౩. ఛళిన్ద్రియవగ్గో

౨. జీవితిన్ద్రియసుత్తవణ్ణనా

౪౯౨. ఇత్థిభావేతి ఇత్థితాయ. ఇన్దట్ఠం కరోతి తథాసత్తజనసామఞ్ఞకారణభావతో. ఇత్థియా ఏవ ఇన్ద్రియం ఇత్థిన్ద్రియం. ఏస నయో పురిసిన్ద్రియే. జీవితేతి సహజాతధమ్మానం జీవనే పాలనే పవత్తనే. వట్టిన్ద్రియానీతి వట్టహేతుభూతాని ఇన్ద్రియాని. ఇమేసు హి ఉపాదిన్నఇన్ద్రియేసు సతి వట్టం వత్తతి పఞ్ఞాయతి.

౩. అఞ్ఞిన్ద్రియసుత్తవణ్ణనా

౪౯౩. అజానితపుబ్బం ధమ్మన్తి చతుసచ్చధమ్మమాహ, తథా తేసంయేవ ఞాతధమ్మానన్తి. అయం పనేత్థ అత్థో – ఆజానాతీతి అఞ్ఞా, పఠమమగ్గేన ఞాతమనతిక్కమిత్వా జానాతీతి అత్థో. సోతాపన్నాదీనం ఛఅరియానం ఏతం నామం. అఞ్ఞస్స ఇన్ద్రియాని అఞ్ఞిన్ద్రియాని. అఞ్ఞాతావీసూతి ఆజానితవన్తేసు. యస్మా అగ్గఫలధమ్మేసు ఞాణకిచ్చం సాతిసయం, తస్మా తం కిచ్చం సేసధమ్మేసుపి సమారోపేత్వా వుత్తం ‘‘అఞ్ఞాతావీసు అరహత్తఫలధమ్మేసూ’’తి. తత్థ తత్థ తేసు తేసు మగ్గఫలేసు. తేన తేనాకారేనాతి అనఞ్ఞాతజాననాదిఆకారేన.

౪. ఏకబీజిసుత్తవణ్ణనా

౪౯౪. విపస్సనతో నిస్సక్కన్తి విపస్సనిన్ద్రియేహి నిస్సక్కం. ఇదాని తమేవ సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘సమత్తానీ’’తిఆదిమాహ. తీణి నిస్సక్కాని ఏవమిధ పఞ్చ నిస్సక్కాని నీహరితబ్బాని ఏకబీజిఆదివిభావనతో. తేనాహ ‘‘సకదాగామిమగ్గస్స హీ’’తిఆది. సోతాపత్తిమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని నామ తేనత్తభావేన సకదాగామిమగ్గం పత్తుం గచ్ఛన్తస్స సోతాపన్నస్స విపస్సనిన్ద్రియాని. పఞ్చపి తే సోతాపత్తిమగ్గస్స భేదాయేవాతి ‘‘సకదాగామిమగ్గే ఠత్వా నీహరితబ్బానీ’’తి వుత్తం.

ఏకబీజీతి ఏత్థ ఖన్ధబీజం నామ కథితం. యస్స హి సోతాపన్నస్స ఏకం ఖన్ధబీజం అత్థి, ఏకం అత్తభావగ్గహణం, సో ఏకబీజి నామ. తేనాహ – ‘‘సోతాపన్నో హుత్వా’’తిఆది. మానుసకం భవన్తి ఇదం పనేత్థ దేసనామత్తం, దేవభవం నిబ్బత్తేతీతిపి వత్తుం వట్టతియేవ. భగవతా గహితనామానేతాని. ఏత్తకఞ్హి పమాణం గతో సత్తక్ఖత్తుపరమో నామ హోతి, ఏత్తకం కోలంకోలో, ఏత్తకం ఏకబీజీతి భగవతా ఏతేసం నామం గహితం.

ద్వే తయో భవేతి దేవమనుస్సేసు ఏవ ద్వే తయో భవే. సమ్బోధిచతుసచ్చధమ్మో పరం అయనం నిస్సయో గతి ఏతస్సాతి సమ్బోధిపరాయణో. కులతో కులం గచ్ఛతీతి కోలంకోలో. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియతో పట్ఠాయ హి నీచకులే ఉప్పత్తి నామ నత్థి, మహాభోగేసు కులేసు ఏవ నిబ్బత్తతీతి అత్థో. కేవలోపి హి కుల-సద్దో మహాభోగకులమేవ వదతి. ద్వే వా తీణి వా కులానీతి దేవమనుస్సవసేన ద్వే వా తయో వా భవేతి అయమ్పి మిస్సకభవేన కథితో. జాతస్స కుమారస్స వియ అరియాయ జాతియా జాతస్స నామమేతం, యదిదం నియతోతి సత్తక్ఖత్తుపరమాదికోతి చ సమఞ్ఞాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భగవతా గహితనామవసేనేవా’’తిఆది.

యది పుబ్బహేతునియమతో సోతాపన్నో చ నియతోతి సోతాపత్తిమగ్గతో ఉద్ధం తిణ్ణం మగ్గానం ఉపనిస్సయాభావతో పుబ్బహేతుకిచ్చం నత్థీతి సోతాపత్తిమగ్గస్స ఉపనిస్సయభావో ఆపజ్జతి. యది తస్సపి పుబ్బహేతుఉపనిస్సయో సియా, తావ నియమతో సోతాపత్తిమగ్గుప్పత్తితో పుబ్బే ఏవ నియమితో, యావఞ్చ అకనిట్ఠం తస్స పుబ్బహేతు నామ, అహేతుకతా ఆపన్నా, ఇచ్చస్స అహేతు అప్పచ్చయా నిప్ఫత్తి పాపుణాతి. కిఞ్చ హేతు చే? నియమతో సోతాపన్నో చ నియతోతి పఠమమగ్గాధిగమేనేవ అనుక్కమేన ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం కిచ్చాని నిప్ఫజ్జన్తి, ఏవం సత్తక్ఖత్తుపరమతాదినియమే సతి సత్తమభవాదితో ఉద్ధం పవత్తతాయ దుక్ఖస్స మూలభూతా కిలేసా పఠమమగ్గేనేవ ఖీణాతి ఉపరి తయో మగ్గా అకిచ్చా సియుం. తేనాహ ‘‘పఠమమగ్గస్స ఉపనిస్సయో కతో నామా’’తిఆది.

యది ఉపరి తయో మగ్గా సత్తక్ఖత్తుపరమాదితం నియమేన్తి, తతో చ అఞ్ఞో సోతాపన్నో నత్థీతి సోతాపత్తిమగ్గస్స అకిచ్చకతా నిప్పయోజనతా ఆపజ్జేయ్య. అథ సక్కాయదిట్ఠిఆదిప్పహానం తస్స కిచ్చం, తేసం తేసం పహానేన సత్తక్ఖత్తుపరమాదినియమతాయ. భవితబ్బం, యావ ఉపరిమగ్గా ఏవ హోన్తీతి సత్తభవాదితో ఉద్ధమపవత్తనతో తేన వినానేన సక్కాయదిట్ఠిఆదిప్పహానేన చ తేన వినా భవితబ్బన్తి ఆహ – ‘‘పఠమమగ్గే అనుప్పన్నేవ ఉపరి తయో మగ్గా ఉప్పన్నాతి ఆపజ్జతీ’’తి. తిణ్ణం మగ్గానన్తి ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం. విపస్సనా నియమేతీతి యుజ్జతీతి వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘సచే హీ’’తిఆదిమాహ.

సోతాపన్నో వట్టజ్ఝాసయో. తత్రేకచ్చే పాకటే పఞ్ఞాతే దస్సేన్తో ‘‘అనాథపిణ్డికో’’తిఆదిమాహ. ఇధట్ఠకవోకిణ్ణసుక్ఖవిపస్సకస్సాతి యో ఇమస్మిం కామభవే ఠితో మనుస్సదేవవసేన వోకిణ్ణభవూపపత్తికో సుక్ఖవిపస్సకో చ, తస్స వసేన. నామం కథితన్తి సత్తక్ఖత్తుపరమోతి నామం కథితం. కేచి పన ‘‘కామభవే సత్తక్ఖత్తుంయేవ ఉప్పజ్జతి, న తతో’’తి వదన్తి, తం వీమంసితబ్బం.

సోధేస్సామీతి జమ్బుదీపే కేనచి తేపిటకేన భిక్ఖునా సద్ధిం పిటకత్తయమేవ మయ్హం ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేన సోధేయ్యామీతి పరతీరం జమ్బుదీపం గతో. యో భిక్ఖు సక్కోతీతి యోజనా. అనిచ్చానుపస్సనాదీసు ఏకముఖేన అభినివిట్ఠేనపి అభిధమ్మపరియాయేన తీహి ఏవ విమోక్ఖేహి మగ్గం లభతీతి అభినివేసభేదేన తయో పుగ్గలా సుఞ్ఞతతో వుట్ఠితా, తథా తయో అప్పణిహితతో వుట్ఠితాతి ఛ హోన్తి, తేవ సద్ధాధురపఞ్ఞాధురవసేన ద్వాదస సకదాగామినో. తథా అరహన్తో, తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ ఏకో ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి పఞ్చ, తే అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయిభేదేన దసాతి అవిహాదీసు చతూసుపి చత్తాలీస, అకనిట్ఠే పన ఉద్ధంసోతో నత్థీతి అట్ఠచత్తాలీస అనాగామినో. విపస్సనా కథితా సమ్మసనచారస్స కథితత్తా.

౫-౧౦. సుద్ధకసుత్తాదివణ్ణనా

౪౯౫-౫౦౦. యథా చక్ఖుస్స సహజాతతదిన్ద్రియనిస్సితధమ్మేసు అధిపతేయ్యం అనువత్తనీయత్తా, ఏవం తంద్వారికధమ్మేసుపి అధిపతేయ్యం తేహి అనువత్తనీయత్తాతి వుత్తం – ‘‘అధిపతేయ్యసఙ్ఖాతేన ఇన్దట్ఠేనా’’తి. ఏస నయో సేసిన్ద్రియాదీసుపి. చతుసచ్చవసేన కథితాని సభావాదివిభావనస్స కథితత్తా.

ఛళిన్ద్రియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.