౧. సుద్ధికవగ్గో

౧. సుద్ధికసుత్తవణ్ణనా

౪౭౧. చతుభూమక …పే… లబ్భన్తి కుసలాబ్యాకతభావతో తేసం తిణ్ణం ఇన్ద్రియానం. వీరియిన్ద్రియసమాధిన్ద్రియాని…పే… సబ్బత్థ లబ్భన్తి కుసలత్తికసాధారణత్తా. చతుభూమక …పే… వసేనాతి చతుభూమకధమ్మపరిచ్ఛేదవసేన చేవ కుసలాదీహి సబ్బసఙ్గాహకధమ్మపరిచ్ఛేదవసేన చ వుత్తన్తి అత్థో.

దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౪౭౭. దుక్ఖసచ్చవసేనాతి దుక్ఖసచ్చభావేన న పజానన్తి. తఞ్హి పరిఞ్ఞేయ్యతాయ దుక్ఖసచ్చసఙ్గహం. సముదయసచ్చవసేనాతి తణ్హావిజ్జాదిం సద్ధిన్ద్రియస్స సముదయసచ్చభావేన న పజానన్తి. నిరోధన్తి సద్ధిన్ద్రియస్స అనుపాదాయ నిరోధనిమిత్తం నిబ్బానం. పటిపదన్తి సద్ధిన్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం అరియమగ్గం. సేసేసూతి వీరియిన్ద్రియాదీసు.

సుక్కపక్ఖేతి ‘‘సద్ధిన్ద్రియం పజానన్తీ’’తిఆదినయప్పవత్తే అనవజ్జపక్ఖే. అధిమోక్ఖవసేన ఆవజ్జనసముదయాతి ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తపుబ్బభాగభూతసద్ధాధిమోక్ఖవసేన ఆవజ్జనుప్పత్తియా. తస్మా పఠముప్పన్నా సద్ధా ఏవ హేత్థ ‘‘ఆవజ్జన’’న్తి వుత్తా, న మనోద్వారావజ్జనం. ఏస నయో సేసేసుపి. తస్మా పఠముప్పన్నా ఆవజ్జనా పగ్గహుప్పత్తిట్ఠానానం తిక్ఖానం వీరియిన్ద్రియాదీనం పఠముప్పత్తియా ఆవజ్జనపరియాయేన వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. దుబ్బలా హి పఠముప్పన్నా పగ్గహాభావతో వీరియిన్ద్రియాదీనం సముదయోతి బలవభావప్పత్తవీరియిన్ద్రియాదికస్స ఆవజ్జనట్ఠానియాని హోన్తీతి తేసం సముదయోతి వుత్తా, పుబ్బే అధిముచ్చనాదివసేన పవత్తస్స ఆవజ్జనస్స సముదయాతి అత్థో. పున ఛన్దవసేనాతి కత్తుకామతాకుసలచ్ఛన్దవసేన సద్ధాదీనం ఉప్పాదేతుకామతాకారప్పవత్తస్స ఛన్దస్స వసేన. మనసికారవసేన ఆవజ్జనసముదయాతి సద్ధిన్ద్రియాదివసేన పవత్తస్స దుబ్బలస్స తస్స నిబ్బత్తకయోనిసోమనసికారవసేన ఆవజ్జనస్స ఉప్పత్తియా. ఏవమ్పీతి ‘‘అధిమోక్ఖవసేనా’’తిఆదినా వుత్తాకారేనపి. ఛసు సుత్తేసూతి దుతియతో పట్ఠాయ ఛసు సుత్తేసు. చతుసచ్చమేవ కథితం. అస్సాదగ్గహణేన హి సముదయసచ్చం, ఆదీనవగ్గహణేన దుక్ఖసచ్చం, నిస్సరణగ్గహణేన నిరోధమగ్గసచ్చాని గహితానీతి. పఠమసుత్తే పన ఇన్ద్రియానం సరూపదస్సనమేవాతి.

౮. దబ్బసుత్తవణ్ణనా

౪౭౮. సోతో ఆపజ్జీయతి ఏతేనాతి సోతాపత్తి, అనాగతం పతి పఠమమగ్గో. సోతోతి అరియమగ్గసోతో దట్ఠబ్బో. ఆపజ్జీయతీతిఆదితో పటిపజ్జీయతి. పఠమమగ్గపటిలాభనిమిత్తాని సోతాపన్నస్స అఙ్గాని ఇధ ‘‘సోతాపత్తియఙ్గానీ’’తి వుత్తాని. తాని పన తీసు ఠానేసు సద్ధా అరియకన్తసీలఞ్చాతి వేదితబ్బాని. సవిసయేతి సకవిసయే. జేట్ఠకభావదస్సనత్థన్తి పధానభావదస్సనత్థం. యత్థ సద్ధాదిఇన్ద్రియానం సాతిసయకిచ్చం, తేసం కిచ్చాతిరేకతం దస్సేతున్తి అత్థో. ఇదాని తమత్థం ఉపమాహి విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. పత్వాతి అత్తనో కిచ్చాతిరేకట్ఠానం పటిలభిత్వా. పుబ్బఙ్గమన్తి సద్దహనకిచ్చేసు పురేచారం ధోరయ్హం. సేసాని వీరియిన్ద్రియాదీని. తదన్వయానీతి తదనుగతాని తస్స సద్ధిన్ద్రియాదికస్స పక్ఖికాని. ఏస నయో సేసేసుపి. ఝానవిమోక్ఖేతి ఝానసఙ్ఖాతే విమోక్ఖే సమాధిపధానతాయ ఝానానం. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సోతాపత్తియఙ్గాని పత్వా’’తి ఇదఞ్చ వచనం సమత్థితం హోతి. సద్ధూపనిసఞ్హి సీలన్తి. అరియసచ్చాని పత్వాతి చత్తారి సచ్చాని అభిసమేతబ్బాని పాపుణిత్వా.

౯-౧౦. పఠమవిభఙ్గసుత్తాదివణ్ణనా

౪౭౯-౪౮౦. నేపక్కం వుచ్చతి పఞ్ఞాతి ఆహ – ‘‘పఞ్ఞాయేతం నామ’’న్తి. నిపాయతి సంకిలేసధమ్మే విసోసేతి నిక్ఖామేతీతి నిపకో, థిరతిక్ఖసతిపుగ్గలో, తస్స భావో నేపక్కన్తి సతియాపి నేపక్కభావో యుజ్జతేవ. ఏవఞ్హి ‘‘సతినేపక్కేనా’’తి ఇదం వచనం సమత్థితం హోతి, సతియా చ నేపక్కేనాతి ఏవం వుచ్చమానేన సతినిద్దేసో నామ కతో హోతియేవ. అసుకం నామ సుత్తం వా కమ్మట్ఠానం వా మే భాసితన్తి. వోస్సజ్జీయతి సఙ్ఖారగతం ఏతస్మిం అధిగతేతి వోస్సగ్గో, నిబ్బానం. తం ఆరమ్మణం కరిత్వాతి ఆహ – ‘‘నిబ్బానారమ్మణం కత్వా’’తి. గచ్ఛన్తియాతి సఙ్ఖారానం ఉదయఞ్చ వయఞ్చ ఉదయబ్బయం గచ్ఛన్తియా బుజ్ఝన్తియా. తేనాహ ‘‘ఉదయబ్బయపరిగ్గాహికాయా’’తి. సద్ధాసతిపఞ్ఞిన్ద్రియాని పుబ్బభాగాని ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహం, చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా అనుస్సరితా, ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయా’’తి చ వుత్తత్తా. ‘‘ఆరద్ధవీరియో విహరతి, సో అనుప్పన్నాన’’న్తిఆదినా చ వుత్తత్తా వీరియిన్ద్రియం మిస్సకం. ‘‘వోస్సగ్గారమ్మణం కరిత్వా’’తి వుత్తత్తా సమాధిన్ద్రియం నిబ్బత్తితలోకుత్తరమేవ. అయమేవాతి య్వాయం నవమే వుత్తో. అయమేవ పుబ్బభాగమిస్సకలోకుత్తరత్తధమ్మపరిచ్ఛేదో.

సుద్ధికవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.