౨. పాసాదకమ్పనవగ్గో

౧-౨. పుబ్బసుత్తాదివణ్ణనా

౮౨౩-౮౨౪. పరతో ఇమస్మిం పాసాదకమ్పనవగ్గే దసమసుత్తే ఆవి భవిస్సన్తి. ఛఅభిఞ్ఞాపాదకాతి ఛన్నం అభిఞ్ఞానం పాదకభూతా పధానభూతా. యథా పఠమసుత్తే, తథా దుతియతతియసుత్తేసుపి చ ఛఅభిఞ్ఞాపాదకా ఇద్ధిపాదా కథితాతి అత్థో.

౩. ఛన్దసమాధిసుత్తవణ్ణనా

౮౨౫. యో సమాధిస్స నిస్సయభూతో ఛన్దో, సో ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఛన్దన్తి కత్తుకమ్యతాఛన్ద’’న్తి. తస్స చ అధిపతేయ్యట్ఠో నిస్సయట్ఠో, న వినా తం ఛన్దం నిస్సాయాతి ఆహ – ‘‘నిస్సాయాతి నిస్సయం కత్వా, అధిపతిం కత్వాతి అత్థో’’తి. పధానభూతాతి సేట్ఠభూతా, సేట్ఠభావో చ ఏకస్సపి చతుకిచ్చసాధనవసేన పవత్తియా, తతో ఏవ బహువచననిద్దేసో, పధానసఙ్ఖారట్ఠేన పధానసఙ్ఖరణతో. ‘‘ఛన్దం చే నిస్సాయ…పే… అయం వుచ్చతి ఛన్దసమాధీ’’తి ఇమాయ పాళియా ఛన్దాధిపతి సమాధి ఛన్దసమాధీతి అధిపతిసద్దలోపం కత్వా సమాసో వుత్తోతి విఞ్ఞాయతి, అధిపతిసద్దత్థదస్సనవసేన వా ఛన్దహేతుకో, ఛన్దాధికో వా సమాధి ఛన్దసమాధి. తేన ‘‘ఛన్దసమాధినా చేవ పధానసఙ్ఖారేహి పధానభూతసఙ్ఖారేహి చ సమన్నాగతా’’తి వక్ఖతి, తం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. పధానభూతాతి వీరియభూతా. కేచి వదన్తి – ‘‘సఙ్ఖతసఙ్ఖారాదినివత్తనత్థం పధానగ్గహణ’’న్తి. అథ వా తం తం విసేసం సఙ్ఖరోతీతి సఙ్ఖారో, సబ్బమ్పి వీరియం. తత్థ చతుకిచ్చసాధకతో తదఞ్ఞస్స నివత్తనత్థం పధానగ్గహణన్తి. యథా ఛన్దో ఛన్దసమాధినా చేవ పధానసఙ్ఖారేహి చ సమన్నాగతో, ఏవం ఛన్దసమాధి ఛన్దేన చేవ పధానసఙ్ఖారేహి చ సమన్నాగతో. పధానసఙ్ఖారాపి ఛన్దేన చేవ ఛన్దసమాధినా చ సమన్నాగతాతి తీసుపి పదేసు సమన్నాగతసద్దో యోజేతబ్బో. తస్మాతి యస్మా తయోపి ఛన్దాదయో ఏకచిత్తుప్పాదపరియాపన్నా, తస్మా సబ్బే తే ధమ్మా ఏకతో కత్వా ‘‘అయం వుచ్చతి…పే… ఇద్ధిపాదో’’తి వుత్తన్తి. ఏవం ఛన్దాదీనంయేవ చేత్థ ఇద్ధిపాదభావో వుత్తో, విభఙ్గే పన తేసం ఇద్ధిభావో సమ్పయుత్తానం ఇద్ధిపాదభావో వుత్తోతి దస్సేన్తో ‘‘ఇద్ధిపాదవిభఙ్గే పనా’’తిఆదిమాహ.

ఇదాని నేసం ఇద్ధిపాదతాపి సమ్భవతీతి దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఛన్దఞ్హి భావయతో పధానం కత్వా భావేన్తస్స తథా పవత్తపుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేన ఇజ్ఝమానో ఛన్దో ఇద్ధి నామ, తస్స నిస్సయభూతా పధానసఙ్ఖారా ఇద్ధిపాదో నామ. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. తథా భావయన్తస్స ముఖ్యతామత్తం సన్ధాయ వుత్తం, ఇజ్ఝనత్థో పన సబ్బేసం సమానన్తి దస్సేన్తో ‘‘సమ్పయుత్త…పే… ఇజ్ఝన్తియేవా’’తి ఆహ.

ఇద్ధిపాదే అసఙ్కరతో దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఛన్దాదయోతి ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారా. సేసిద్ధిపాదేసూతి వీరియిద్ధిపాదాదీసు. తత్థ వీరియసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతోతి ద్విక్ఖత్తుం వీరియం ఆగతం, తత్థ పురిమం సమాధివిసేసం, వీరియాధిపతిసమాధి ఏవ వీరియసమాధీతి దుతియం సమన్నాగమఙ్గదస్సనం. ద్వేయేవ హి సబ్బత్థ సమన్నాగమఙ్గాని సమాధి పధానసఙ్ఖారో చ, ఛన్దాదయో సమాధివిసేసనాని, పధానసఙ్ఖారో పన పధానవచనేనేవ విసేసితో, న ఛన్దాదీహీతి న ఇధ వీరియాధిపతితా పధానసఙ్ఖారస్స వుత్తా హోతి. వీరియఞ్చ సమాధిం విసేసేత్వా ఠితమేవ సమన్నాగమఙ్గవసేన పధానసఙ్ఖారవచనేన వుత్తన్తి నాపి ద్వీహి వీరియేహి సమన్నాగమో వుత్తో హోతి. యస్మా పన ఛన్దాదీహి విసిట్ఠో సమాధి, తథాపి విసిట్ఠేనేవ చ తేన సమ్పయుత్తో పధానసఙ్ఖారో సేసధమ్మా చ, తస్మా సమాధివిసేసనానం వసేన చత్తారో ఇద్ధిపాదా వుత్తా, విసేసనభావో చ ఛన్దాదీనం తంతంఅవస్సయదస్సనవసేన హోతీతి ‘‘ఛన్దసమాధి…పే… ఇద్ధిపాదో’’తి ఏత్థ నిస్సయత్థేపి పాద-సద్దే ఉపాదాయట్ఠేన ఛన్దాదీనం ఇద్ధిపాదతా వుత్తా హోతి, తేనేవ అభిధమ్మే ఉత్తరచూళభాజనియే ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఛన్దిద్ధిపాదో’’తిఆదినా (విభ. ౪౫౭) ఛన్దాదీనంయేవ ఇద్ధిపాదతా వుత్తా, పఞ్హపుచ్ఛకే చ – ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఇధ భిక్ఖు ఛన్దసమాధీ’’తిఆదినావ (విభ. ౪౩౧) ఉద్దేసం కత్వాపి పున ఛన్దాదీనంయేవ కుసలాదిభావో విభత్తో. ఉపాయిద్ధిపాదదస్సనత్థమేవ హి నిస్సయిద్ధిపాదదస్సనం కతం, అఞ్ఞథా చతుబ్బిధతా న హోతీతి అయమేత్థ పాళివసేన అత్థవినిచ్ఛయో. తత్థ ఉపాయిద్ధిపాదదస్సనత్థమేవాతి ఛన్దాదికే ధురే జేట్ఠకే పుబ్బఙ్గమే కత్వా నిబ్బత్తితసమాధి ఛన్దాధిపతిసమాధీతి ఛన్దాదీనం ఇద్ధియా అధిగమూపాయదస్సనం ఉపాయిద్ధిపాదదస్సనం, తదత్థమేవ ‘‘తథాభూతస్స వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి తత్థ తత్థ పాళియం నిస్సయిద్ధిపాదదస్సనం కతం ఛన్దాదివిసిట్ఠానంయేవ వేదనాక్ఖన్ధాదీనం అధిప్పేతత్తా. ఏవఞ్చేతం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా కేవలం ఇద్ధిసమ్పయుత్తానంయేవ ఖన్ధానం వసేన ఇద్ధిపాదభావే గయ్హమానే తేసం చతుబ్బిధతా న హోతి విసేసకారణభావతోతి అధిప్పాయో.

కేచీతి ఉత్తరవిహారవాసినో. అనిబ్బత్తోతి హేతుపచ్చయేహి న నిబ్బత్తో, న సభావధమ్మో, పఞ్ఞత్తిమత్తన్తి అధిప్పాయో. వాదమద్దనత్థాయ హోతి, అభిధమ్మే చ ఆగతో ఉత్తరచూళవారోతి యోజనా. చత్తారో ఇద్ధిపాదాతిఆది ఉత్తరచూళవారదస్సనం. ఇమే పన ఉత్తరచూళవారే ఆగతా ఇద్ధిపాదా.

రట్ఠపాలత్థేరో ఛన్దే సతి కథం నానుజానిస్సన్తీతి సత్తాహాని భత్తాని అభుఞ్జిత్వా మాతాపితరో అనుజానాపేత్వా పబ్బజిత్వా ఛన్దమేవ నిస్సాయ అరహత్తం పాపుణీతి ఆహ – ‘‘రట్ఠపాలత్థేరో ఛన్దం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసీ’’తి. సోణత్థేరోతి సుఖుమాలసోణత్థేరో. సో హి ఆయస్మా అత్తనో సుఖుమాలభావం అచిన్తేత్వా అతివేలం చఙ్కమనేన పాదేసు ఉట్ఠితేసుపి ఉస్సాహం అవిస్సజ్జేన్తో వీరియం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి. సమ్భుతత్థేరో ‘‘చిత్తవతో చే అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో ఇజ్ఝేయ్య, మయ్హం ఇజ్ఝేయ్యాతి చిత్తం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి. మోఘరాజా ‘‘పఞ్ఞవతో చే మగ్గభావనా ఇజ్ఝేయ్య, మయ్హం ఇజ్ఝేయ్యా’’తి పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం పఞ్ఞాధురం పఞ్ఞాజేట్ఠకం కత్వా అరహత్తం పాపుణీతి ఆహ ‘‘మోఘరాజా వీమంసం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసీ’’తి. ఇదాని నేసం అరియానం ఉపట్ఠానుస్సాహమన్తజాతిసమ్పదం నిస్సాయ రఞ్ఞో సన్తికే లద్ధవిసేసే అమచ్చపుత్తే నిదస్సనభావేన దస్సేతుం ‘‘తత్థ యథా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ పునప్పునం ఛన్దుప్పాదనం తోసనం వియ హోతీతి ఛన్దస్స ఉపట్ఠానసదిసతా వుత్తా, థామభావతో చ వీరియస్స సూరత్తసదిసతా, చిన్తనప్పధానత్తా చిత్తస్స మన్తసంవిధానసదిసతా, యోనిసోమనసికార-సమ్భూతేసు కుసలధమ్మేసు పఞ్ఞా సేట్ఠాతి వీమంసాయ జాతిసమ్పత్తిసదిసతా వుత్తా.

౪. మోగ్గల్లానసుత్తవణ్ణనా

౮౨౬. ఉద్ధచ్చపకతికాతి విక్ఖిత్తసభావా, విబ్భన్తచిత్తాతి అత్థో. అనవట్ఠితతాయ విప్ఫన్దితచిత్తతాయ విప్ఫన్దమానచిత్తా. తుచ్ఛతాయ నళో వియాతి నళో, మానో, ఉగ్గతో నళో ఏతేసన్తి ఉన్నళాతి ఆహ – ‘‘ఉన్నళాతి…పే… వుత్తం హోతీ’’తి. చపలాతి చాపల్యతా నామ లోలభావో. మురాతి ఖరవచనా, ఫరుసవచనాతి అత్థో. వికిణ్ణవాచా నామ సమ్ఫప్పలాపినోతి వుత్తం ‘‘అసంయతవచనా’’తిఆది. పటిపత్తిధమ్మే పముట్ఠా వినట్ఠా పటివినట్ఠా సతి ఏతేసన్తి ముట్ఠసతీతి ఆహ – ‘‘నట్ఠస్సతినో’’తి. ఉబ్భన్తచిత్తాతి సమాధినో అభావేన ఉద్ధచ్చేనేవ ఉపరూపరి భన్తచిత్తా. పాకతిన్ద్రియా అభావితకాయతాయ గామదారకా వియ పకతిభూతఇన్ద్రియా. నేమో వుచ్చతి భూమియా బద్ధభావనిమిత్తపదేసో, గమ్భీరో నేమో ఏతస్సాతి గమ్భీరనేమో. సుట్ఠు నిఖాతోతిఆది తస్స పాదస్స సుప్పతిట్ఠితభావదస్సనం.

౫. ఉణ్ణాభబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౮౨౭. పహానత్థన్తి అనుప్పాదపహానత్థం.

౯. ఇద్ధాదిదేసనాసుత్తవణ్ణనా

౮౩౧. అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానం అధిప్పేతం ‘‘ఇద్ధిలాభాయ పవత్తతీ’’తి వచనతో.

౧౦. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౮౩౨. ఛన్దం ఉప్పాదేత్వాతి భావనాఛన్దం ఉప్పాదేత్వా. లీనాకారోతి భావనాచిత్తస్స లయాపత్తి. కోసజ్జేన వోకిణ్ణాపజ్జనం వుత్తం.

ఏవం పసాదాభావేన చిత్తస్స విక్ఖేపాపత్తి, తత్థ పసాదుప్పాదనేన యం సమ్పహంసనం ఇచ్ఛితబ్బం, తస్స ఉప్పాదనాకారం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సో బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణే ఆవజ్జేత్వా’’తిఆది. వత్థుకామే ఆరబ్భ విక్ఖిత్తో పునప్పునం విక్ఖిత్తో హోతియేవాతి వుత్తం ‘‘అనువిక్ఖిత్తో’’తి. ఉప్పథం పటిపన్నస్స చిత్తస్స దణ్డనట్ఠేన నిగ్గణ్హనట్ఠేన సుత్తాని ఏవ దణ్డోతి సుత్తదణ్డో, తేన సుత్తదణ్డేన చిత్తం తజ్జేత్వా. పఞ్చకామగుణే ఆరబ్భ పవత్తో చిత్తవిక్ఖేపో పునప్పునం ఉప్పజ్జతేవాతి వుత్తం ‘‘అనువిక్ఖిత్తో అనువిసటో’’తి.

పురేపచ్ఛాభావో కమ్మట్ఠానస్స మనసికారవసేన ఉగ్గహవసేన వాతి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. అతిలీనాదీసు చతూసు ఠానేసూతి అతిలీనాతిపగ్గహితసంఖిత్తఅనువిక్ఖిత్తసఞ్ఞితేసు చతూసు ఠానేసు. తత్థ భావనం అనజ్ఝోగాహేత్వావ సఙ్కోచో అతిలీనతా, అజ్ఝోగాహేత్వా అన్తో సఙ్కోచో సంఖిత్తతా, అన్తోసఙ్ఖేపో అతిపగ్గహితతా, అచ్చారద్ధవీరియతా అనువిక్ఖిత్తతా. బహిద్ధా విసమవితక్కానుభావనం ఆపజ్జన్తో ద్వత్తింసాకారవసేన అట్ఠికసఞ్ఞావసేన వా గహేతబ్బన్తి ఆహ – ‘‘సరీరవసేన వేదితబ్బ’’న్తి. తేనాహ ‘‘ఉద్ధం పాదతలా’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౩౭౭; మ. ని. ౧.౧౧౦).

అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో ఆకిరీయన్తి పకారతో ఠపీయన్తీతి ఆకారా, భాగాతి ఆహ – ‘‘యేహి ఆకారేహీతి యేహి కోట్ఠాసేహీ’’తి. లిఙ్గీయతి సల్లక్ఖీయతీతి లిఙ్గం, సణ్ఠానం. నిమీయతి నిద్ధారేత్వా పరిచ్ఛిన్దీయతీతి నిమిత్తం, ఉపట్ఠానం. యో భిక్ఖూతిఆది ఆలోకసఞ్ఞం యో ఉగ్గణ్హాతి, తం దస్సనం. అఙ్గణేతి వివటఙ్గణే. ఆలోకసఞ్ఞం మనసికరోతి రత్తియం. వీరియాదీసుపీతి యథా ‘‘ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా’’తి ఛన్దే విత్థారనయో వుత్తో, వీరియాదీసుపి ఏసో ఏవ విత్థారనయో యోజేతబ్బో.

పాసాదకమ్పనవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.