౨. నాలన్దసుత్తవణ్ణనా

౩౭౮. దుతియవగ్గే పఠమసుత్తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యన్తి తం లఙ్ఘిత్వా ‘‘దుతియే’’తి వుత్తం.

భియ్యతరో అభిఞ్ఞాతోతి సమ్బోధియా సేట్ఠతరోతి అభిలక్ఖితో. భియ్యతరాభిఞ్ఞోతి సబ్బసత్తేసు అధికతరపఞ్ఞో. తేనాహ ‘‘ఉత్తరితరఞాణో’’తి. సమ్మా అనవసేసతో బుజ్ఝతి ఏతేనాతి సమ్బోధీతి ఆహ – ‘‘సమ్బోధియన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే’’తి. నిప్పదేసా గహితాతి అనవసేసా బుద్ధగుణా గహితా అగ్గమగ్గసిద్ధియావ భగవతో సబ్బగుణానం సిద్ధత్తా. న కేవలఞ్చ బుద్ధానం, అథ ఖో అగ్గసావకపచ్చేకబుద్ధానమ్పి తంతంగుణసమిజ్ఝనం అగ్గమగ్గాధిగమేనేవాతి దస్సేన్తో ‘‘ద్వేపి అగ్గసావకా’’తిఆదిమాహ.

అపరో నయో – పసన్నోతి ఇమినా పసాదస్స వత్తమానతా దీపితాతి ఉప్పన్నసద్ధోతి ఇమినాపి సద్ధాయ పచ్చుప్పన్నతా పకాసితాతి ఆహ – ‘‘ఏవం సద్దహామీతి అత్థో’’తి. అభిజానాతి అభిముఖభావేన సబ్బఞ్ఞేయ్యం జానాతీతి అభిఞ్ఞో, భియ్యో అధికో అభిఞ్ఞోతి భియ్యోభిఞ్ఞో. సో ఏవ అతిసయవచనిచ్ఛావసేన భియ్యోభిఞ్ఞతరోతి వుత్తోతి ఆహ – ‘‘భియ్యతరో అభిఞ్ఞాతో’’తి. దుతియవికప్పే పన అభిజానాతీతి అభిఞ్ఞా, అభివిసిట్ఠా పఞ్ఞా. భియ్యో అభిఞ్ఞా ఏతస్సాతి భియ్యోభిఞ్ఞో, సో ఏవ అతిసయవచనిచ్ఛావసేన భియ్యోభిఞ్ఞతరో. స్వాయం అస్స అతిసయో అభిఞ్ఞాయ భియ్యోభావకతోతి ఆహ – ‘‘భియ్యతరాభిఞ్ఞో వా’’తి. సమ్బుజ్ఝతి ఏతాయాతి సమ్బోధి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం అగ్గమగ్గఞాణఞ్చ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానఞ్హి అగ్గమగ్గఞాణం, అగ్గమగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సమ్బోధి నామ. తత్థ పధానవసేన తదత్థదస్సనే పఠమవికప్పో, పదట్ఠానవసేన దుతియవికప్పో. కస్మా పనేత్థ అరహత్తమగ్గఞాణస్సేవ గహణం, నను హేట్ఠిమానిపి భగవతో మగ్గఞాణాని సవాసనమేవ యథాసకం పటిపక్ఖవిధమనవసేన పవత్తాని. సవాసనప్పహానఞ్హి ఞేయ్యావరణప్పహానన్తి? సచ్చమేతం, తం పన అపరిపుణ్ణం పటిపక్ఖవిధమనస్స విప్పకతభావతోతి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గఞాణే వా’’తి. సబ్బన్తి సమ్మాసమ్బుద్ధేన అధిగన్తబ్బం సబ్బం.

ఖాదనీయానం ఉళారతా సాతరసానుభావేనాతి ఆహ ‘‘మధురే ఆగచ్ఛతీ’’తి. పసంసాయ ఉళారతా విసిట్ఠభావేనాతి ఆహ – ‘‘సేట్ఠే’’తి. ఓభాసస్స ఉళారతా మహన్తభావేనాతి వుత్తం – ‘‘విపులే’’తి. ఉసభస్స అయన్తి ఆసభీ, ఇధ పన ఆసభీ వియాతి ఆసభీ. తేనాహ – ‘‘ఉసభస్స వాచాసదిసీ’’తి. యేన గుణేన సా తంసదిసా, తం దస్సేతుం ‘‘అచలా అసమ్పవేధీ’’తి వుత్తం. యతో కుతోచి అనుస్సవనం అనుస్సవో. విజ్జాట్ఠానాదీసు కతపరిచయానం ఆచరియానం తం తం అత్థం ఞాపేన్తీ పవేణీ ఆచరియపరమ్పరా. కేవలం అత్తనో మతియా ‘‘ఇతి కిర ఏవం కిరా’’తి పరికప్పనా ఇతికిరా. పిటకస్స గన్థస్స సమ్పదానతో భూతతో తస్స గహణం పిటకసమ్పదానం. యథాసుతానం అత్తానం ఆకారస్స పరివితక్కనం ఆకారపరివితక్కో. తథేవస్స ‘‘ఏవమేత’’న్తి దిట్ఠియా నిజ్ఝానక్ఖమనం దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తి. ఆగమాధిగమేహి వినా కేవలం అనుస్సుతతో తక్కమగ్గం నిస్సాయ తక్కనం తక్కో. అనుమానవిధిం నిస్సాయ గహణం నయగ్గాహో. యస్మా బుద్ధవిసయే ఠత్వా భగవతో అయం థేరస్స చోదనా థేరస్స చ సో అవిసయో, తస్మా ‘‘పచ్చక్ఖతో ఞాణేన పటివిజ్ఝిత్వా వియా’’తి వుత్తం. సీహనాదో వియాతి సీహనాదో. తంసదిసతా చస్స సేట్ఠభావేన, సో చేత్థ ఏవం వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘సీహనాదో’’తిఆదిమాహ. ఉన్నాదయన్తేనాతి అసనిసదిసం కరోన్తేన.

అనుయోగదాపనత్థన్తి అనుయోగం సోధాపేతుం. విమద్దక్ఖమఞ్హి సీహనాదం నదన్తో అత్థతో అనుయోగం సోధేతి నామ, అనుయుజ్ఝన్తో చ నం సోధాపేతి నామ. దాతున్తి సోధేతుం. కేచి ‘‘దానత్థ’’న్తి అత్థం వదన్తి, తం న యుత్తం. న హి యో సీహదానం నదతి, సో ఏవ తత్థ అనుయోగం దేతీతి యుజ్జతి. నిఘంసనన్తి విమద్దనం. ధమమానన్తి తాపయమానం. తాపనఞ్చేత్థ గగ్గరియా ధమ్మాపనసీసేన వదతి.

సబ్బే తేతి సబ్బే తే అతీతే నిరుద్ధే సమ్మాసమ్బుద్ధే. తేనేతం దస్సేతి – యే తే అహేసుం అతీతమద్ధానం తవ అభినీహారతో ఓరం సమ్మాసమ్బుద్ధా, తేసం తావ సావకఞాణగోచరే ధమ్మే పరిచ్ఛిన్దన్తో మారాదయో వియ చ బుద్ధానం లోకియచిత్తాచారం త్వం జానేయ్యాసి. యే పన తే అబ్భతీతా, తతో పరతో ఛిన్నవటుమా ఛిన్నపపఞ్చా పరియాదిన్నవట్టా సబ్బదుక్ఖవీతివత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధా, తేసం సబ్బేసమ్పి తవ సావకఞాణస్స అవిసయభూతే ధమ్మే కథం జానిస్ససీతి. తేనాతి సమ్బోధిసఙ్ఖాతేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానేన అరహత్తమగ్గఞాణేన. ఏవంసీలాతి తాదిససీలా. సమాధిపక్ఖాతి సమాధి చ సమాధిపక్ఖా చ సమాధిపక్ఖా ఏకదేససరూపేకసేసనయేన. తత్థ సమాధిపక్ఖాతి వీరియసతియో తదనుగుణా చ ధమ్మా వేదితబ్బా. ఝానసమాపత్తీసు యేభుయ్యేన విహారవోహారో, ఝానసమాపత్తియో సమాధిప్పధానాతి వుత్తం ‘‘సమాధిపక్ఖానం ధమ్మానం గహితత్తా విహారో గహితో’’తి.

యథా పన హేట్ఠా గహితాపి సమాధిపఞ్ఞా పటిపక్ఖతో విముత్తత్తా విముచ్చన-సఙ్ఖాత-కిచ్చవిసేస-దస్సనవసేన విముత్తిపరియాయేన పున గహితా ‘‘ఏవంవిముత్తా’’తి, ఏవం దిబ్బవిహారో దిబ్బవిహారవిసేసదస్సనవసేన పున గహితో ‘‘ఏవంవిహారీ’’తి, తస్మా సబ్బేసం సమాపత్తివిహారానం వసేనేత్థ అత్థో యుజ్జతీతి దట్ఠబ్బం. విముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి విముచ్చిత్థాతి కత్వా. ఏస నయో సేసేసుపి. పటిప్పస్సద్ధన్తేతి పటిప్పస్సమ్భనోసాపనేన. సబ్బకిలేసేహి నిస్సటత్తా అసంసట్ఠత్తా విముత్తత్తా చ నిస్సరణవిముత్తి నిబ్బానం.

అనాగతబుద్ధానం పనాతి పన-సద్దో విసేసత్థజోతనో. తేన అతీతేసు తావ ఖన్ధానం భూతపుబ్బత్తా తత్థ సియా ఞాణస్స సవిసయే గతి, అనాగతేసు పన సబ్బసో అసఞ్జాతేసు కథన్తి ఇమమత్థం జోతేతి. తేనాహ ‘‘అనాగతాపీ’’తిఆది. ‘‘అత్తనో చేతసా పరిచ్ఛిన్దిత్వా విదితా’’తి కస్మా వుత్తం? నను అతీతానాగతే సత్తాహే ఏవ పవత్తం చిత్తం చేతోపరియఞాణస్స విసయో, న తతో పరన్తి? నయిదం చేతోపరియఞాణకిచ్చవసేన వుత్తం, అథ ఖో పుబ్బేనివాసఅనాగతంసఞాణానం వసేన వుత్తం, తస్మా నాయం దోసో. విదితట్ఠానే న కరోతి సిక్ఖాపదేనేవ తాదిసస్స పటిక్ఖేపస్స పటిక్ఖిత్తత్తా సేతుఘాతతో చ. కథం పన థేరో ద్వయసమ్భవే పటిక్ఖేపమేవ అకాసి, న విభజ్జ బ్యాకాసీతి ఆహ ‘‘థేరో కిరా’’తిఆది. పారం పరియన్తం మినోతీతి పారమీ, సా ఏవ ఞాణన్తి పారమిఞాణం, సావకానం పారమిఞాణం సావకపారమిఞాణం. తస్మిం సావకానం ఉక్కంసపరియన్తగతే జాననే నాయమనుయోగో, అథ ఖో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే సబ్బఞ్ఞుతాయ జాననే. కేచి పన ‘‘సావకపారమిఞాణేతి సావకపారమిఞాణవిసయే’’తి అత్థం వదన్తి, తథా సేసపదేసుపి. సీల…పే… సమత్థన్తి సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తిఞాణసఙ్ఖాతానం కారణానం జాననసమత్థం. బుద్ధసీలాదయో హి బుద్ధానం బుద్ధకిచ్చస్స పరేహి ఏతే బుద్ధాతి జాననస్స చ కారణం.

అనుమానఞాణం వియ సంసయట్ఠితం అహుత్వా ఇదమిదన్తి యథాసభావతో ఞేయ్యం ధారేతి నిచ్ఛినోతీతి ధమ్మో, పచ్చక్ఖఞాణన్తి ఆహ ‘‘ధమ్మస్స పచ్చక్ఖతో ఞాణస్సా’’తి. అనుఏతీతి అన్వయోతి ఆహ ‘‘అనుయోగం అనుగన్త్వా’’తి. పచ్చక్ఖసిద్ధఞ్హి అత్థం అనుగన్త్వా అనుమానఞాణస్స పవత్తి ‘‘దిట్ఠేన అదిట్ఠస్స అనుమాన’’న్తి వేదితబ్బా. విదితే వేదకమ్పి ఞాణం అత్థతో విదితమేవ హోతీతి ‘‘అనుమానఞాణం నయగ్గాహో విదితో’’తి వుత్తం. విదితోతి విద్ధో పటిలద్ధో, అధిగతోతి అత్థో. అప్పమాణోతి అపరిమాణో మహావిసయత్తా. తేనాహ ‘‘అపరియన్తో’’తి. తేనాతి అపరియన్తత్తా. తేన వా అపరియన్తేన ఞాణేన. ఏతేన థేరో యం యం అనుమేయ్యమత్థం ఞాతుకామో హోతి, తత్థ తత్థ తస్స అసఙ్గమప్పటిహతం అనుమానఞాణం పవత్తేతీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘సో ఇమినా’’తిఆది. తత్థ ఇమినాతి ఇమినా కారణేన.

పాకారస్స థిరభావం ఉద్ధముద్ధం ఆపేతీతి ఉద్ధాపం, పాకారమూలం. ఆది-సద్దేన పాకారద్వారబన్ధపరిఖాదీనం సఙ్గహో వేదితబ్బో. పచ్చన్తే భవం పచ్చన్తిమం. పణ్డితదోవారికట్ఠానియం కత్వా థేరో అత్తానం దస్సేతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకద్వారన్తి కస్మా ఆహా’’తి చోదనం సముట్ఠాపేసి.

యస్సా పఞ్ఞాయ వసేన పురిసో పణ్డితోతి వుచ్చతి, తం పణ్డిచ్చన్తి ఆహ – ‘‘పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో’’తి. తంతంఇతికత్తబ్బతాసు ఛేకభావో బ్యత్తభావో వేయ్యత్తియం. మేధతి అఞ్ఞాణం హింసతి విధమతీతి మేధా, సా ఏతస్స అత్థీతి మేధావీ. ఠానే ఠానే ఉప్పత్తి ఏతిస్సా అత్థీతి ఠానుప్పత్తికా, ఠానసో ఉప్పజ్జనపఞ్ఞా. అనుపరియాయన్తి ఏతేనాతి అనుపరియాయో, సో ఏవ పథోతి అనుపరియాయపథో, పరితో పాకారస్స అనుయాయనమగ్గో. పాకారభాగా సమ్బన్ధితబ్బా ఏత్థాతి పాకారసన్ధి, పాకారస్స ఫుల్లితపదేసో. సో పన హేట్ఠిమన్తేన ద్విన్నమ్పి ఇట్ఠకానం విగమేన ఏవం వుచ్చతీతి ఆహ – ‘‘ద్విన్నం ఇట్ఠకానం అపగతట్ఠాన’’న్తి. ఛిన్నట్ఠానన్తి ఛిన్నభిన్నపదేసం, ఛిన్నట్ఠానం వా. తఞ్హి ‘‘వివర’’న్తి వుచ్చతి. కీలిట్ఠన్తి మలీనం. ఉపతాపేన్తీతి కిలేసపరిళాహేన సన్తాపేన్తి. విబాధేన్తీతి పీళేన్తి. ఉప్పన్నాయ పఞ్ఞాయ నీవరణేహి న కిఞ్చి కాతుం సక్కాతి ఆహ ‘‘అనుప్పన్నాయ పఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జితుం న దేన్తీ’’తి. తస్మాతి పచ్చయూపఘాతేన ఉప్పజ్జితుం అప్పదానతో. చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుట్ఠు ఠపితచిత్తాతి చతుబ్బిధాయపి సతిపట్ఠానభావనాయ సమ్మదేవ ఠపితచిత్తా అప్పితచిత్తా. యథాసభావేన భావేత్వాతి యాథావతో సమ్మదేవ యథా పటిపక్ఖా సముచ్ఛిజ్జన్తి, ఏవం భావేత్వా.

పురిమనయే సతిపట్ఠానాని బోజ్ఝఙ్గా చ మిస్సకా అధిప్పేతాతి తతో అఞ్ఞథా వత్తుం ‘‘అపిచేత్థా’’తిఆది వుత్తం. మిస్సకాతి సమథవిపస్సనామగ్గవసేన మిస్సకా. ‘‘చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తాతి పఠమం వుత్తత్తా సతిపట్ఠానేసు విపస్సనం గహేత్వా సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతం భావేత్వాతి వుత్తత్తా మగ్గపరియాపన్నానంయేవ చ నేసం నిప్పరియాయబోజ్ఝఙ్గభావతో తేసు చ అధిగతమేవ హోతీతి బోజ్ఝఙ్గే మగ్గో చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చాతి గహితే సున్దరో పఞ్హో భవేయ్యా’’తి మహాసివత్థేరో ఆహ. న పనేవం గహితం పోరాణేహీతి అధిప్పాయో. ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం. థేరోతి సారిపుత్తత్థేరో.

తత్థాతి తేసు పచ్చన్తనగరాదీసు. నగరం వియ నిబ్బానం తదత్థికేహి ఉపగన్తబ్బతో ఉపగతానఞ్చ పరిస్సయరహితసుఖాధిగమట్ఠానతో. పాకారో వియ సీలం తదుపగతానం పరితో ఆరక్ఖభావతో. అనుపరియాయపథో వియ హిరీ సీలపాకారస్స అధిట్ఠానభావతో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పరియాయపథోతి ఖో భిక్ఖు హిరియా ఏతం అధివచన’’న్తి. ద్వారం వియ అరియమగ్గో నిబ్బాననగరప్పవేసనే అఞ్జసభావతో. పణ్డితదోవారికో వియ ధమ్మసేనాపతి నిబ్బాననగరం పవిట్ఠపవిసనకానం సత్తానం సల్లక్ఖణతో. దిన్నోతి దాపితో, సోధితోతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.