౨. ముదుతరవగ్గో

౧. పటిలాభసుత్తవణ్ణనా

౪౮౧. సమ్మప్పధానే ఆరబ్భాతి సమ్మప్పధానే భావనావసేన ఆరబ్భ. తేనాహ ‘‘భావేన్తో’’తి. యథా వీరియిన్ద్రియనిద్దేసే ‘‘చత్తారో సమ్మప్పధానే ఆరబ్భ వీరియం పటిలభతీ’’తి దేసనా ఆగతా, ఏవం సతిన్ద్రియనిద్దేసే ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానే ఆరబ్భ సతిం పటిలభతీ’’తి, తస్మా ‘‘సతిన్ద్రియేపి ఏసేవ నయో’’తి వుత్తం. సద్ధిన్ద్రియాదినిద్దేసేసు పన న తథా దేసేతి.

౨. పఠమసంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౪౮౨. ఇన్ద్రియానం తిక్ఖాదిభావో విపస్సనావసేన వా మగ్గవసేన వా ఫలవసేన వా గహేతబ్బోతి వుత్తం ‘‘తతోతి…పే… వేదితబ్బ’’న్తి. నను చేత్థ ముదుభావో ఏవ పాళియం గహితోతి? సచ్చమేతం, తం పన తిక్ఖభావే అసతి న హోతి తిక్ఖాదిభావోతి వుత్తం. యతో హి అయం ముదు, ఇతో తం తిక్ఖన్తి వత్తబ్బతం లభతి అపేక్ఖాసిద్ధత్తా తిక్ఖముదుభావానం పారాపారం వియ. ఇదాని ‘‘తతో’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘సమత్తానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమత్తానీతి సమ్పన్నాని. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం. సమత్తానీతి వా పరియత్తాని, సమత్తానీతి అత్థో. ‘‘తతో ముదుతరాని ధమ్మానుసారీమగ్గస్సా’’తి కస్మా వుత్తం? తతోతి హి సోతాపత్తిమగ్గవిపస్సనిన్ద్రియాని అధిప్పేతానియేవ, ‘‘తతో ముదుతరానీ’’తి వుత్తపఠమమగ్గో ధమ్మానుసారీ వా సియా సద్ధానుసారీ వాతి బ్యభిచరతి? నాయం దోసో, సోతాపత్తిమగ్గేకదేసవసేనేవ లద్ధబ్బపఠమమగ్గాపేక్ఖాయ విపస్సనాయ విభాగస్స అధిప్పేతత్తా. యో హి సోతాపన్నో హుత్వా ఇరియాపథం అకోపేత్వా యథానిసిన్నోవ సకదాగామిమగ్గం పాపుణాతి, తస్స విపస్సనిన్ద్రియాని సన్ధాయ అవిభాగేన వుత్తం – ‘‘తతో ముదుతరాని సోతాపత్తిమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని నామా’’తి. యో పన సోతాపన్నో హుత్వా కాలన్తరేన సకదాగామీ హోతి, తస్స సోతాపత్తిమగ్గత్థాయ పవత్తాని విపస్సనిన్ద్రియాని నామ హోన్తి. సో చే ధమ్మానుసారీగోత్తో, తస్స యథావుత్తవిపస్సనిన్ద్రియతో ముదుతరానీతి ‘‘తతో ముదుతరాని ధమ్మానుసారీమగ్గస్సా’’తి వుత్తం. విపస్సనిన్ద్రియాని నామాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ధమ్మానుసారీవిపస్సనిన్ద్రియతో సద్ధానుసారీవిపస్సనిన్ద్రియానం ముదుభావస్స కారణం సయమేవ వక్ఖతి. ధమ్మేన పఞ్ఞాయ మగ్గసోతం అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ, పఞ్ఞుత్తరో అరియో. సద్ధాయ మగ్గసోతం అనుస్సరతీతి సద్ధానుసారీ, సద్ధుత్తరో అరియో.

ఏవం విపస్సనావసేన దస్సేత్వా మగ్గవసేన దస్సేతుం ‘‘తథా’’తిఆది ఆరద్ధం. సమ్పయోగతో సభావతో చ అరహత్తమగ్గపరియాపన్నాని అరహత్తమగ్గిన్ద్రియాని. అరహత్తఫలిన్ద్రియానీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

ఇదాని ఫలవసేన దస్సేతుం ‘‘సమత్తాని పరిపుణ్ణానీ’’తిఆది వుత్తం. సోతాపత్తిమగ్గట్ఠపుగ్గలవసేన నానత్తం జాతం, తస్మా తే ద్వేపి ఇధ తతియవారే న లబ్భన్తీతి అధిప్పాయో. ధమ్మానుసారీసద్ధానుసారీనం నానత్తం కథం జాతన్తి ఆహ ‘‘ఆగమనేనపి మగ్గేనపీ’’తి. తదుభయం దస్సేన్తో ‘‘సద్ధానుసారీపుగ్గలో’’తిఆదిమాహ. ఉద్దిసాపేన్తోతి ఉద్దేసం గణ్హన్తో.

మగ్గో తిక్ఖో హోతి ఉపనిస్సయిన్ద్రియానం తిక్ఖవిసదభావతో. తేనాహ ‘‘సూరం ఞాణం వహతీ’’తి. అసఙ్ఖారేనాతి సరసేనేవ. అప్పయోగేనాతి తస్సేవ వేవచనం. ధమ్మానుసారీపుగ్గలో హి ఆగమనమ్హి కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో అప్పదుక్ఖేన అప్పకసిరేన అకిలమన్తోవ విక్ఖమ్భేతుం సక్కోతి. సద్ధానుసారీపుగ్గలో పన దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో హుత్వా విక్ఖమ్భేతుం సక్కోతి, తస్మా ధమ్మానుసారిస్స పుబ్బభాగమగ్గక్ఖణే కిలేసచ్ఛేదకఞాణం అదన్ధం తిఖిణం హుత్వా వహతి, యథా నామ తిఖిణేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం మట్ఠం హోతి, అసి ఖిప్పం వహతి, సద్దో న సుయ్యతి, బలవవాయామకిచ్చం న హోతి, ఏవరూపా ధమ్మానుసారినో పుబ్బభాగభావనా హోతి, సద్ధానుసారినో పన పుబ్బభాగక్ఖణే కిలేసచ్ఛేదకఞాణం దన్ధం న తిఖిణం అసూరం హుత్వా వహతి, యథా నామ నాతితిఖిణేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం న మట్ఠం హోతి, అసి సీఘం న వహతి, సద్దో సుయ్యతి, బలవవాయామకిచ్చం ఇచ్ఛితబ్బం హోతి, ఏవరూపా సద్ధానుసారినో పుబ్బభాగభావనా హోతి. ఏవం సన్తేపి కిలేసక్ఖయే నానత్తం నత్థి. తేనాహ ‘‘కిలేసక్ఖయే పనా’’తిఆది. అవసేసా చ కిలేసా ఖీయన్తి సంయోజనక్ఖయాయ యోగత్తా.

౩. దుతియసంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౪౮౩. తతోతి ఫలతో ఫలవేమత్తతాయ చరియమానత్తా. ఇన్ద్రియవేమత్తతా సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం నానత్తేన. ఫలనానత్తన్తి అరహత్తఫలాదినానత్తం. పుగ్గలనానత్తన్తి అనాగామిఆదిపుగ్గలనానత్తం.

౪. తతియసంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౪౮౪. సీలక్ఖన్ధాదీహి సద్ధిన్ద్రియాదీహి చ పరితో పూరణేన పరిపూరం అరహత్తమగ్గం కరోన్తో నిప్ఫత్తితో అరహత్తఫలం ఆరాధేతి నిప్ఫాదేతి. తయో పదేసమగ్గేతి సీలక్ఖన్ధాదీనం అపారిపూరియా ఏకదేసభూతే తయో హేట్ఠిమమగ్గే. పదేసం హేట్ఠిమఫలత్తయం. చతూసూతి ఇమస్మిం వగ్గే పఠమాదీసు చతూసు సుత్తేసు. కామఞ్చేత్థ తతియే ‘‘తతోతి ఫలవసేన నిస్సక్క’’న్తి వుత్తం, చతుత్థే ‘‘పరిపూరం పరిపూరకారీ ఆరాధేతి, పదేసం పదేసకారీ’’తి, ‘‘చతూసుపి సుత్తేసు మిస్సకానేవ ఇన్ద్రియాని కథితానీ’’తి పన వచనతో విపస్సనావసేనపి యోజనా లబ్భతేవాతి దట్ఠబ్బం.

౫-౭. పఠమవిత్థారసుత్తాదివణ్ణనా

౪౮౫-౪౮౭. విపస్సనావసేన నిస్సక్కం వేదితబ్బం, న మగ్గఫలవసేన, ఇమస్మిం సుత్తే సబ్బసోవ విపస్సనిన్ద్రియానం ఏవ అధిప్పేతత్తా. ఇదాని తమత్థం పాకటం కాతుం ‘‘పరిపుణ్ణాని హీ’’తిఆది వుత్తం. అవిహాదీసు పఞ్చసు సుద్ధావాసేసు తత్థ తత్థ ఆయువేమజ్ఝం అనతిక్కమిత్వా అన్తరా కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయనతో అన్తరాపరినిబ్బాయీ, అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన సరసతోవ పరినిబ్బాయనతో అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, తబ్బిపరియాయతో ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, ఉద్ధం వాహిభావేన ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం వట్టసోతం వాతి ఉద్ధంసోతో, ఉద్ధం వా గన్త్వా పటిలభితబ్బతో ఉద్ధమస్స మగ్గసోతన్తి ఉద్ధంసోతో, అకనిట్ఠభవం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీతి ఏవమేత్థ సద్దత్థో దట్ఠబ్బో.

ఇమస్మిం పన ఠానేతి ‘‘విపస్సనావసేన నిస్సక్క’’న్తి వుత్తట్ఠానే. అరహత్తమగ్గేయేవ ఠత్వాతి ఇమస్మింయేవ భవే అరహత్తమగ్గేయేవ, న విపస్సనాయ చ ఠత్వా. పఞ్చ నిస్సక్కాని నీహరితబ్బానీతి ‘‘తతో ముదుతరేహి అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతీ’’తిఆదీని పఞ్చ నిస్సక్కాని నిద్ధారేత్వా కథేతబ్బాని. ఇదాని తమత్థం వివరన్తో ‘‘అరహత్తమగ్గస్స హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అవిహాదీసు ఉప్పజ్జిత్వా ఉప్పన్నసమనన్తరాయ పరినిబ్బాయనతో పఠమఅన్తరాపరినిబ్బాయీ. తత్థ ఆయుప్పమాణవేమజ్ఝం అప్పత్వావ పరినిబ్బాయనతో దుతియఅన్తరాపరినిబ్బాయీ, ఆయువేమజ్ఝం పత్వా పరినిబ్బాయనతో తతో పరం తతియఅన్తరాపరినిబ్బాయీ వేదితబ్బో. ‘‘పఞ్చ నిస్సక్కానీ’’తి కస్మా వుత్తం? నను అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీతి వత్తబ్బన్తి? న వత్తబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినోపి ఏతేవ పఞ్చ జనా’’తి.

తీణి నిస్సక్కానీతి ‘‘తతో ముదుతరేహి సోతాపన్నో హోతీ’’తిఆదీని తీణి నిస్సక్కపదాని. ఇధ సకదాగామీ న గహితో, సో అనాగామిమగ్గే ఠత్వా నీహరితబ్బో, అనాగామిమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియేహి ముదుతరేహి సకదాగామీ హోతి. సకదా…పే… ముదుతరానీతి ఇదం సకదాగామిమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియేహి ఏకబీజిసఙ్ఖాతసోతాపన్నవిపస్సనిన్ద్రియాని ముదుతరాని హోన్తీతి తీణి కత్వా వుత్తం. ధమ్మానుసారీతిఆదిద్వయం కోలంకోలాదిద్వయేన గహితం హోతీతి. సకదాగామిమగ్గస్స హీతిఆది వుత్తస్సేవ అత్థస్స వివరణం. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. ఛట్ఠసత్తమాని వుత్తనయానేవాతి ఛట్ఠసత్తమాని సుత్తాని దుతియతతియేసు వుత్తనయానేవ. తత్థ పన మిస్సకాని ఇన్ద్రియాని కథితాని, ఇధ పుబ్బభాగవిపస్సనిన్ద్రియాని కథితానీతి అయమేవ విసేసో.

౮. పటిపన్నసుత్తవణ్ణనా

౪౮౮. తన్తి మగ్గఫలవసేన నిస్సక్కం. పాళియం వుత్తమేవ ‘‘అరహత్తఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో హోతీ’’తిఆదినా. అట్ఠహీతి చతూహి ఫలేహి చతూహి చ మగ్గేహీతి అట్ఠహి. బహిభూతో న అన్తోభావో. లోకుత్తరానేవ ఇన్ద్రియాని కథితాని మగ్గఫలచిత్తుప్పాదపరియాపన్నత్తా.

౯-౧౦. సమ్పన్నసుత్తాదివణ్ణనా

౪౮౯-౪౯౦. ఇన్ద్రియసమ్పన్నోతి ఏత్థ సమ్పన్నసద్దో పరిపూరిఅత్థోతి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణిన్ద్రియో’’తి. మిస్సకాని ఇన్ద్రియాని కథితాని సామఞ్ఞతోవ దేసితత్తా.

ముదుతరవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.