౪. సుఖిన్ద్రియవగ్గో

౧-౫. సుద్ధికసుత్తాదివణ్ణనా

౫౦౧-౫౦౫. యథా చక్ఖు దస్సనే అధిపతేయ్యట్ఠేన చక్ఖున్ద్రియం, ఏవం సుఖవేదనా సుఖనే అధిపతేయ్యట్ఠేన సుఖిన్ద్రియం. ఏస నయో సేసేసుపి. సేసం తేభూమకన్తి సేసం భూమిత్తయవసేన తేభూమకం.

౬. పఠమవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౫౦౬. కాయికన్తి అయమస్స నిస్సయవసేన నిద్దేసోతి ఆహ – ‘‘కాయపసాదవత్థుక’’న్తి. సరూపనిద్దేసో సుఖం సుఖిన్ద్రియస్స సరూపన్తి. సాదనీయట్ఠేన ధమ్మపదాని అత్తని అస్సాదయతీతి సాతం, మధురం. వేదయితన్తి వేదియనం, అనుభవనన్తి అత్థో. అఞ్ఞధమ్మవిసిట్ఠోతి ఫస్సాదీహి అఞ్ఞేహి ధమ్మేహి విసదిసో. కాయికన్తి పసాదకాయసన్నిస్సితం. చేతసికన్తి చేతోసన్నిస్సితం, తేన వుత్తం ‘‘ఏత్థ పనా’’తిఆది. కాయపసాద…పే… నత్థి, తస్మా ‘‘చత్తారో పసాదకాయే వత్థుం కత్వా’’తి వుత్తం.

౯. కట్ఠోపమసుత్తవణ్ణనా

౫౦౯. ద్విన్నం అరణీనన్తి అధరుత్తరారణీనం. కిఞ్చి ద్వయం సఙ్ఘట్టితమత్తం హుత్వా న సమోధానగతం హోతీతి తంనివత్తనత్థం ‘‘సఙ్ఘట్టనసమోధానా’’తి వుత్తం. పునప్పునం సఙ్ఘట్టనేన హి తేజోపాతుభావో. అధరారణీ వియ వత్థారమ్మణం అసతిపి వాయామే తజ్జసమ్ఫస్సపచ్చయతో. ఉత్తరారణీ వియ ఫస్సో వత్థారమ్మణాదిఫస్సేన పవత్తనతో. సఙ్ఘట్టో వియ ఫస్ససఙ్ఘట్టనం అరణిద్వయసఙ్ఘట్టనా వియ ఫస్సస్సేవ వత్థారమ్మణేసు సఙ్ఘట్టనాకారేన పవత్తితో. అగ్గి వియ వేదనా అనుదహనట్ఠేన ఖణికావాయఞ్చ. వత్థారమ్మణం వా ఉత్తరారణీ వియ ఇన్ధనాపాతగహణాదీసు ఉస్సాహస్స వియ పవత్తిసమ్భవతో. ఫస్సో అధరారణీ వియ నిరుస్సాహనిరీహతావసేన అత్తసాధనతో.

౧౦. ఉప్పటిపాటికసుత్తవణ్ణనా

౫౧౦. రసనం భఞ్జనం నిరుజ్ఝనం రసో. యో యో ధమ్మానం రసో యథాధమ్మరసో, తేన యథాధమ్మరసేన. పటిపాటియాతి కమేన, ఉభయేనపి ధమ్మానం పహానక్కమేనాతి వుత్తం హోతి. ఇమస్మిం ఇన్ద్రియవిభఙ్గేతి ఇమస్మిం ఇన్ద్రియసంయుత్తసఞ్ఞితే ఇన్ద్రియవిభఙ్గే. అదేసితత్తాతి సేససుత్తాని వియ ‘‘సుఖిన్ద్రియ’’న్తిఆదినా అదేసితత్తా ఇదం ఉప్పటిపాటికసుత్తం నామ. వలియా ఖరసమ్ఫస్సాయ ఫుట్ఠస్స. తన్తి కణ్టకవేదనాదిం. ఏతస్స దుక్ఖిన్ద్రియస్స.

తేసం తేసన్తి దోమనస్సిన్ద్రియాదీనం. కారణవసేనేవాతి తంతంఅసాధారణకారణవసేన. తేసఞ్హి విసేసకారణం దస్సేన్తో ‘‘పత్తచీవరాదీనం వా’’తి ఆహ.

ఏకతోవాతి పునప్పునం పదుద్ధారణం అకత్వా ఏకజ్ఝమేవ. దుతియజ్ఝానాదీనం ఉపచారక్ఖణే ఏవ నిరుజ్ఝన్తీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. తేసం దుక్ఖిన్ద్రియదోమనస్సాదీనం. అతిసయనిరోధోతి సుట్ఠు పహానం ఉజుప్పటిపక్ఖేన వూపసమో. నిరోధోయేవాతి నిరోధమత్తమేవ. నానావజ్జనేతి యేన ఆవజ్జనేన అప్పనావీథి హోతి, తతో భిజ్జావజ్జనే, అనేకావజ్జనే వా. అప్పనావీథియఞ్హి ఉపచారో ఏకావజ్జనో, ఇతరో అనేకావజ్జనో అనేకక్ఖత్తుం పవత్తనతో. విసమనిసజ్జాయ ఉప్పన్నకిలమథో విసమాసనుపతాపో. పీతిఫరణేనాతి పీతియా ఫరణరసత్తా. పీతిసముట్ఠానానం వా పణీతరూపానం కాయస్స బ్యాపనతో వుత్తం. తేనాహ ‘‘సబ్బో కాయో సుఖోక్కన్తో హోతీ’’తి. వితక్కవిచారపచ్చయేపీతి పి-సద్దో అట్ఠానపయుత్తో, సో ‘‘పహీనస్సా’’తి ఏత్థ ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బో ‘‘పహీనస్సపి దోమనస్సిన్ద్రియస్సా’’తి. ఏతం దోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘తస్స మయ్హం అతిచిరం వితక్కయతో విచారయతో కాయోపి కిలమి, చిత్తమ్పి విహఞ్ఞీ’’తి చ వచనతో కాయచిత్తఖేదానం వితక్కవిచారపచ్చయతా వేదితబ్బా. వితక్కవిచారభావే ఉప్పజ్జతి దోమనస్సిన్ద్రియన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తత్థస్స సియా ఉప్పత్తీతి తత్థ దుతియజ్ఝానుపచారే అస్స దోమనస్సస్స ఉప్పత్తి భవేయ్య. ‘‘తత్థస్స సియా ఉప్పత్తీ’’తి ఇదం పరికప్పవచనం ఉపచారక్ఖణే దోమనస్సస్స సుప్పహీనభావదస్సనత్థం. తథా హి వుత్తం ‘‘న త్వేవ దుతియజ్ఝానే పహీనపచ్చయత్తా’’తి. పహీనమ్పి సోమనస్సిన్ద్రియం పీతి వియ న దూరేతి కత్వా ‘‘ఆసన్నత్తా’’తి వుత్తం. నానావజ్జనుపచారే పహీనమ్పి పహానఙ్గం పటిపక్ఖేన అవిహతత్తా అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జేయ్యాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అప్పనాప్పత్తాయా’’తిఆదిమాహ. ‘‘తాదిసాయ ఆసేవనాయ ఇచ్ఛితబ్బత్తా యథా మగ్గవీథితో పుబ్బే ద్వే తయో జవనవారా సదిసానుపస్సనావ పవత్తన్తి, ఏవమిధాపి అప్పనావారతో పుబ్బే ద్వే తయో జవనవారా ఉపేక్ఖాసహగతావ పవత్తన్తీ’’తి వదన్తి. అపరిసేసన్తి సువిక్ఖమ్భితన్తి కత్వా విక్ఖమ్భనేన అనవసేసం.

తథత్తాయాతి తథభావాయ పఠమజ్ఝానసమఙ్గితాయ. సా పనస్స ఉప్పాదనేన వా ఉప్పన్నస్స సమాపజ్జనేన వా హోతీతి వుత్తం ‘‘ఉప్పాదనత్థాయ సమాపజ్జనత్థాయా’’తి. ద్వీసూతి నవమదసమేసు సుత్తన్తేసు.

సుఖిన్ద్రియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.