౨. ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౭౧. సన్తరుత్తరేన జనపదచారికం పక్కమన్తి. కస్మా? కిఞ్చాపి ‘‘న, భిక్ఖవే, సన్తరుత్తరేన గామో పవిసితబ్బో, యో పవిసేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౩౬౨) పఠమం వుత్తం. పచ్ఛా పన ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, పచ్చయా సఙ్ఘాటియా నిక్ఖేపాయ, ఉత్తరాసఙ్గస్స, అన్తరవాసకస్స నిక్ఖేపాయ గిలానో వా హోతి, వస్సికసఙ్కేతం వా, నదీపారం గన్తుం వా, అగ్గళగుత్తివిహారో వా, అత్థతకథినం వా హోతీ’’తి వుత్తత్తా, అట్ఠకథాయమ్పిస్స ‘‘పఞ్చసు పేతేసు అగ్గళగుత్తి ఏవ పమాణం. గుత్తే ఏవ హి విహారే నిక్ఖిపిత్వా బహి గన్తుం వట్టతి, నాగుత్తే’’తి వుత్తత్తా అపఞ్ఞత్తేపి కథినే ‘‘తే భిక్ఖూ అగ్గళగుత్తివిహారే ఠపేథా’’తి వత్వా సభాగానం హత్థే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా సన్తరుత్తరేన గామప్పవేసే లద్ధకప్పియా జనపదచారికం పక్కామింసూతి వేదితబ్బం.

౪౭౩. అవిప్పవాససమ్ముతిన్తి అవిప్పవాసత్థం, విప్పవాసపచ్చయా యా ఆపత్తి, తదభావత్థం వా సమ్ముతిం దాతున్తి అత్థో. తతో పట్ఠాయ వట్టతి. కిత్తకం కాలం వట్టతీతి? మాసం వా అతిరేకం వా యావ గమనే సఉస్సాహో, తావ వట్టతి. తేన వుత్తం ‘‘ధురనిక్ఖేపం కరోన్తేన పచ్చుద్ధరితబ్బ’’న్తి. పున సమ్ముతిదానకిచ్చం నత్థీతి సచే ద్వాదసన్నం వస్సానం అచ్చయేన అఞ్ఞో రోగో హోతి, వట్టతి, ఉపసమ్పదకమ్మం వియ యావజీవం ఏకాసమ్ముతి వట్టతీతి చ.

‘‘కతం వా హోతీ’’తిఆది ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే న వత్తబ్బం, కస్మా? కరణపలిబోధే ఉపచ్ఛిన్నేపి అనధిట్ఠితచీవరతో విప్పవాసపచ్చయా ఆపత్తియా అసమ్భవతో, తస్మా ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిన్తి భిక్ఖునో చీవరం అధిట్ఠితం హోతీ’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బన్తి చే? న, తదాయత్తత్తా. అధిట్ఠానఞ్హి కరణపలిబోధస్స నిట్ఠాపనాయత్తం, తస్మా ‘‘కతం వాతిఆది వుత్త’’న్తి చ వుత్తం. తత్థ కతన్తి పుబ్బే వుత్తమేవ.

౪౭౭-౮. అవిప్పవాసలక్ఖణవవత్థాపనత్థన్తి ఏత్థ ‘‘అన్తోగామే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా అన్తోగామే వత్థబ్బ’’న్తిఆదివచనతో అవిప్పవాసలక్ఖణం వవత్థాపితం, తబ్బిపరీతనయేన విప్పవాసలక్ఖణం వేదితబ్బం. గామో ఏకూపచారోతిఆదిమ్హి పన ఠపేత్వా సత్థం, రుక్ఖమూలం, అజ్ఝోకాసఞ్చ సేసేసు పరిక్ఖేపాపరిక్ఖేపవసేన ఏకూపచారనానూపచారతా వేదితబ్బా. యస్మా పన సత్థం దువిధం నివిట్ఠం, అనివిట్ఠఞ్చ, తేసు అనివిట్ఠం ఏకకులస్స వా నానాకులస్స వా అపరిక్ఖిత్తమేవ హోతి, నివిట్ఠం సియా పరిక్ఖిత్తం, సియా అపరిక్ఖిత్తం, తస్మా తత్థ పరిక్ఖేపాదివసేన అదస్సేత్వా అబ్భన్తరవసేన వుత్తో. తథా అబ్భోకాసే. రుక్ఖమూలే ఛాయావసేన. అఞ్ఞథా ‘‘సత్థో ఏకూపచారో నానూపచారో’’తిఆది ఉద్దేసవిరోధో సియా విభఙ్గే అదస్సితత్తా, తస్మా సత్థస్స పురతో చ పచ్ఛతో చ సత్తబ్భన్తరా, పస్సతో చ ఏకబ్భన్తరన్తి అయమేకూపచారో, తతో పరం నానూపచారో. తథా రుక్ఖమూలస్స యత్థ మజ్ఝన్హికే కాలే ఛాయా ఫరతి, అయం ఏకూపచారో. ఇతరో నానూపచారో. కస్మా? తత్థ హి పరిక్ఖేపో అప్పమాణం. ఛాయావ పమాణం. అజ్ఝోకాసస్స పాళియం వుత్తోవ. ‘‘సత్థాదీనం ఏకకులసన్తకవసేన ఏకూపచారతా’’తి లిఖితం, తస్మా నివేసనే, ఉదోసితే చ వుత్తపరిచ్ఛేదోవ అట్టాదీసూతి కత్వా సంఖిత్తం. తతో పరం ఖేత్తధఞ్ఞకరణఆరామవిహారేసు పన పరిక్ఖిత్తాపరిక్ఖిత్త-పదం పున ఉద్ధటం సత్థవిభఙ్గేన అధికారస్స పచ్ఛిన్నత్తా. ‘‘నానాగబ్భా’’తిఆదివచనం పన అసమ్భవతో ఖేత్తధఞ్ఞకరణఆరామేసు న ఉద్ధటం. విహారే సమ్భవన్తమ్పి తత్థ పచ్ఛిన్నత్తా న ఉద్ధటం. కులం వుచ్చతి సామికో, తస్మా ‘‘ఏకకులస్స నానాకులస్సా’’తి ఇమినా గామాదీనం చుద్దసన్నం చీవరనిక్ఖేపట్ఠానానం సాధారణాసాధారణభావం దీపేతి. అజ్ఝోకాసస్స పన అసమ్భవతో న వుత్తం. యస్మా పనేత్థ ఏకకులస్స, నానాకులస్స చ అపరిక్ఖిత్తేసు గామాదీసు పరిహారవిసేసో కిఞ్చాపి నత్థి, పరిక్ఖిత్తేసు పన అత్థి, తస్మా ఏకనానాకులగ్గహణం, ఏకనానూపచారగ్గహణఞ్చ సాత్థకన్తి వేదితబ్బం. తత్థపి అయం విసేసో – సత్థే, రుక్ఖమూలే చ కులభేదతోవ భేదో, నోపచారభేదతో. అజ్ఝోకాసే ఉపచారభేదతో చ, సో పన పాళియం న దస్సితోతి. ‘‘తం పమాణం అతిక్కమిత్వాతి వచనతో ఆకాసేపి అడ్ఢతేయ్యరతనప్పమాణే దోసో నత్థీ’’తి వదన్తి.

౪౭౯. ‘‘సభా’’తి ఇత్థిలిఙ్గం. ‘‘సభాయ’’న్తి నపుంసకలిఙ్గం, తేన వుత్తం ‘‘లిఙ్గబ్యత్తనయేనా’’తి. నపుంసకలిఙ్గదస్సనత్థం కిర ‘‘సభాయ’’న్తి పచ్చత్తవసేన నిద్దిట్ఠం, తస్స అనుపయోగత్తా ‘‘ద్వారమూల’’న్తిపి. అత్తనో నిక్ఖిత్తట్ఠానే అనిక్ఖిత్తత్తా వీథిహత్థపాసో న రక్ఖతి, యస్మిం ఘరే చీవరం నిక్ఖిత్తం హోతి, తస్మిం ఘరే వత్థబ్బం. ‘‘సభాయే వా వత్థబ్బం ద్వారమూలే వా, హత్థపాసా వా న విజహితబ్బ’’న్తి హి వుత్తం. ‘‘హత్థపాసేయేవ అరుణం ఉట్ఠపేతబ్బ’’న్తి నియమితత్తా జానితుం న సక్కాతి చే? అన్తోఘరే న సక్కా, తథా తథా వుత్తత్తా, తస్మా ‘‘యుత్తి పమాణ’’న్తి వుత్తం. అయమత్థో అట్ఠకథాయమ్పి పకాసితో, పునపి ఖుద్దకగామే సబ్బసాధారణగామద్వారవసేన. సచే తస్స ద్వారద్వయం హోతి, మజ్ఝే చ ఘరసభాయం, యత్థిచ్ఛతి, తత్థ వసితబ్బ’’న్తి.

౪౮౦-౧. యాని నివేసనాదీని గామసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛన్తి, తాని నివేసనాదీనీతి అధిప్పేతాని. అజ్ఝోకాసే అపరిసఙ్కితమ్పి చీవరం అతిరేకసత్తబ్భన్తరే నిక్ఖిత్తం నిస్సగ్గియం హోతి, ఏత్థ అన్తోసీమతా న రక్ఖతి, సత్థే పన రక్ఖతి. ‘‘నదీపరిహారో చ లబ్భతీ’’తి వచనతో ఉదకుక్ఖేపసీమాయం పరిహారో లబ్భతీతి సిద్ధం. సామన్తవిహారో చే ఏకసీమో, చీవరం న నిస్సగ్గియం.

ఇదాని –

‘‘ఛిన్నం ధుతఙ్గం సాసఙ్క-సమ్మతో సన్తరుత్తరం;

అచీవరస్సానాపత్తి, పచ్చుద్ధారాదిసిద్ధితో’’తి. –

ఇదం పకిణ్ణకం, తత్థాయం చోదనాపుబ్బఙ్గమో వినిచ్ఛయో – కేచి ‘‘దిగుణం సఙ్ఘాటి’’న్తి (మహావ. ౩౪౮) వచనతో ‘‘ఏకచ్చికా సఙ్ఘాటిపి నాధిట్ఠాతబ్బా. సచే అధిట్ఠాతి న రుహతీ’’తి వత్వా ఉపసమ్పదాపేక్ఖానమ్పి దిగుణమేవ సఙ్ఘాటిం దత్వా ఉపసమ్పాదేన్తి, తే ఇమినా సుత్తలేసేన సఞ్ఞాపేతబ్బా. భగవతా హి ‘‘ఛిన్నకం సఙ్ఘాటిం ఛిన్నకం ఉత్తరాసఙ్గం ఛిన్నకం అన్తరవాసక’’న్తి పఠమం అనుఞ్ఞాతం. తతో ‘‘అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో తిచీవరే కరియమానే సబ్బం ఛిన్నకం నప్పహోతి. ద్వే ఛిన్నకాని ఏకం అచ్ఛిన్నకం నప్పహోతి. ద్వే అచ్ఛిన్నకాని ఏకం ఛిన్నకం నప్పహోతీ’’తి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అన్వాధికమ్పి ఆరోపేతు’’న్తి (మహావ. ౩౬౦) అనుఞ్ఞాతం, తస్మా ఏకచ్చికాపి సఙ్ఘాటి వట్టతీతి సిద్ధం. యా ఛిజ్జమానా నప్పహోతి, తస్సా కుతో దిగుణతాతి. అట్ఠకథాయమ్పిస్స వుత్తం ‘‘అన్వాధికమ్పి ఆరోపేతున్తి ఆగన్తుకపత్తమ్పి దాతుం. ఇదం పన అప్పహోనకే ఆరోపేతబ్బం. సచే పహోతి, ఆగన్తుకపత్తం న వట్టతి, ఛిన్దితబ్బమేవా’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౬౦). కథినం పన ఛిన్నకమేవ వట్టతి ఆవేణికలక్ఖణత్తా, ‘‘ఛిన్నకం దిగుణం నప్పహోతీ’’తి వచనాభావతో చాతి సన్నిట్ఠానమేత్థ గన్తబ్బం.

ధుతఙ్గన్తి అనుపసమ్పన్నానం తేచీవరికధుతఙ్గాభావతో తిచీవరేనేవ తేచీవరికోతి. తేసం అధిట్ఠానాభావతో ‘‘అధిట్ఠితేనేవా’’తి వత్తబ్బం హోతూతి చే? న, ధుతఙ్గభేదేన విరోధప్పసఙ్గతో. చతుత్థచీవరసాదియనేన హి ధుతఙ్గభేదో, న తిచీవరవిప్పవాసేన, నాపి అతిరేకచీవరసాదియనేన, నాపి అతిరేకచీవరధారణేన. యస్మా పన భిక్ఖూనంయేవ భగవతా అధిట్ఠానవసేన నవ చీవరాని అనుఞ్ఞాతాని, జాతివసేన చ వుత్తాని, న ఏవం అనుపసమ్పన్నానం. తస్మా తేసం చీవరనియమాభావా న తం ధుతఙ్గం అనుఞ్ఞాతం గహట్ఠానం వియ, తస్మా తస్స సమాదానవిధానే అవచనతో చ సన్నిట్ఠానమేత్థ గన్తబ్బం.

సాసఙ్కసమ్మతోతి కఙ్ఖావితరణియం సాసఙ్కసిక్ఖాపదే విసుం అఙ్గాని న వుత్తాని, ‘‘సేసమేత్థ చీవరవగ్గస్స దుతియసిక్ఖాపదే వుత్తనయేన వేదితబ్బ’’న్తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సాసఙ్కసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం, న చ పనేతం వుత్తం. తత్థ రత్తివిప్పవాసో చతుత్థం అఙ్గం, ఇధ ఛారత్తవిప్పవాసో, అయమేత్థ విసేసోతి, తస్మా అఙ్గసామఞ్ఞతో, సమ్ముతిసామఞ్ఞతో చ సాసఙ్కసిక్ఖాపదమేవ వదన్తి. ఇదం నిప్పదేసం, తం సప్పదేసం మాసపరమత్తా. తత్థ బహిగామేపి గామసీమం ఓక్కమిత్వా వసిత్వా పక్కమన్తస్స అనాపత్తి, ఇధ న తథా, ఇధ అనన్తరే అనన్తరే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియం, తత్థ సత్తమేతి అయం ఇమేసం ద్విన్నం విసేసో. అఙ్గాని పన చీవరనిక్ఖేపఙ్గసమ్పత్తితో విపరియాయేన, ఇధ వుత్తనయేన చ సిద్ధత్తా న వుత్తాని. తాని కామం న వుత్తాని, తథాపి చతుత్థమఙ్గం విసేసితబ్బం, న పన విసేసితం. కింకారణా? ఇధ వుత్తనిస్సజ్జనక్కమేన నిస్సజ్జేత్వా ఆపత్తిదేసనతో, తత్థాపన్నాపత్తివిమోక్ఖదీపనత్థం. సంవచ్ఛరవిప్పవుత్థమ్పి రత్తివిప్పవుత్థమేవ, పగేవ ఛారత్తం విప్పవుత్థం. ఏవం సన్తేపి తత్థ యథావుత్తఅఙ్గసమ్పత్తియా సతి తత్థ వుత్తనయేనేవ నిస్సజ్జితబ్బం. హేమన్తే వా గిమ్హే వా నిస్సజ్జతి చే? ఇధ వుత్తనయేనాపి నిస్సజ్జితుం వట్టతీతి ఞాపనత్థం చతుత్థం అఙ్గం న విసేసితన్తి నో తక్కోతి ఆచరియో. మాసాతిక్కన్తమ్పి చీవరం ‘‘దసాహాతిక్కన్త’’న్తి వత్వా నిస్సట్ఠమేవ. ద్వయేన ఊనమాసం హుత్వా ‘‘దసాహాతిక్కన్త’’న్తి వత్వా మాసాతిక్కన్తన్తి ఏకే. తథాపి సచే పచ్చాసాచీవరం హోతి, నిస్సగ్గియం ‘‘దసాహాతిక్కన్త’’న్తి వత్వా, మూలచీవరం పన ‘‘మాసాతిక్కన్త’’న్తి వత్వా నిస్సజ్జితబ్బం.

‘‘సన్తరుత్తర’’న్తి వా ‘‘సఙ్ఘాటి’’న్తి వా ‘‘చీవర’’న్తి వా కిం తిచీవరం, ఉదాహు అఞ్ఞమ్పీతి. కిఞ్చేత్థ – యది తిచీవరమేవ పటిసిద్ధం, పరియాపన్నవసేన అచ్ఛిన్నచీవరచ్ఛిన్దనధోవాపనవిఞ్ఞత్తిఆదివిరోధో. అథ అఞ్ఞమ్పి, ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తి ఏవమాదినా విరోధోతి? వుచ్చతే – న నియమతో వేదితబ్బం యథాసమ్భవం గహేతబ్బతో. తథా హి ‘‘చీవరం నిక్ఖిపిత్వా సన్తరుత్తరేన జనపదచారికం పక్కమన్తీ’’తి (పారా. ౪౭౧) ఏవమాదీసు తిచీవరమేవ. ‘‘న, భిక్ఖవే, సన్తరుత్తరేన గామో పవిసితబ్బో, సన్తరుత్తరపరమం తతో చీవరం సాధితబ్బ’’న్తి ఏవమాదీసు యంకిఞ్చి, తథా సగుణం కత్వా సఙ్ఘాటియో దాతబ్బా, నివాసనం దాతబ్బం, సఙ్ఘాటి దాతబ్బా, హన్ద తే, ఆవుసో, సఙ్ఘాటి, దేహి మే పటన్తిఆదీసు. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సబ్బఞ్హి చీవరం సఙ్ఘటితట్ఠేన ‘సఙ్ఘాటీ’తి వుచ్చతీ’’తి. తథా ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తి ఏత్థాపీతి ఏకే. అన్తోసమయే హి యావదత్థం చీవరం అనుఞ్ఞాతం, తం సబ్బం కరియమానం కదా నిట్ఠానం గచ్ఛిస్సతి, తస్మా తిచీవరమేవాతి ఏకే. అచీవరస్సానాపత్తి పచ్చుద్ధారాదిసిద్ధితోతి కిం వుత్తం హోతి? ఉదోసితసిక్ఖాపదస్స నిప్పయోజనభావప్పసఙ్గతో తిచీవరవిప్పవాసే తేచీవరస్స ఆపత్తీతి ఏకే. తత్థేతం వుచ్చతి న హోతి ఆపత్తి పచ్చుద్ధారాదిసిద్ధితో. ‘‘అనాపత్తి అన్తోఅరుణే పచ్చుద్ధరతి, విస్సజ్జేతీ’’తి హి వుత్తం. అఞ్ఞథా పచ్చుద్ధరన్తస్స, అన్తోఅరుణే విస్సజ్జేన్తస్స చ యావ అఞ్ఞో నాధిట్ఠాతి, తావ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి యథావుత్తనయేన. అఞ్ఞథా సత్తబ్భన్తరేన విప్పవాసస్సాతి విప్పవాసతో యథారుతంయేవ సతి విప్పవాసే విప్పవాసతో అవిప్పవాసే సతి అవిప్పవాసతోతి.

ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.