౭. ఇద్ధిపాదసంయుత్తం

౧. చాపాలవగ్గో

౧. అపారసుత్తవణ్ణనా

౮౧౩. ఛన్దం నిస్సాయ పవత్తో సమాధీతి కత్తుకమ్యతాఛన్దం అధిపతిం కత్వా పటిలద్ధసమాధి ఛన్ధసమాధి. పధానసఙ్ఖారాతి చతుకిచ్చసాధకస్స సమ్మప్పధానవీరియస్సేతం అధివచనం. తేహీతి ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారేహి. ఇద్ధియా పాదన్తి నిప్ఫత్తిపరియాయేన ఇజ్ఝనట్ఠేన, ఇజ్ఝన్తి ఏతాయ సద్ధా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇమినా వా పరియాయేన ‘‘ఇద్ధీ’’తి సఙ్ఖాతానం ఉపచారజ్ఝానాదికుసలచిత్తసమ్పయుత్తానం ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారానం అధిట్ఠానట్ఠేన పాదభూతం, సేసచిత్తచేతసికరాసిన్తి అత్థో. సా ఏవ చ యథావుత్తఇద్ధి యస్మా హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా ఉపరిమాయ ఉపరిమాయ పాదభూతా, తస్మా వుత్తం ‘‘ఇద్ధిభూతం వా పాదన్తి ఇద్ధిపాద’’న్తి. సేసేసూతి వీరియసమాధిఆదీసు. తత్థ హి వీరియం చిత్తం వీమంసం అధిపతిం కత్వా పటిలద్ధసమాధి వీమంసాసమాధీతి అత్థో వేదితబ్బో. ఇధాతి ఇమస్మిం ఇద్ధిపాదసంయుత్తే. ఏకపరిచ్ఛేదోవ అత్థనిద్దేసో.

౫. ఇద్ధిపదేససుత్తవణ్ణనా

౮౧౭. ఇద్ధిపదేసన్తి ఇద్ధియా ఏకదేసం. కో పన సోతి ఆహ – ‘‘తయో చ మగ్గే తీణి చ ఫలానీ’’తి.

౬. సమత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౧౮. సమత్తన్తి సామఞ్ఞస్స సమం అత్తనం ఇజ్ఝనం సమత్తం పరిపుణ్ణం. వివట్టపాదకా ఏవ ఇద్ధిపాదా కథితా ‘‘అపారా పారం గమనాయ సంవత్తన్తీ’’తిఆదివచనతో.

౧౦. చేతియసుత్తవణ్ణనా

౮౨౨. ఉదేనయక్ఖస్స చేతియట్ఠానేతి ఉదేనస్స నామ యక్ఖస్స దేవాయతనసఙ్ఖేపేన ఇట్ఠకాహి కతే మహాజనస్స చిత్తీకతట్ఠానే. కతవిహారోతి భగవన్తం ఉద్దిస్స తత్థ కతవిహారో. వుచ్చతీతి పురిమవోహారేన ‘‘ఉదేనచేతియ’’న్తి వుచ్చతి. గోతమకాదీసుపీతి గోతమకచేతియన్తి ఏవమాదీసుపి. ఏసేవ నయోతి చేతియట్ఠానే కతవిహారభావం అతిదిసతి. వడ్ఢితాతి భావనాపారిపూరివసేన పరిబ్రూహితా. పునప్పునం కతాతి భావనాయ బహులీకరణవసేన అపరాపరం పవత్తితా ఆనీతా. యుత్తయానం వియ కతాతి యథా యుత్తమాజఞ్ఞయానం ఛేకేన సారథినా అధిట్ఠితం యథారుచి పవత్తిమరహతి, ఏవం యథారుచి పవత్తనారహతం గమితా. పతిట్ఠానట్ఠేనాతి అధిట్ఠానట్ఠేన. వత్థు వియ కతాతి సబ్బసో ఉపక్కిలేసవిసోధనేన ఇద్ధివిసేసానం పవత్తిట్ఠానభావతో సువిసోధితపరిస్సయవత్థు వియ కతా. అధిట్ఠితాతి పటిపక్ఖదూరీభావతో సుభావితభావేన తంతంఅధిట్ఠానయోగ్యతాయ ఠపితా. సమన్తతో చితాతి సబ్బభాగేన భావనుపచయం గమితా. తేనాహ ‘‘సువడ్ఢితా’’తి. సుట్ఠు సమారద్ధాతి ఇద్ధిభావనాయ సిఖప్పత్తియా సమ్మదేవ సంసేవితా.

అనియమేనాతి ‘‘యస్స కస్సచీ’’తి అనియతవచనేన. నియమేత్వాతి ‘‘తథాగతస్సా’’తి సరూపగ్గహణేన నియమేత్వా. ఆయుప్పమాణన్తి పరమాయుప్పమాణం వదతి. తస్సేవ గహణే కారణం బ్రహ్మజాలవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. మహాసీవత్థేరో పన మహాబోధిసత్తానం చరిమభవే పటిసన్ధిదాయినో కమ్మస్స అసఙ్ఖేయ్యాయుకతాసంవత్తనసమత్థతం హదయే ఠపేత్వా బుద్ధానం ఆయుసఙ్ఖారస్స పరిస్సయవిక్ఖమ్భనసమత్థతా పాళియం ఆగతా ఏవాతి ఇమం భద్దకప్పమేవ తిట్ఠేయ్యాతి అవోచ.

ఖణ్డిచ్చాదీహి అభిసుయ్యతీతి ఏతేన యథా ఇద్ధిబలేన జరాయ న పటిఘాతో, ఏవం తేన మరణస్సపి న పటిఘాతోతి అత్థతో ఆపన్నమేవాతి. ‘‘క్వ సరో ఖిత్తో, క్వచని పతితో’’తి అఞ్ఞథా వుట్ఠితేనపి థేరవాదేన అట్ఠకథావచనమేవ సమత్థితన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘సో పన న రుచ్చతి…పే… నియమిత’’న్తి.

పరియుట్ఠితచిత్తోతి యథా కిఞ్చి అత్థానత్థం సల్లక్ఖేతుం న సక్కా, ఏవం అభిభూతచిత్తో. సో పన అభిభవో మహతా ఉదకోఘేన అప్పకస్స ఉదకస్స అజ్ఝోత్థరణం వియ అహోసీతి వుత్తం ‘‘అజ్ఝోత్థటచిత్తో’’తి. అఞ్ఞోతి థేరతో, అరియేహి వా అఞ్ఞో యో కోచి పరో పుథుజ్జనో. పుథుజ్జనగ్గహణఞ్చేత్థ యథా సబ్బేన సబ్బం అప్పహీనవిపల్లాసో మారేన పరియుట్ఠితచిత్తో కిఞ్చి అత్థానత్థం సల్లక్ఖేతుం న సక్కోతి, ఏవం థేరో భగవతా కతం నిమిత్తోభాసం సబ్బసో న సల్లక్ఖేసీతి దస్సనత్థం. తేనాహ ‘‘మారో హీ’’తిఆది. చత్తారో విపల్లాసాతి అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి సఞ్ఞావిపల్లాసో, చిత్తవిపల్లాసో, దుక్ఖే ‘‘సుఖ’’న్తి సఞ్ఞావిపల్లాసో, చిత్తవిపల్లాసోతి ఇమే చత్తారో విపల్లాసా. తేనాతి యదిపి ఇతరే అట్ఠ విపల్లాసా పహీనా, యథావుత్తానం చతున్నం విపల్లాసానం అప్పహీనభావేన. అస్సాతి థేరస్స.

మద్దతీతి ఫుసనమత్తేన మద్దన్తో వియ హోతి, అఞ్ఞథా తేన మద్దితే సత్తానం మరణమేవ సియా, కిం సక్ఖిస్సతి న సక్ఖిస్సతీతి అధిప్పాయో. కస్మా న సక్ఖిస్సతి? నను ఏస అగ్గసావకస్స మహిద్ధికస్స మహానుభావస్స కుచ్ఛిం పవిట్ఠోతి? సచ్చం పవిట్ఠో, తఞ్చ ఖో అత్తనో మహానుభావస్స దస్సనత్థం, న విబాధనాధిప్పాయేన. విబాధనాధిప్పాయేన పన ఇధ ‘‘కిం సక్ఖిస్సతీ’’తి వుత్తం హదయమద్దనస్స అధికతత్తా. నిమిత్తోభాసన్తి ఏత్థ ‘‘తిట్ఠతు భగవా కప్ప’’న్తి సకలకప్పం అవట్ఠానయాచనాయ ‘‘యస్స కస్సచి, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా’’తిఆదినా అఞ్ఞాపదేసేన అత్తనో చతురిద్ధిపాదభావనానుభావేన కప్పం అవట్ఠానసమత్థతావసేన సఞ్ఞుప్పాదనం నిమిత్తం. తథా పన పరియాయగ్గహణం ముఞ్చిత్వా ఉజుకంయేవ అత్తనో అధిప్పాయవిభావనం ఓభాసో. జానన్తోయేవాతి మారేన పరియుట్ఠితభావం జానన్తో ఏవ. అత్తనో అపరాధహేతుకో సత్తానం సోకో తనుకో హోతి, న బలవాతి ఆహ – ‘‘దోసారోపనేన సోకతనుకరణత్థ’’న్తి. కిం పన థేరో మారేన పరియుట్ఠితచిత్తకాలే పవత్తిం పచ్ఛా జానాతీతి? న జానాతి సభావేన, బుద్ధానుభావేన పన జానాతి.

అనత్థే నియోజేన్తో గుణమారణేన మారేతి, విరాగవిబన్ధనేన వా జాతినిమిత్తతాయ తత్థ తత్థ జాతం మారేన్తో వియ హోతీతి ‘‘మారేతీతి మారో’’తి వుత్తం. అతిపాపత్తా పాపిమా. కణ్హధమ్మసమన్నాగతో కణ్హో. విరాగాదిగుణానం అన్తకరణతో అన్తకో. సత్తానం అనత్థావహం పటిపత్తిం న ముఞ్చతీతి నముచి. అత్తనో మారపాసేన పమత్తే బన్ధతి, పమత్తా వా బన్ధూ ఏతస్సాతి పమత్తబన్ధు. సత్తమసత్తాహతో పరం సత్త అహాని సన్ధాయాహ ‘‘అట్ఠమే సత్తాహే’’తి, న పన పల్లఙ్కసత్తాహాది వియ నియతకిచ్చస్స అట్ఠమసత్తాహస్స నామ లబ్భనతో. సత్తమసత్తాహస్స హి పరతో అజపాలనిగ్రోధమూలే బ్రహ్మునో సక్కస్స చ పటిఞ్ఞాతధమ్మదేసనం భగవన్తం ఞత్వా ‘‘ఇదాని సత్తే ధమ్మదేసనాయ మమ విసయం అతిక్కామేస్సతీ’’తి సఞ్జాతదోమనస్సో హుత్వా ఠితో చిన్తేసి, ‘‘హన్దాహం దాని నం ఉపాయేన పరినిబ్బాపేస్సామి, ఏవమస్స మనోరథో అఞ్ఞథత్తం గమిస్సతి, మమ మనోరథో ఇజ్ఝిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం ఠితో – ‘‘పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే, భగవా’’తిఆదినా పరినిబ్బానం యాచి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అట్ఠమే సత్తాహే’’తిఆది. తత్థ అజ్జాతి ఆయుసఙ్ఖారవోస్సజ్జనదివసం సన్ధాయాహ. భగవా చస్స అతిబన్ధనాధిప్పాయం జానన్తోపి తం అనావికత్వా పరినిబ్బానస్స అకాలభావమేవ పకాసేన్తో యాచనం పటిక్ఖిపి. తేనాహ ‘‘న తావాహ’’న్తిఆది.

మగ్గవసేన బ్యత్తాతి సచ్చపటివేధవేయ్యత్తియేన బ్యత్తా. తథేవ వినీతాతి మగ్గవసేన కిలేసానం సముచ్ఛేదవినయేన వినీతా. తథా విసారదాతి అరియమగ్గాధిగమేనేవ సత్థుసాసనే వేసారజ్జప్పత్తియా విసారదా, సారజ్జకరానం దిట్ఠివిచికిచ్ఛాదిపాపధమ్మానం విగమేన విసారదభావం పత్తాతి అత్థో. యస్స సుతస్స వసేన వట్టదుక్ఖతో నిస్సరణం సమ్భవతి, తం ఇధ ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన ‘‘సుత’’న్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘తేపిటకవసేనా’’తి. తిణ్ణం పిటకానం సమూహో తేపిటకం, తీణి వా పిటకాని తిపిటకం, తిపిటకమేవ తేపిటకం, తస్స వసేన. తదేవాతి యం తం తేపిటకం సోతబ్బభావేన సుతన్తి వుత్తం, తమేవ. ధమ్మన్తి పరియత్తిధమ్మం. ధారేన్తీతి సువణ్ణభాజనే పక్ఖిత్తసీహవసం వియ అవినస్సన్తం కత్వా సుప్పగుణసుప్పవత్తిభావేన ధారేన్తి హదయే ఠపేన్తి. ఇతి పరియత్తిధమ్మవసేన బహుస్సుతధమ్మధరభావం దస్సేత్వా ఇదాని పటివేధవసేనపి తం దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. అరియధమ్మస్సాతి మగ్గఫలధమ్మస్స, నవవిధస్స వా లోకుత్తరధమ్మస్స. అనుధమ్మభూతన్తి అధిగమాయానురూపం ధమ్మభూతం. అనుచ్ఛవికపటిపదన్తి తమేవ విపస్సనాధమ్మమాహ, ఛబ్బిధా విసుద్ధియో వా. అనుధమ్మన్తి నిబ్బానధమ్మస్స అనుధమ్మో, యథావుత్తపటిపదా, తస్సానురూపం అభిసల్లేఖితం అప్పిచ్ఛతాదిధమ్మం. చరణసీలాతి సమాదాయ వత్తనసీలా. అనుమగ్గఫలధమ్మో ఏతిస్సాతి వా అనుధమ్మా, వుట్ఠానగామినివిపస్సనా, తస్స చరణసీలా. అత్తనో ఆచరియవాదన్తి అత్తనో ఆచరియస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వాదం. సదేవకస్స లోకస్స ఆచారసిక్ఖాపనేన ఆచరియో, భగవా, తస్స వాదో, చతుసచ్చదేసనా.

ఆచిక్ఖిస్సన్తీతి ఆదితో కథేస్సన్తి, అత్తనా ఉగ్గహితనియామేన పరే ఉగ్గణ్హాపేస్సన్తీతి అత్థో. దేసేస్సన్తీతి వాచేస్సన్తి, పాళిం సమ్మా పబోధేస్సన్తీతి అత్థో. పఞ్ఞపేస్సన్తీతి పజానాపేస్సన్తి, సఙ్కాసేస్సన్తీతి అత్థో. పట్ఠపేస్సన్తీతి పకారేహి ఠపేస్సన్తి, పకాసేస్సన్తీతి అత్థో. వివరిస్సన్తీతి వివటం కరిస్సన్తి. విభజిస్సన్తీతి విభత్తం కరిస్సన్తి. ఉత్తానీకరిస్సన్తీతి అనుత్తానం గమ్భీరం ఉత్తానం పాకటం కరిస్సన్తి. సహధమ్మేనాతి ఏత్థ ధమ్మ-సద్దో కారణపరియాయో ‘‘హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౨౦) వియాతి ఆహ ‘‘సహేతుకేన సకారణేన వచనేనా’’తి.

సప్పాటిహారియన్తి సనిస్సరణం. యథా పరవాదం భఞ్జిత్వా సకవాదో పతిట్ఠహతి, ఏవం హేతుదాహరణేహి యథాధిగతమత్థం సమ్పాదేత్వా ధమ్మం కథేస్సన్తి. తేనాహ ‘‘నియ్యానికం కత్వా ధమ్మం దేసేస్సన్తీ’’తి, నవవిధం లోకుత్తరం ధమ్మం పబోధేస్సన్తీతి అత్థో. ఏత్థ చ ‘‘పఞ్ఞపేస్సన్తీ’’తిఆదీహి ఛహి పదేహి ఛ అత్థపదాని దస్సితాని, ఆదితో పన ద్వీహి పదేహి ఛ బ్యఞ్జనపదాని. ఏత్తావతా తేపిటకం బుద్ధవచనం సంవణ్ణనానయేన సఙ్గహేత్వా దస్సితం హోతి. వుత్తఞ్హేతం నేత్తియం (నేత్తి. సఙ్గహవార) ‘‘ద్వాదస పదాని సుత్తం, తం సబ్బం బ్యఞ్జనఞ్చ అత్థో చా’’తి.

సిక్ఖత్తయసఙ్గహితన్తి అధిసీలసిక్ఖాదిసిక్ఖత్తయసఙ్గహం. సకలం సాసనబ్రహ్మచరియన్తి అనవసేసం సత్థుసాసనభూతం సేట్ఠచరియం. సమిద్ధన్తి సమ్మదేవ వడ్ఢితం. ఝానస్సాదవసేనాతి తేహి తేహి భిక్ఖూహి సమధిగతఝానసుఖవసేన. వుడ్ఢిప్పత్తన్తి ఉళారపణీతభావూపగమనేన సబ్బసో పరివుడ్ఢిముపగతం. సబ్బపాలిఫుల్లం వియ అభిఞ్ఞాసమ్పదాహి సాసనాభివుడ్ఢియా మత్థకప్పత్తితో. పతిట్ఠితవసేనాతి పతిట్ఠానవసేన, పతిట్ఠప్పత్తియాతి అత్థో. పటివేధవసేన బహునో జనస్స హితం బాహుజఞ్ఞం. తేనాహ ‘‘మహాజనాభిసమయవసేనా’’తి. పుథు పుథులం భూతం జాతం, పుథుత్తం భూతం పత్తన్తి వా పుథుభూతం. తేనాహ ‘‘సబ్బాకారేన పుథులభావప్పత్త’’న్తి. సుట్ఠు పకాసితన్తి సమ్మదేవ ఆదికల్యాణాదిభావేన పవేదితం.

సతిం సూపట్ఠితం కత్వాతి అయం కాయాదివిభాగో అత్తభావసఞ్ఞితో దుక్ఖభారో మయా ఏత్తకం కాలం వహితో, ఇదాని పన న వహితబ్బో, ఏతస్స అవహనత్థం చిరతరం కాలం అరియమగ్గసమ్భారో సమ్భతో, స్వాయం అరియమగ్గో పటివిద్ధో, యతో ఇమే కాయాదయో అసుభాదితో సభావాదితో సమ్మదేవ పరిఞ్ఞాతాతి చతుబ్బిధమ్పి సతిం యథాతథం విసయే సుట్ఠు ఉపట్ఠితం కత్వా. ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి యస్మా ఇమస్స అత్తభావసఞ్ఞితస్స దుక్ఖభారస్స వహనే పయోజనభూతం అత్తహితం బోధిమూలే ఏవ పరిసమాపితం, పరహితం పన బుద్ధవేనేయ్యవినయనం పరిసమాపితం మత్థకప్పత్తం, తం దాని మాసత్తయేనేవ పరిసమాపనం పాపుణిస్సతి, తస్మా ఆహ ‘‘విసాఖపుణ్ణమాయం పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి, ఏవం బుద్ధఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా సచ్చభాగేన వినిచ్ఛయం కత్వా. ఆయుసఙ్ఖారం విస్సజీతి ఆయునో జీవితస్స అభిసఙ్ఖరణం ఫలసమాపత్తిధమ్మం న సమాపజ్జిస్సామీతి విస్సజి, తం విస్సజ్జనేనేవ తేన అభిసఙ్ఖరీయమానం జీవితసఙ్ఖారం న పవత్తయిస్సామీతి విస్సజి. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది.

ఠానమహన్తతాయపి పవత్తిఆకారమహన్తతాయపి మహన్తో పథవీకమ్పో. తత్థ ఠానమహన్తతాయ భూమిచాలస్స మహన్తతం దస్సేతుం ‘‘తదా…పే… అకమ్పిత్థా’’తి వుత్తం, సా పన జాతిఖేత్తభూతా దససహస్సీ లోకధాతు ఏవ, న యా కాచి. యా మహాభినీహారమహాజాతిఆదీసుపి అకమ్పిత్థ, తదాపి తత్తకాయ ఏవ కమ్పనే కిం కారణం? జాతిఖేత్తభావేన తస్సేవ ఆదితో పరిగ్గహస్స కతత్తా, పరిగ్గహణఞ్చస్స ధమ్మతావసేన వేదితబ్బం. తథా హి పురిమబుద్ధానమ్పి తత్తకమేవ జాతిఖేత్తం అహోసి. తథా హి వుత్తం ‘‘దససహస్సీ లోకధాతు నిస్సద్దా హోతి నిరాకులా…పే… మహాసముద్దో ఆభుజతి, దససహస్సీ పకమ్పతీ’’తి చ ఆది. ఉదకపరియన్తం కత్వా ఛప్పకారప్పవేధనేన. అవీతరాగే భింసేతీతి భింసనో, సో ఏవ భింసనకోతి ఆహ ‘‘భయజనకో’’తి. దేవభేరియోతి దేవదున్దుభిసద్దస్స పరియాయవచనమత్తం, న చేత్థ కాచి భేరీ దేవదున్దుభీతి అధిప్పేతా, అథ ఖో ఉప్పాతభావేన లబ్భమానో ఆకాసతో నిగ్ఘోససద్దో. తేనాహ ‘‘దేవో’’తిఆది. దేవోతి మేఘో. తస్స హి తదా అచ్ఛభావేన ఆకాసస్స వస్సాభావేన సుక్ఖగజ్జితసఞ్ఞితే సద్దే నిచ్ఛరన్తే దేవదున్దుభిసమఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘దేవో సుక్ఖగజ్జితం గజ్జీ’’తి.

పీతివేగవిస్సట్ఠన్తి ‘‘ఏవం చిరతరకాలం వహితో అయం అత్తభావసఞ్ఞితో దుక్ఖభారో, దాని న చిరస్సేవ నిక్ఖిపిస్సామీ’’తి సఞ్జాతసోమనస్సో భగవా సభావేనేవ పీతివేగవిస్సట్ఠం ఉదానం ఉదానేతి, ఏవం ఉదానేన్తేన అయమ్పి అత్థో సాధితో హోతీతి దస్సనత్థం అట్ఠకథాయం ‘‘కస్మా’’తిఆది వుత్తం.

తులీయతీతి తులన్తి తుల-సద్దో కమ్మసాధనోతి దస్సేతుం ‘‘తులిత’’న్తి వుత్తం. అప్పానుభావతాయ పరిచ్ఛిన్నం. తథా హి తం పటిపక్ఖేన పరితో ఖణ్డితభావేన పరిత్తన్తి వుచ్చతి. పటిపక్ఖవిక్ఖమ్భనతో దీఘసన్తానతాయ విపులఫలతాయ చ న తులం న పరిచ్ఛిన్నం. యేహి కారణేహి పుబ్బే అవిసేసతో ‘‘మహగ్గతం అతుల’’న్తి వుత్తం, తాని కారణాని రూపావచరతో ఆరుప్పస్స సాతిసయం విజ్జన్తీతి అరూపావచరం అతులన్తి వుత్తం, ఇతరఞ్చ తులన్తి. అప్పవిపాకన్తి తీసుపి కమ్మేసు యం అప్పవిపాకం హీనం, తం తులం. బహువిపాకన్తి యం మహావిపాకం పణీతం, తం అతులం. యం పనేత్థ మజ్ఝిమం, తం హీనం ఉక్కట్ఠన్తి ద్విధా భిన్దిత్వా ద్వీసు భాగేసు పక్ఖిపితబ్బం. హీనత్తికవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ అప్పబహువిపాకతం నిద్ధారేత్వా తస్స వసేన తులాతులభావో వేదితబ్బో. సమ్భవతి ఏతస్మాతి సమ్భవోతి ఆహ ‘‘సమ్భవ^ హేతుభూత’’న్తి. నియకజ్ఝత్తరతోతి ససన్తానధమ్మేసు విపస్సనావసేన గోచరాసేవనాయ చ రతో. సవిపాకం సమానం పవత్తివిపాకమత్తదాయికమ్మం సవిపాకట్ఠేన సమ్భవం, న చ తం కామాది^ భవాభిసఙ్ఖారకన్తి తతో విసేసనత్థం సమ్భవన్తి వత్వా ‘‘భవసఙ్ఖార’’న్తి వుత్తం. ఓస్సజీతి అరియమగ్గేన అవస్సజి. కవచం వియ అత్తభావం పరియోనన్ధిత్వా ఠితం అత్తని సమ్భూతత్తా అత్తసమ్భవం కిలేసఞ్చ అభిన్దీతి కిలేసభేదసహభావికమ్మోస్సజ్జనం దస్సేన్తో తదుభయస్స కారణమాహ ‘‘అజ్ఝత్తరతో సమాహితో’’తి.

పఠమవికప్పే అవసజ్జనమేవ వుత్తం. ఏత్థ అవసజ్జనాకారోతి తం దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తీరేన్తోతి ‘‘ఉప్పాదో భయం, అనుప్పాదో ఖేమ’’న్తిఆదినా వీమంసన్తో. తులేన్తో తీరేన్తోతిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆదిం వత్వా భవసఙ్ఖారస్స అవసజ్జనాకారం సరూపతో దస్సేతి. ఏవన్తిఆదినా పన ఉదానగాథావణ్ణనాయం ఆదితో వుత్తమత్థం నిగమనవసేన దస్సేతి. అభీతభావఞాపనత్థఞ్చాతి అయమ్పి అత్థో సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బం.

చాపాలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పాసాదకమ్పనవగ్గో

౧-౨. పుబ్బసుత్తాదివణ్ణనా

౮౨౩-౮౨౪. పరతో ఇమస్మిం పాసాదకమ్పనవగ్గే దసమసుత్తే ఆవి భవిస్సన్తి. ఛఅభిఞ్ఞాపాదకాతి ఛన్నం అభిఞ్ఞానం పాదకభూతా పధానభూతా. యథా పఠమసుత్తే, తథా దుతియతతియసుత్తేసుపి చ ఛఅభిఞ్ఞాపాదకా ఇద్ధిపాదా కథితాతి అత్థో.

౩. ఛన్దసమాధిసుత్తవణ్ణనా

౮౨౫. యో సమాధిస్స నిస్సయభూతో ఛన్దో, సో ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఛన్దన్తి కత్తుకమ్యతాఛన్ద’’న్తి. తస్స చ అధిపతేయ్యట్ఠో నిస్సయట్ఠో, న వినా తం ఛన్దం నిస్సాయాతి ఆహ – ‘‘నిస్సాయాతి నిస్సయం కత్వా, అధిపతిం కత్వాతి అత్థో’’తి. పధానభూతాతి సేట్ఠభూతా, సేట్ఠభావో చ ఏకస్సపి చతుకిచ్చసాధనవసేన పవత్తియా, తతో ఏవ బహువచననిద్దేసో, పధానసఙ్ఖారట్ఠేన పధానసఙ్ఖరణతో. ‘‘ఛన్దం చే నిస్సాయ…పే… అయం వుచ్చతి ఛన్దసమాధీ’’తి ఇమాయ పాళియా ఛన్దాధిపతి సమాధి ఛన్దసమాధీతి అధిపతిసద్దలోపం కత్వా సమాసో వుత్తోతి విఞ్ఞాయతి, అధిపతిసద్దత్థదస్సనవసేన వా ఛన్దహేతుకో, ఛన్దాధికో వా సమాధి ఛన్దసమాధి. తేన ‘‘ఛన్దసమాధినా చేవ పధానసఙ్ఖారేహి పధానభూతసఙ్ఖారేహి చ సమన్నాగతా’’తి వక్ఖతి, తం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. పధానభూతాతి వీరియభూతా. కేచి వదన్తి – ‘‘సఙ్ఖతసఙ్ఖారాదినివత్తనత్థం పధానగ్గహణ’’న్తి. అథ వా తం తం విసేసం సఙ్ఖరోతీతి సఙ్ఖారో, సబ్బమ్పి వీరియం. తత్థ చతుకిచ్చసాధకతో తదఞ్ఞస్స నివత్తనత్థం పధానగ్గహణన్తి. యథా ఛన్దో ఛన్దసమాధినా చేవ పధానసఙ్ఖారేహి చ సమన్నాగతో, ఏవం ఛన్దసమాధి ఛన్దేన చేవ పధానసఙ్ఖారేహి చ సమన్నాగతో. పధానసఙ్ఖారాపి ఛన్దేన చేవ ఛన్దసమాధినా చ సమన్నాగతాతి తీసుపి పదేసు సమన్నాగతసద్దో యోజేతబ్బో. తస్మాతి యస్మా తయోపి ఛన్దాదయో ఏకచిత్తుప్పాదపరియాపన్నా, తస్మా సబ్బే తే ధమ్మా ఏకతో కత్వా ‘‘అయం వుచ్చతి…పే… ఇద్ధిపాదో’’తి వుత్తన్తి. ఏవం ఛన్దాదీనంయేవ చేత్థ ఇద్ధిపాదభావో వుత్తో, విభఙ్గే పన తేసం ఇద్ధిభావో సమ్పయుత్తానం ఇద్ధిపాదభావో వుత్తోతి దస్సేన్తో ‘‘ఇద్ధిపాదవిభఙ్గే పనా’’తిఆదిమాహ.

ఇదాని నేసం ఇద్ధిపాదతాపి సమ్భవతీతి దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఛన్దఞ్హి భావయతో పధానం కత్వా భావేన్తస్స తథా పవత్తపుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేన ఇజ్ఝమానో ఛన్దో ఇద్ధి నామ, తస్స నిస్సయభూతా పధానసఙ్ఖారా ఇద్ధిపాదో నామ. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. తథా భావయన్తస్స ముఖ్యతామత్తం సన్ధాయ వుత్తం, ఇజ్ఝనత్థో పన సబ్బేసం సమానన్తి దస్సేన్తో ‘‘సమ్పయుత్త…పే… ఇజ్ఝన్తియేవా’’తి ఆహ.

ఇద్ధిపాదే అసఙ్కరతో దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఛన్దాదయోతి ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారా. సేసిద్ధిపాదేసూతి వీరియిద్ధిపాదాదీసు. తత్థ వీరియసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతోతి ద్విక్ఖత్తుం వీరియం ఆగతం, తత్థ పురిమం సమాధివిసేసం, వీరియాధిపతిసమాధి ఏవ వీరియసమాధీతి దుతియం సమన్నాగమఙ్గదస్సనం. ద్వేయేవ హి సబ్బత్థ సమన్నాగమఙ్గాని సమాధి పధానసఙ్ఖారో చ, ఛన్దాదయో సమాధివిసేసనాని, పధానసఙ్ఖారో పన పధానవచనేనేవ విసేసితో, న ఛన్దాదీహీతి న ఇధ వీరియాధిపతితా పధానసఙ్ఖారస్స వుత్తా హోతి. వీరియఞ్చ సమాధిం విసేసేత్వా ఠితమేవ సమన్నాగమఙ్గవసేన పధానసఙ్ఖారవచనేన వుత్తన్తి నాపి ద్వీహి వీరియేహి సమన్నాగమో వుత్తో హోతి. యస్మా పన ఛన్దాదీహి విసిట్ఠో సమాధి, తథాపి విసిట్ఠేనేవ చ తేన సమ్పయుత్తో పధానసఙ్ఖారో సేసధమ్మా చ, తస్మా సమాధివిసేసనానం వసేన చత్తారో ఇద్ధిపాదా వుత్తా, విసేసనభావో చ ఛన్దాదీనం తంతంఅవస్సయదస్సనవసేన హోతీతి ‘‘ఛన్దసమాధి…పే… ఇద్ధిపాదో’’తి ఏత్థ నిస్సయత్థేపి పాద-సద్దే ఉపాదాయట్ఠేన ఛన్దాదీనం ఇద్ధిపాదతా వుత్తా హోతి, తేనేవ అభిధమ్మే ఉత్తరచూళభాజనియే ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఛన్దిద్ధిపాదో’’తిఆదినా (విభ. ౪౫౭) ఛన్దాదీనంయేవ ఇద్ధిపాదతా వుత్తా, పఞ్హపుచ్ఛకే చ – ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఇధ భిక్ఖు ఛన్దసమాధీ’’తిఆదినావ (విభ. ౪౩౧) ఉద్దేసం కత్వాపి పున ఛన్దాదీనంయేవ కుసలాదిభావో విభత్తో. ఉపాయిద్ధిపాదదస్సనత్థమేవ హి నిస్సయిద్ధిపాదదస్సనం కతం, అఞ్ఞథా చతుబ్బిధతా న హోతీతి అయమేత్థ పాళివసేన అత్థవినిచ్ఛయో. తత్థ ఉపాయిద్ధిపాదదస్సనత్థమేవాతి ఛన్దాదికే ధురే జేట్ఠకే పుబ్బఙ్గమే కత్వా నిబ్బత్తితసమాధి ఛన్దాధిపతిసమాధీతి ఛన్దాదీనం ఇద్ధియా అధిగమూపాయదస్సనం ఉపాయిద్ధిపాదదస్సనం, తదత్థమేవ ‘‘తథాభూతస్స వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి తత్థ తత్థ పాళియం నిస్సయిద్ధిపాదదస్సనం కతం ఛన్దాదివిసిట్ఠానంయేవ వేదనాక్ఖన్ధాదీనం అధిప్పేతత్తా. ఏవఞ్చేతం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా కేవలం ఇద్ధిసమ్పయుత్తానంయేవ ఖన్ధానం వసేన ఇద్ధిపాదభావే గయ్హమానే తేసం చతుబ్బిధతా న హోతి విసేసకారణభావతోతి అధిప్పాయో.

కేచీతి ఉత్తరవిహారవాసినో. అనిబ్బత్తోతి హేతుపచ్చయేహి న నిబ్బత్తో, న సభావధమ్మో, పఞ్ఞత్తిమత్తన్తి అధిప్పాయో. వాదమద్దనత్థాయ హోతి, అభిధమ్మే చ ఆగతో ఉత్తరచూళవారోతి యోజనా. చత్తారో ఇద్ధిపాదాతిఆది ఉత్తరచూళవారదస్సనం. ఇమే పన ఉత్తరచూళవారే ఆగతా ఇద్ధిపాదా.

రట్ఠపాలత్థేరో ఛన్దే సతి కథం నానుజానిస్సన్తీతి సత్తాహాని భత్తాని అభుఞ్జిత్వా మాతాపితరో అనుజానాపేత్వా పబ్బజిత్వా ఛన్దమేవ నిస్సాయ అరహత్తం పాపుణీతి ఆహ – ‘‘రట్ఠపాలత్థేరో ఛన్దం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసీ’’తి. సోణత్థేరోతి సుఖుమాలసోణత్థేరో. సో హి ఆయస్మా అత్తనో సుఖుమాలభావం అచిన్తేత్వా అతివేలం చఙ్కమనేన పాదేసు ఉట్ఠితేసుపి ఉస్సాహం అవిస్సజ్జేన్తో వీరియం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి. సమ్భుతత్థేరో ‘‘చిత్తవతో చే అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో ఇజ్ఝేయ్య, మయ్హం ఇజ్ఝేయ్యాతి చిత్తం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి. మోఘరాజా ‘‘పఞ్ఞవతో చే మగ్గభావనా ఇజ్ఝేయ్య, మయ్హం ఇజ్ఝేయ్యా’’తి పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం పఞ్ఞాధురం పఞ్ఞాజేట్ఠకం కత్వా అరహత్తం పాపుణీతి ఆహ ‘‘మోఘరాజా వీమంసం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసీ’’తి. ఇదాని నేసం అరియానం ఉపట్ఠానుస్సాహమన్తజాతిసమ్పదం నిస్సాయ రఞ్ఞో సన్తికే లద్ధవిసేసే అమచ్చపుత్తే నిదస్సనభావేన దస్సేతుం ‘‘తత్థ యథా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ పునప్పునం ఛన్దుప్పాదనం తోసనం వియ హోతీతి ఛన్దస్స ఉపట్ఠానసదిసతా వుత్తా, థామభావతో చ వీరియస్స సూరత్తసదిసతా, చిన్తనప్పధానత్తా చిత్తస్స మన్తసంవిధానసదిసతా, యోనిసోమనసికార-సమ్భూతేసు కుసలధమ్మేసు పఞ్ఞా సేట్ఠాతి వీమంసాయ జాతిసమ్పత్తిసదిసతా వుత్తా.

౪. మోగ్గల్లానసుత్తవణ్ణనా

౮౨౬. ఉద్ధచ్చపకతికాతి విక్ఖిత్తసభావా, విబ్భన్తచిత్తాతి అత్థో. అనవట్ఠితతాయ విప్ఫన్దితచిత్తతాయ విప్ఫన్దమానచిత్తా. తుచ్ఛతాయ నళో వియాతి నళో, మానో, ఉగ్గతో నళో ఏతేసన్తి ఉన్నళాతి ఆహ – ‘‘ఉన్నళాతి…పే… వుత్తం హోతీ’’తి. చపలాతి చాపల్యతా నామ లోలభావో. మురాతి ఖరవచనా, ఫరుసవచనాతి అత్థో. వికిణ్ణవాచా నామ సమ్ఫప్పలాపినోతి వుత్తం ‘‘అసంయతవచనా’’తిఆది. పటిపత్తిధమ్మే పముట్ఠా వినట్ఠా పటివినట్ఠా సతి ఏతేసన్తి ముట్ఠసతీతి ఆహ – ‘‘నట్ఠస్సతినో’’తి. ఉబ్భన్తచిత్తాతి సమాధినో అభావేన ఉద్ధచ్చేనేవ ఉపరూపరి భన్తచిత్తా. పాకతిన్ద్రియా అభావితకాయతాయ గామదారకా వియ పకతిభూతఇన్ద్రియా. నేమో వుచ్చతి భూమియా బద్ధభావనిమిత్తపదేసో, గమ్భీరో నేమో ఏతస్సాతి గమ్భీరనేమో. సుట్ఠు నిఖాతోతిఆది తస్స పాదస్స సుప్పతిట్ఠితభావదస్సనం.

౫. ఉణ్ణాభబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౮౨౭. పహానత్థన్తి అనుప్పాదపహానత్థం.

౯. ఇద్ధాదిదేసనాసుత్తవణ్ణనా

౮౩౧. అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానం అధిప్పేతం ‘‘ఇద్ధిలాభాయ పవత్తతీ’’తి వచనతో.

౧౦. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౮౩౨. ఛన్దం ఉప్పాదేత్వాతి భావనాఛన్దం ఉప్పాదేత్వా. లీనాకారోతి భావనాచిత్తస్స లయాపత్తి. కోసజ్జేన వోకిణ్ణాపజ్జనం వుత్తం.

ఏవం పసాదాభావేన చిత్తస్స విక్ఖేపాపత్తి, తత్థ పసాదుప్పాదనేన యం సమ్పహంసనం ఇచ్ఛితబ్బం, తస్స ఉప్పాదనాకారం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సో బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణే ఆవజ్జేత్వా’’తిఆది. వత్థుకామే ఆరబ్భ విక్ఖిత్తో పునప్పునం విక్ఖిత్తో హోతియేవాతి వుత్తం ‘‘అనువిక్ఖిత్తో’’తి. ఉప్పథం పటిపన్నస్స చిత్తస్స దణ్డనట్ఠేన నిగ్గణ్హనట్ఠేన సుత్తాని ఏవ దణ్డోతి సుత్తదణ్డో, తేన సుత్తదణ్డేన చిత్తం తజ్జేత్వా. పఞ్చకామగుణే ఆరబ్భ పవత్తో చిత్తవిక్ఖేపో పునప్పునం ఉప్పజ్జతేవాతి వుత్తం ‘‘అనువిక్ఖిత్తో అనువిసటో’’తి.

పురేపచ్ఛాభావో కమ్మట్ఠానస్స మనసికారవసేన ఉగ్గహవసేన వాతి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. అతిలీనాదీసు చతూసు ఠానేసూతి అతిలీనాతిపగ్గహితసంఖిత్తఅనువిక్ఖిత్తసఞ్ఞితేసు చతూసు ఠానేసు. తత్థ భావనం అనజ్ఝోగాహేత్వావ సఙ్కోచో అతిలీనతా, అజ్ఝోగాహేత్వా అన్తో సఙ్కోచో సంఖిత్తతా, అన్తోసఙ్ఖేపో అతిపగ్గహితతా, అచ్చారద్ధవీరియతా అనువిక్ఖిత్తతా. బహిద్ధా విసమవితక్కానుభావనం ఆపజ్జన్తో ద్వత్తింసాకారవసేన అట్ఠికసఞ్ఞావసేన వా గహేతబ్బన్తి ఆహ – ‘‘సరీరవసేన వేదితబ్బ’’న్తి. తేనాహ ‘‘ఉద్ధం పాదతలా’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౩౭౭; మ. ని. ౧.౧౧౦).

అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో ఆకిరీయన్తి పకారతో ఠపీయన్తీతి ఆకారా, భాగాతి ఆహ – ‘‘యేహి ఆకారేహీతి యేహి కోట్ఠాసేహీ’’తి. లిఙ్గీయతి సల్లక్ఖీయతీతి లిఙ్గం, సణ్ఠానం. నిమీయతి నిద్ధారేత్వా పరిచ్ఛిన్దీయతీతి నిమిత్తం, ఉపట్ఠానం. యో భిక్ఖూతిఆది ఆలోకసఞ్ఞం యో ఉగ్గణ్హాతి, తం దస్సనం. అఙ్గణేతి వివటఙ్గణే. ఆలోకసఞ్ఞం మనసికరోతి రత్తియం. వీరియాదీసుపీతి యథా ‘‘ఇధ భిక్ఖు ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా’’తి ఛన్దే విత్థారనయో వుత్తో, వీరియాదీసుపి ఏసో ఏవ విత్థారనయో యోజేతబ్బో.

పాసాదకమ్పనవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అయోగుళవగ్గో

౨. అయోగుళసుత్తవణ్ణనా

౮౩౪. ఇమినా చతుమహాభూతమయేనాతి ఇమినా సబ్బలోకపచ్చక్ఖేన చతూహి మహాభూతేహి నిబ్బత్తేన చతుమహాభూతమయేన. మనోమయో పన నిమ్మితకాయో భగవతో రుచివసేన పరేసం పచ్చక్ఖో హోతి. ఓమాతీతి అవమాతి. అవ-పుబ్బో హి మా-సద్దో సత్తిఅత్థోపి హోతీతి ‘‘పహోతి సక్కోతీ’’తి అత్థో వుత్తో. అసమ్భిన్నపదన్తి అసాధారణపదం అఞ్ఞత్థ అనాగతత్తా. కాయస్స చిత్తే సమోదహనం ఆరోపనం తన్నిస్సితతాకరణఞ్చ అత్థతో చిత్తగతియా పవత్తనమేవాతి ఆహ ‘‘చిత్తగతియా పేసేతీ’’తి.

తత్థ చిత్తగతిగమనం నామ చిత్తవసేన కాయస్స పరిణామనేన ‘‘అయం కాయో ఇమం చిత్తం వియ హోతూ’’తి కాయస్స చిత్తేన సమానగతికతాఠపనం. కథం పన కాయో దన్ధపవత్తికో లహుపవత్తినా చిత్తేన సమానగతికో హోతీతి? న సబ్బథా సమానగతికో. యథేవ హి కాయవసేన చిత్తపరిణామనే చిత్తం సబ్బథా కాయేన సమానగతికం న హోతి. న హి కదాచి తం సభావసిద్ధేన అత్తనో ఖణేన అవత్తిత్వా దన్ధవుత్తికస్స రూపధమ్మస్స వసేన పవత్తితుం సక్కోతి, ‘‘ఇదం చిత్తం అయం కాయో వియ హోతూ’’తి పన అధిట్ఠానేన దన్ధగతికస్స కాయస్స అనువత్తనతో యావ ఇచ్ఛితట్ఠానప్పత్తి, తావ కాయగతిఅనులోమేనేవ హుత్వా సన్తానవసేన పవత్తమానం చిత్తం కాయగతియా పరిణామితం నామ హోతి. ఏవం ‘‘అయం కాయో ఇదం చిత్తం వియ హోతూ’’తి అధిట్ఠానేన పగేవ సుఖలహుసఞ్ఞాయ సమ్పాదితత్తా అభావితిద్ధిపాదానం వియ దన్ధం అవత్తిత్వా యథా లహుకం కతిపయచిత్తవారేనేవ ఇచ్ఛితట్ఠానప్పత్తి హోతి, ఏవం పవత్తమానో కాయో చిత్తగతియా పరిణామితో నామ హోతి, న ఏకచిత్తక్ఖణేనేవ ఇచ్ఛితట్ఠానప్పత్తియా, ఏవఞ్చ కత్వా బాహాసమిఞ్జనపసారణూపమాపి ఉపచారేన వినా సుట్ఠుతరం యుత్తా హోతీతి. అఞ్ఞథా ధమ్మతావిలోమతా సియా, నాపి ధమ్మానం లక్ఖణఞ్ఞథత్తం ఇద్ధిబలేన కాతుం సక్కా, భావఞ్ఞథత్తమేవ పన కాతుం సక్కాతి.

౩-౧౦. భిక్ఖుసుత్తాదివణ్ణనా

౮౩౫-౮౪౨. ‘‘ద్విన్నం ఫలాన’’న్తి ఆగతసుత్తం సన్ధాయ ‘‘ద్వే ఫలాని ఆదిం కత్వా’’తి వుత్తం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అయోగుళవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇద్ధిపాదసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.