా పురిసలిఙ్గే పాతుభూతే భిక్ఖూసు ఉపసమ్పదం న లభతి, పారాజికం. అవిబ్భన్తమానస్స గహట్ఠస్సేవ సతో భిక్ఖునీదూసకస్స సచే ఇత్థిలిఙ్గం పాతుభవతి, నేవ భిక్ఖునీసు ఉపసమ్పదం లభతి, న పున లిఙ్గపరివత్తే జాతే భిక్ఖూసు వాతి. భిక్ఖునియా లిఙ్గపరివత్తే సతి భిక్ఖు హోతి, సో చే సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ విబ్భమిత్వా ఇత్థిలిఙ్గం పటిలభేయ్య, భిక్ఖునీసు ఉపసమ్పదం పటిలభతి ఉభయత్థ పుబ్బే పారాజికభావం అప్పత్తత్తా. యా పన భిక్ఖునీ పరిపుణ్ణద్వాదసవస్సా పురిసలిఙ్గం పటిలభేయ్య, ఉపసమ్పన్నో భిక్ఖు ఏవ. పున సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ ఆగతో న ఉపసమ్పాదేతబ్బో అపరిపుణ్ణవీసతివస్సత్తా. పున లిఙ్గపరివత్తే సతి భిక్ఖునీసు ఉపసమ్పదం లభతి. ఏవం చే కతద్వాదససఙ్గహస్స దారకస్స లిఙ్గపరివత్తే సతి గిహిగతా ఇత్థీ హోతి, పరిపుణ్ణద్వాదసవస్సా ఉపసమ్పాదేతబ్బా కిర. భిక్ఖునియా ఇత్థిలిఙ్గన్తరధానేన, భిక్ఖుస్స వా పురిసలిఙ్గన్తరధానేన పక్ఖపణ్డకభావో భవేయ్య, న సా భిక్ఖునీ భిక్ఖునీహి నాసేతబ్బా భిక్ఖు వా భిక్ఖూహి పున పకతిభావాపత్తిసమ్భవా. పకతిపణ్డకం పన సన్ధాయ ‘‘పణ్డకో నాసేతబ్బో’’తి వుత్తం. పక్ఖపణ్డకో హి సంవాసనాసనాయ నాసేతబ్బో, ఇతరో ఉభయనాసనాయాతి అత్థో. యది తేసం పున పకతిభావో భవేయ్య, ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తంయేవ ఉపజ్ఝం తమేవ ఉపసమ్పదం తానియేవ వస్సాని భిక్ఖునీహి సఙ్గమితు’’న్తి అయం విధి సమ్భవతి. సచే నేసం లిఙ్గన్తరం పాతుభవేయ్య, సో చ విధి, యా ఆపత్తియో భిక్ఖూనం భిక్ఖునీహి సాధారణా, తా ఆపత్తియో భిక్ఖునీనం సన్తికే వుట్ఠాతుం అసాధారణాహి అనాపత్తీతి అయమ్పి విధి సమ్భవతి. యం వుత్తం పరివారే ‘‘సహ పటిలాభేన పురిమం జహతి, పచ్ఛిమే పతిట్ఠాతి, విఞ్ఞత్తియో పటిప్పస్సమ్భన్తి, పఞ్ఞత్తియో నిరుజ్ఝన్తి, సహ పటిలాభేన పచ్ఛిమం జహతి, పురిమే పతిట్ఠాతి, విఞ్ఞత్తియో’’తిఆది, తం యథావుత్తవిధిం సన్ధాయ వుత్తన్తి అమ్హాకం ఖన్తీతి ఆచరియో. ఇత్థిలిఙ్గం, పురిసలిఙ్గం వా అన్తరధాయన్తం కిం సకలమ్పి సరీరం గహేత్వా అన్తరధాయతి, ఉదాహు సయమేవ. కిఞ్చేత్థ – యది తావ సకలం సరీరం గహేత్వా అన్తరధాయతి, అయం పుగ్గలో చుతో భవేయ్య. తస్మా సామఞ్ఞా చుతో భవేయ్య, పున ఉపసమ్పజ్జన్తో ఓపపాతికో భవేయ్య. అథ సయమేవ అన్తరధాయతి, సోపి భావో తస్స విరుజ్ఝతి. ఇత్థిన్ద్రియాదీని హి సకలమ్పి సరీరం బ్యాపేత్వా ఠితానీతి ఖణనిరోధో వియ తేసం అన్తరధానం వేదితబ్బం, తస్మా యథావుత్తదోసప్పసఙ్గాభావో వేదితబ్బో. అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసట్ఠప్పభానం దీపానం ఏకప్పభానిరోధేపి ఇతరిస్సా ఠానం వియ సేససరీరట్ఠానం తత్థ హోతీతి వేదితబ్బం.

౭౧-౨. ముచ్చతు వా మా వా దుక్కటమేవాతి మోచనరాగాభావతో. అవిసయోతి అసాదియనం నామ ఏవరూపే ఠానే దుక్కరన్తి అత్థో. మేథునధమ్మో నామ ఉభిన్నం వాయామేన నిపజ్జతి ‘‘తస్స ద్వయంద్వయసమాపత్తీ’’తి వుత్తత్తా, తస్మా త్వం మా వాయామ, ఏవం తే అనాపత్తి భవిస్సతి, కిరియఞ్హేతం సిక్ఖాపదన్తి వుత్తం హోతి, ‘‘ఆపత్తిం త్వం భిక్ఖు ఆపన్నో పారాజిక’’న్తి వచనతో అకిరియమ్పేతం సిక్ఖాపదం యేభుయ్యేన ‘‘కిరియ’’న్తి వుచ్చతీతి సిద్ధం హోతి.

౭౩-౪. ‘‘పారాజికభయేన ఆకాసగతమేవ కత్వా పవేసనాదీని కరోన్తస్స సహసా తాలుకం వా పస్సం వా అఙ్గజాతం ఛుపతి చే, దుక్కటమేవా’’తి వదన్తి. కస్మా? న మేథునరాగత్తాతి, వీమంసితబ్బం. దన్తానం బాహిరభావో ఓట్ఠానం బాహిరభావో వియ థుల్లచ్చయవత్థు హోతీతి వుత్తం ‘‘బహి నిక్ఖన్తదన్తే జివ్హాయ చ థుల్లచ్చయ’’న్తి. తం పుగ్గలం విసఞ్ఞిం కత్వాతి వచనేన సో పుగ్గలో ఖిత్తచిత్తో నామ హోతీతి దస్సితం హోతి. యో పన పుగ్గలో న విసఞ్ఞీకతో, సో చే అత్తనో అఙ్గజాతస్స ధాతుఘట్టనచరిణిజ్ఝిణికాదిసఞ్ఞాయ సాదియతి, మేథునసఞ్ఞాయ అభావతో విసఞ్ఞీపక్ఖమేవ భజతీతి తస్స అనాపత్తిచ్ఛాయా దిస్సతి. ‘‘మేథునమేతం మఞ్ఞే కస్సచి అమనుస్సస్సా’’తి ఞత్వా సాదియన్తస్స ఆపత్తి ఏవ. పణ్డకస్స మేథునధమ్మన్తి పణ్డకస్స వచ్చమగ్గే వా ముఖే వా, భుమ్మత్థే వా సామివచనం. అవేదయన్తస్సపి సేవనచిత్తవసేన ఆపత్తి సన్థతేనేవ సేవనే వియ.

ఉపహతిన్ద్రియవత్థుస్మిం ‘‘ఏతమత్థం ఆరోచేసుం, సో ఆరోచేసీ’’తి దువిధో పాఠో అత్థి. తత్థ ‘‘ఆరోచేసు’’న్తి వుత్తపాఠో ‘‘వేదియి వా సో భిక్ఖవే’’తి వుత్తత్తా సున్దరం, అఞ్ఞథా ‘‘ఆపత్తిం త్వం భిక్ఖూ’’తి వత్తబ్బం సియా. ‘‘వేదియా వా’’తి దీపవాసినో పఠన్తి కిర, మేథునధమ్మస్స పుబ్బపయోగా హత్థగ్గాహాదయో, తస్మా ‘‘దుక్కటమేవస్స హోతీ’’తి ఇమినా పురిమపదేన సమ్బన్ధో. యస్మా పన దుక్కటమేవస్స హోతి, తస్మా యావ సీసం న పాపుణాతి పుగ్గలో, తావ దుక్కటే తిట్ఠతీతి సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. సీసం నామ మగ్గపటిపాదనం. ‘‘సీసం న పాపుణాతీతి పారాజికం న హోతి తావ పుబ్బపయోగదుక్కటే తిట్ఠతీ’’తి అఞ్ఞతరస్మిం గణ్ఠిపదే లిఖితం. ఉచ్చాలిఙ్గపాణకదట్ఠేనాతి ఏత్థ భావనిట్ఠాపచ్చయో వేదితబ్బో. దట్ఠేన దంసేన ఖాదనేనాతి హి అత్థతో ఏకం.

౭౬-౭. సఙ్గామసీసే యుద్ధముఖే యోధపురిసో వియాయం భిక్ఖూతి ‘‘సఙ్గామసీసయోధో భిక్ఖూ’’తి వుచ్చతి. రుక్ఖసూచిద్వారం ఉపిలవాయ, ఏకేన వా బహూహి వా కణ్టకేహి థకితబ్బం కణ్టకద్వారం. దుస్సద్వారం సాణిద్వారఞ్చ దుస్ససాణిద్వారం. ‘‘కిలఞ్జసాణీ’’తిఆదినా వుత్తం సబ్బమ్పి దుస్ససాణియమేవ సఙ్గహేత్వా వుత్తం. ఏకసదిసత్తా ‘‘ఏక’’న్తి వుత్తం. ఆకాసతలేతి హమ్మియతలేతి అత్థో. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపోతి ఇదాని వత్తబ్బం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘కిఞ్చి కరోన్తా నిసిన్నా హోన్తీతి వుత్తత్తా నిపన్నానం ఆపుచ్ఛనం న వట్టతీ’’తి వదన్తి. ‘‘యథాపరిచ్ఛేదమేవ చ న ఉట్ఠాతి, తస్స ఆపత్తియేవా’’తి కిఞ్చాపి అవిసేసేన వుత్తం, అనాదరియదుక్కటాపత్తి ఏవ తత్థ అధిప్పేతా. కథం పఞ్ఞాయతీతి? ‘‘రత్తిం ద్వారం వివరిత్వా నిపన్నో అరుణే ఉగ్గతే ఉట్ఠహతి, అనాపత్తీ’’తి వుత్తత్తా, మహాపచ్చరియం విసేసేత్వా ‘‘అనాదరియదుక్కటాపి న ముచ్చతీ’’తి వుత్తత్తా చ, తేన ఇతరస్మా దుక్కటా ముచ్చతీతి అధిప్పాయో. యథాపరిచ్ఛేదమేవ చ న ఉట్ఠాతి, తస్స ఆపత్తియేవాతి ఏత్థ న అనాదరియదుక్కటం సన్ధాయ వుత్తం. యథాపరిచ్ఛేదమేవాతి అవధారణత్తా పరిచ్ఛేదతో అబ్భన్తరే న హోతీతి వుత్తం హోతి. పున ‘‘సుపతీ’’తి వుత్తట్ఠానే వియ సన్నిట్ఠానం గహేత్వా వుత్తం. ఏవం నిపజ్జన్తోతి నిపజ్జనకాలే ఆపజ్జితబ్బదుక్కటమేవ సన్ధాయ వుత్తం, తస్మా యథాపరిచ్ఛేదేన ఉట్ఠహన్తస్స ద్వే దుక్కటానీతి వుత్తం హోతీతి. అన్ధకట్ఠకథాయమ్పి ‘‘యది రత్తిం ద్వారం అసంవరిత్వా నిపన్నో ‘దివా వుట్ఠహిస్సామీ’తి, అనాదరియే ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తం, ఏత్థాపి ‘‘నిపన్నో’’తి వుత్తత్తా ‘‘అరుణే ఉట్ఠితే ఉట్ఠాహీ’’తి న వుత్తత్తా చ జానితబ్బం. ‘‘మహాపచ్చరియం అనాదరియదుక్కటమేవ సన్ధాయ వుత్తం, న అట్ఠకథాయం వుత్తదుక్కట’’న్తి ఏకే వదన్తి. తస్స అనాపత్తీతి అత్థతో అనిపన్నత్తా వుత్తం. ‘‘సచే పన రత్తిం సంవరిత్వా నిపన్నో, అరుణుట్ఠానసమయే కోచి వివరతి, ద్వారజగ్గనాదీని అకత్వా నిపన్నస్స ఆపత్తియేవ. కస్మా? ఆపత్తిఖేత్తత్తా’’తి వదన్తి.