౩. భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౨౦. ‘‘సా అహోసి సువణ్ణమాలా’’తి వచనతో ఠపేత్వా సహధమ్మికే అఞ్ఞేసం యథాసుఖం రూపియం దాతుం వట్టతి ఉగ్గణ్హాపేతుం, సబ్యోహారాపేభుఞ్చాతి ఆచరియో, వీమంసితబ్బం ఇద్ధిమస్స ఇద్ధివిసయత్తా.

౬౨౨. ‘‘యేసం మంసం కప్పతీ’’తి వచనేన యేసం మంసం న కప్పతి, తేసం సప్పిఆది కిఞ్చాపి న కప్పతి, న పన నిస్సగ్గియవత్థూతి వేదితబ్బం. తథా న పణీతభోజనవత్థూతి. ఉగ్గహితకం కత్వా నిక్ఖిత్తన్తి అజ్ఝోహరణత్థం నిక్ఖిత్తం. ఇతరఞ్హి పటిగ్గహేత్వా అజ్ఝోహరితుం వట్టతి. ఉభయేసమ్పీతి పచ్ఛాభత్తం పటిగ్గహితేహి, పురేభత్తం పటిగ్గహితేహి చ కతానం. ‘‘మంసస్స అకప్పియత్తా’’తి కారణపతిరూపకం వత్వా. ఖాదింసూతి ‘‘వికాలే కేవలం నవనీతమేవ ఖాదితుకామేన దధితక్కగతాని అపనేతబ్బాని, పచితుకామస్స సామంపాకం న హోతీతి థేరస్స అధిప్పాయో’’తి వుత్తం. ‘‘ఖయం గమిస్సతీ’’తి వచనతో ఖీరం పక్ఖిపిత్వా పక్కసప్పి వికాలే కప్పతీతి సిద్ధం. భేసజ్జేహీతి యావజీవికభేసజ్జేహి. కతతేలం పురేభత్తన్తి అపచిత్వా కతం ఏవ. ఉణ్హోదకేనాతి తాపనభావం దీపేతీతి కేచి, తం న సున్దరం. నిబ్బట్టితత్తాతి పిఞ్ఞాకాదితో. ‘‘తేలత్థాయ పటిగ్గహిత…పే… దుక్కటమేవా’’తి వచనతో అతేలత్థాయ పటిగ్గహితేహి, సత్తాహాతిక్కన్తేహిపి కతతేలం కతదివసతో పట్ఠాయ సత్తాహం వట్టతీతి ఛాయా దిస్సతి, కరమన్దం రుక్ఖసారోతి కేచి.

౬౨౩. అవసకసటే యస్మా ఖీరాదీని పక్ఖిపిత్వా తేలం పచన్తి, తస్మా కసటం న వట్టతి, తేలమేవ వట్టతి, తేన వుత్తం ‘‘పక్కతేలకసటే వియ కుక్కుచ్చాయతీ’’తి. వసాయ సద్ధిం పక్కత్తా న వట్టతీతి చే? వదథ, భన్తే, నవనీతే దధిగుళికాతిఆదిసమ్బన్ధో. మధుమ్హి చత్తారో కాలికా యథాసమ్భవం యోజేతబ్బా, ఉచ్ఛుమ్హి చ, కథం? సమక్ఖికం సేళకం మధు యావకాలికం. అనేలకం ఉదకసమ్భిన్నం యామకాలికం, అసమ్భిన్నం సత్తాహకాలికం, మధుసిట్ఠం పరిసుద్ధం యావజీవికం. తథా ఉచ్ఛు వా రసో వా సకసటో యావకాలికో, నిక్కసటో ఉదకసమ్భిన్నో యామకాలికో, అసమ్భిన్నో సత్తాహకాలికో, సుక్ఖకసటం యావజీవికన్తి వేదితబ్బం. కస్మా? ఉదకసమ్భేదవిసేసతో.

కిం వుత్తం హోతి? చతూసు కాలికేసు పుబ్బం పుబ్బం గరుకం, అపరం అపరం లహుకం. తేసు చాయం ఉదకసమ్భేదో గరుకం లహుకం కరోతి, లహుకఞ్చ గరుకం. అమ్బరసాదీని హి యావకాలికత్తా గరుకాని, ఉదకసమ్భేదో పన తాని అమ్బపానాదిసమఞ్ఞం దత్వా లహుకాని యామకాలికాని కరోతి. ‘‘ఫాణితం నామ ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్తన్తి ఉచ్ఛురసం ఉపాదాయా’’తి అట్ఠకథావచనతో ఉచ్ఛురసో సత్తాహకాలికోతి సిద్ధం. తత్థ ‘‘ఉదకసమ్భేదో తం యామకాలికం కరోతీ’’తిఆదిం బహుం వత్వా యోజితా.

అపిచేత్థ ఉచ్ఛురసో ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఉచ్ఛురస’’న్తి (మహావ. ౩౦౦) అనుఞ్ఞాతత్తా గుళోదకం వియ ఉచ్ఛురససామఞ్ఞతో ఉదకేన అసమ్భిన్నోపి అగిలానస్స వట్టతి, తేనేవాహ అట్ఠకథాయం ‘‘ఉచ్ఛురసో నికసటో పచ్ఛాభత్తం వట్టతీ’’తి (మహా. అట్ఠ. ౩౦౦). అయం సబ్బో నో తక్కోతి ఆచరియో. కేచి పనాహు ‘‘ఫాణితం నామ ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్త’న్తి వచనతో, ‘ఉచ్ఛురసం ఉపాదాయా’తి అట్ఠకథావచనతో చ ఉచ్ఛురసో ఫాణితమేవ, తస్మా గుళే వియ పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి. కేచి ‘‘వుత్తనయేన సత్తాహకాలికోవ సమానో ‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఉచ్ఛురస’న్తి విసుం అనుఞ్ఞాతత్తా అసమ్భిన్నోపి అగిలానస్స వట్టతీ’’తి వదన్తి. కేచి ‘‘వుత్తనయేన విసుం అనుఞ్ఞాతత్తా ఏవ సమ్భిన్నో వా అసమ్భిన్నో వా యామకాలికోవ, గుళోదకం పన సత్తాహకాలికమేవా’’తి వదన్తి. కేచి ‘‘గుళోదకం వియ సో దువిధోపి సత్తాహకాలికోయేవా’’తి వదన్తి.

తత్థాయం పఠమాచరియవాదే విచారణా – ఫాణితానుమతియాయేవ ఉచ్ఛురసానుమతియా సిద్ధితో విసుం ‘‘ఉచ్ఛురస’’న్తి ఉద్ధరిత్వా అనుమతి నిరత్థికాతి ఆపజ్జతి, తథా ‘‘ఉచ్ఛురసో నికసటో పచ్ఛాభత్తం వట్టతీ’’తి అట్ఠకథాపి నిరత్థికా. ‘‘సత్తాహం వట్టతీ’’తి వత్తబ్బం సియాతి, న చ తథా సక్కా వత్తుం. పచ్ఛాభత్తం వట్టనకరసాధికారత్తాతి చే? న, తస్మిం అధికారే సత్తాహకాలికస్స అవత్తబ్బప్పసఙ్గతో. కాలభేదం అనపేక్ఖిత్వా రసాధికారే ఓతిణ్ణత్తా వుత్తోతి చే? న సక్కా ‘‘నికసటో సత్తాహం వట్టతీ’’తి వత్తుం. పచ్ఛాభత్తం వట్టనకరసాధికారత్తా న వత్తబ్బన్తి చే? న, ఏవఞ్హి వుత్తే తదఞ్ఞరసో వియ అయమ్పి పచ్ఛాభత్తమేవ వట్టతి, న తతో పరన్తి ఆపజ్జతి. తతో పరం అపరిభోగత్తా ‘‘పచ్ఛాభత్తం వట్టతీ’’తి వుత్తన్తి చే? న, యావకాలికభావప్పసఙ్గతో. న సో పసఙ్గో ఆభిదోసికస్సాపి ఉచ్ఛురసస్స పాకేన ఫాణితాదిభావప్పసఙ్గతో. అయమేవ తతియచతుత్థాచరియవాదేసు విచారణా. దుతియవాదే విచారణా వుత్తా, విమద్దో పనేత్థ భేసజ్జక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౦౦) ఆవి భవిస్సతి. ఫాణితం నామ ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్తన్తి మధుకతాలనాళికేరఫాణితాదితో ఉక్కటవత్థుతో నిస్సగ్గియవత్థుఫాణితస్స విసేసవచనం, తేనేతం పఞ్ఞాయతి ‘‘నిస్సగ్గియవత్థుభూతం ఇధ ఫాణితం నామ ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్తమేవ, న మధుకాదితో నిబ్బత్త’’న్తి. ఏత్తావతా యంకిఞ్చి ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్తం, న తం సబ్బం ఫాణితమేవ నామాతి సాధితం హోతి. తేనేవ ఖన్ధకే ఫాణితం పఠమం అనుజానిత్వావ పచ్ఛా ఉచ్ఛురసో అనుఞ్ఞాతో, తథా తత్థేవ గుళం, గుళోదకఞ్చ.

ఉచ్ఛురసం ఉపాదాయ అపక్కా వాతిఆదిమ్హి పన యేసం లద్ధి ‘‘ఉచ్ఛురసో యామకాలికో’’తి. ‘‘తే అపక్కా వాతి సామం భిక్ఖునా అపక్కా వా. అవత్థుకపక్కా వాతి వినా వత్థునా పక్కా వా’’తి అత్థం వణ్ణయన్తి, తం న యుత్తం ‘‘ఉచ్ఛురసం ఉపాదాయా’’తి ఇమస్స వచనస్స పయోజనాభావప్పసఙ్గతో, భిక్ఖునో పచనాధికారాభావా. సామపాకో ఇధాధిప్పేతోతి చే? సామం అపక్కస్స ఉచ్ఛురసస్స తేసం అత్తనోమతియా ఫాణితభావసిద్ధితో చ పరతో ‘‘పురేభత్తం పటిగ్గహితేన అపరిస్సావితఉచ్ఛురసేన కతఫాణిత’’న్తిఆదినయదస్సనతో చ తం అయుత్తం, తత్థ ‘‘అపరిస్సావితఉచ్ఛురసేన సయంకతం నిరామిసమేవ వట్టతీ’’తి వచనం యం తత్థ కసటం సామపాకం న జనేతి, సవత్థుకపటిగ్గహితకతంయేవ తం కరోతీతి దీపేతి, తస్మా పటిగ్గహేతుం న వట్టతి వికాలేతి పోరాణా. ‘‘కోట్టితఉచ్ఛుఫాణితం ‘రజనపాకం వియ ఓళారికం సవత్థుకపక్కం నామ హోతీ’తి సఞ్ఞాయ పురేభత్తమేవ వట్టతీ’’తి వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాచరియా ‘‘ఏవం ఫాణితగ్గహణం అమధురం, తస్మా పచ్ఛాభత్తం న వట్టతీ’’తి వదింసు. కిం మధురతాయ, అమధురతాయ వాతి? అత్థమేవ దస్సేతుం మహాపచ్చరియం తథా వుత్తన్తి ఉపతిస్సత్థేరో ఆహ కిర. తం యుత్తన్తి ఉచ్ఛుతో నిబ్బత్తత్తా వుత్తం, తేనేవాహ ‘‘ఖణ్డసక్ఖరం పన…పే… వట్టతీ’’తి. ‘‘తం ఖీరఘటే పక్ఖిపిత్వా పచన్తీ’’తి లిఖితం. జల్లికా నామ ఫేణాది.

భేసజ్జోదిసం వదన్తేన ఇతరే అత్థుద్ధారవసేన వుత్తా. ‘‘ఆహారత్థం ఫరితుం సమత్థానీ’’తి ఖన్ధకే (మహావ. ౨౬౦) ‘‘యం భేసజ్జఞ్చేవ అస్స భేసజ్జసమ్మతఞ్చ లోకస్స, ఆహారత్థఞ్చ ఫరేయ్యా’’తి వుత్తత్తా వుత్తం. ఏత్థ విచారణా భేసజ్జక్ఖన్ధకే ఆవి భవిస్సతి.

౬౨౪. ద్వారవాతపానకవాటానీతి ద్వారస్స చ వాతపానానఞ్చ కవాటాని. కసావపక్ఖేపమత్తేన హి తాని అత్తనో సభావం పరిచ్చజితాని హోన్తి, తస్మా ‘‘మక్ఖేతబ్బానీ’’తి వుత్తం. ‘‘కసావో నామ కనకలమ్బాదీనిపీ’’తి వదన్తి. అధిట్ఠేతీతి ‘‘ఇదాని అజ్ఝోహరణీయం న భవిస్సతి, బాహిరపరిభోగో భవిస్సతీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేతి. ఇధ ‘‘వికప్పేతీ’’తి పదం నత్థి. అధిట్ఠానమ్పి ముఖారుళ్హియా వుత్తం ‘‘ఇమం నవనీతం అధిట్ఠామీ’’తి అవత్తబ్బతో.

౬౨౫. పరిభుఞ్జితుం పన న వట్టతీతి విస్సాసాభావం సన్ధాయ వుత్తం. సచే సవిస్సాసో, వట్టతీతి ‘‘పరిభుఞ్జ త్వ’’న్తి ఏత్తావతా విస్సజ్జితం హోతి, తస్మా ఉభిన్నం అనాపత్తీతి సమ్బన్ధో. సచే న విస్సజ్జితం, ఆపత్తి హోతీతి సిద్ధం. తస్మా ఉభిన్నం సన్తకం చీవరం అఞ్ఞతరేన సమ్ముఖీభూతేన అధిట్ఠాతబ్బం. నో చే అధిట్ఠాతి, నిస్సగ్గియం హోతీతిపి యుజ్జతి. కాకనికమత్తఞ్చే మూలం అదిన్నం, ‘‘న అధిట్ఠానుపగం…పే… సకభావం న ఉపేతీ’’తి ఇమినా ఏతం సదిసం న హోతి, ఆభిధమ్మికగణానం దిన్నం వియ చ న హోతి. కస్మా? ఆభిధమ్మికా హి అనుపసమ్పన్నాపి హోన్తి, పచ్ఛా ఆభిధమ్మికభూతానమ్పి తం సాధారణం హోతీతి. ఏత్థ ద్వేపి ఉపసమ్పన్నా ఏవ, ద్విన్నమ్పి తత్థ యథాకామకరణీయతా అత్థి మమత్తఞ్చ, న ఏవం తదఞ్ఞేసం సాధారణం, న చ ద్వే తయో భిక్ఖూ ‘‘ఏకతో వస్సిస్సామా’’తి కరోన్తి, రక్ఖతి తావ. ‘‘అవిభత్తత్తా అనాపత్తీ’’తి ఇమినా చ ఇదం సదిసం, యేన మూలేన పటిగ్గహితం, తస్స సచే ఇతరో దేతి, సో వా తం ఇతరస్స దేతి, సతి పటిగ్గహణే సత్తాహాతిక్కమే నిస్సగ్గియత్తా, తస్మా తం చీవరం ద్వీసు సమ్ముఖీభూతేన ఏకేన అధిట్ఠాతబ్బం. కిఞ్చాపి ఏత్థ పయోగో న దిస్సతి సమానపరిక్ఖారానం ద్విన్నం అధిట్ఠానపయోగాభావతో, తథాపి సమానసబ్బభణ్డకానం ద్విన్నం తేలాది యేన పటిగ్గహితం, తస్స కాలాతిక్కమే ఆపత్తిసమ్భవతో, అనధిట్ఠానే దుల్లభవిసేసహేతుత్తా చ ‘‘అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వుత్తం. తం అయుత్తం పత్తచీవరసత్తాహకాలికానం అసదిసవిధానత్తా. ఏత్థ పత్తచీవరఞ్హి అత్తనో సన్తకభావం ఉపగతమేవ అనధిట్ఠహన్తస్స కాలాతిక్కమే ఆపత్తి, సత్తాహకాలికం పన పరసన్తకసాధారణమ్పి పటిగ్గహితం పటిగ్గాహకస్స కాలాతిక్కమే ఆపత్తికరం. పటిగ్గహణఞ్చేత్థ పమాణం, న తత్థ సకసన్తకతా, సత్తాహకాలికఞ్చ నిస్సగ్గియం, సబ్బేసమ్పి అనజ్ఝోహరణీయం. పత్తచీవరం అఞ్ఞస్స పరిభుఞ్జతో అనాపత్తి. ఇదఞ్చ కాలాతిక్కన్తమ్పి నిస్సజ్జిత్వా పచ్ఛా లద్ధం కప్పతి. పత్తచీవరం పన తం తస్స వినయకమ్మన్తి కప్పతీతి. అవిభత్తస్సపి ఇమస్స దానం రుహతి, న పత్తచీవరస్స. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం ‘‘ద్విన్నం సన్తకం హోతి…పే… సచేపి అవిభజిత్వా సద్ధివిహారికాదీనం దేన్తి, అదిన్నమేవ హోతీ’’తి. యస్స దానమేవ న రుహతి, తస్స కుతో అధిట్ఠానం. ఏకో చే పత్తచీవరం దసమే దివసే ఇతరస్స దేతి. తతో పట్ఠాయ సో దస దివసే పరిహరితుం లభతి, న తథా సత్తాహకాలికన్తి సబ్బథా ఉపపరిక్ఖియమానం సరిక్ఖం నక్ఖమతీతి న తం సారతో దట్ఠబ్బన్తి ఆచరియస్స తక్కో. ‘‘వినయకమ్మవసేన పన అనిస్సజ్జిత్వా సహసా విరుజ్ఝిత్వా కస్సచి పరిచ్చత్తమ్పి పున పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతీ’’తి వుత్తం, సచే దేసన్తరితం, సముద్దన్తరితం వా చీవరం నిస్సగ్గియం జాతం, తం ఇధ ఠితేన భిక్ఖునా ఏకస్స వన్తేన చిత్తేన చత్తం కత్వా అనపేక్ఖిత్వా ఆపత్తిం దేసేత్వా తస్స విస్సాసేన పున గహేత్వా అధిట్ఠాతబ్బం, ‘‘పత్తాదీసు చ అయమేవ నయో’’తి చ వుత్తం, ‘‘తాలనాళికేరఫాణితమ్పి సత్తాహకాలికం ఏవా’’తి చ. ‘‘ద్విన్నం సన్తకం ఏకేన పటిగ్గహితం సత్తాహకాలికం సత్తాహాతిక్కమే ఆపత్తిం న కరోతి, పరిభుఞ్జితుం పన ద్విన్నమ్పి న వట్టతీ’’తి చ ‘‘పరసన్తకం పటిగ్గహేత్వా ఠపితేపి ఏసేవ నయో’’తి చ కేచి వదన్తి. దుక్కటవత్థుభూతం సప్పిఆది నిస్సజ్జితబ్బం పున పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి విధానం న దిస్సతీతి.

భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.